прил. 1. күнүскү; дневная смена күнүскү смена; 2. (однодневный) күннээҕи; дневной заработок күннээҕи хамнас, күннээҕи өлөрүү.

прил. 1. сменнэй, сменатааҕы, смена; сменный мастер смена маастара; сменная норма выработки оҥорон таһаарыы сменатааҕы нуормата; 2. (периодически сменяемый) солбуллар, уларытыллар; сменное колесо солбуллар көлөһө.

вечерний, происходящий вечером; киэһээҥи чэй вечерний чай; киэһээҥи симиэнэ вечерняя смена; киэһээҥи оскуола вечерняя школа; ср. киэһээ.

аат.
1. Биир солбуһук үлэлиир, үөрэнэр кэмэ (солбуйсан үөрэнэргэ, үлэлииргэ). ☉ Промежуток времени, по истечении которого вместо одной группы работающих или учащихся приходит другая, смена
Киэһэ аҕыс чаас саҕана иккис симиэнэ устудьуоннара занятиелара бүтэн күө-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ, дьиэлэригэр тарҕаһаллар. Н. Лугинов
Түүҥҥү симиэнэҕэ үлэлиибин. М. Доҕордуурап
Кинилэр аан бастаан [оту] оҕустарыыны икки симиэнэҕэ ыытарга этии киллэрбиттэр. Ходуһа х.
2. Солбуһан үлэлиир, үөрэнэр дьон биир солбуһугун бөлөҕө. ☉ Группа людей, работающая или учащаяся в один временной промежуток, смена
Күн санньыйан, кумахха Күнүскү симиэнэ сынньанар. С. Данилов
Маня симиэнэтэ уу баста. Дьүөгэ Ааныстыырап

м. 1. (на предприятии) маастар; сменный мастер смена маастара; 2. (квалифицированный ремесленник) маастар, уус; часовой мастер чаһы маастара; золотых дел мастер уст. көмүс ууһа; 3. (достигший высокого умения) маастар; мастер слова тыл маастара; мастера искусств искусство маастардара; 4. (звание спортсмена) маастар; мастер спорта спорт маастара; # мастер на все руки барытыгар маастар.

аат.
1. кэпс. Кими эмэ үлэтигэр быстах кэмҥэ солбуйар, кини үлэтин толорор киһи. ☉ Замена
Ким эмэ ыалдьыбытын, ханна эрэ барбытын да иһин, сөптөөх солбук көстөн иһэр буолан, үлэ хаамыыта харгыстаммат. «ХС». Бэрт түргэнник солбугу буллахха сатанар. Оннук киһини ол хантан сулбу тарда охсобун… А. Кривошапкин (тылб.)
2. публ. Солбуйа кэлэр эдэр көлүөнэ. ☉ Молодая смена, молодое поколение
Эдэр солбукка аҕа табаарыстар кэлэн сүбэ-ама биэриилэрэ, иһирэхтик кэпсэтиилэрэ үчүгэй өйдөбүлү хаалларда. «Кыым»
Кэнэҕэски солбуктарбыт диэн кинилэр буолуох этилэр. «Кыым»
Эдэр солбук — үөрэнээччи ыччат «Мичээр» кулуупка сылдьарын таптыыр. «Кыым»

1) дым, чад; кулуһун буруота дым костра; буруо сыта запах дыма; 2) перен. жилище; обитаемое место; буруо оннугар буруо хаалар погов. вместо дыма остаётся дым (т. е. на смену старикам приходит молодое поколение).

аат. Хараҥа эмискэ сырдыы түһүүтэ эбэтэр сырдык хараҥара түһүүтэ (хол., түүҥҥү хараҥаҕа чаҕылҕан чаҕылыйталаатаҕына). ☉ Быстрая смена тьмы и света (напр., при молнии в ночной тьме)
Сырдыкхараҥа буолбахтыыр, чаҕылҕан күлүмнүүр, этиҥ тоҕута барар. Суорун Омоллоон
♦ Сырдыкка-хараҥаҕа (сырдык-хараҥа ортотугар) киирдэ — тыҥааһыннаах балаһыанньаҕа киирдэ эбэтэр өлөртиллэр икки ардыгар түбэстэ, түлэй-балай буолла. ☉ Находиться в состоянии кризиса, быть между жизнью и смертью (напр., при болезни)
Идея Васильевна Мөрүөн Даайа (илиитэ сүүлэ иһэн) сырдык-хараҥа икки ардыгар киирэ сырыттаҕына тиийэр. Н. Босиков
Көлөпүнэ [киһи аата] маатыралаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Сороҕор суорҕаным иһигэр тоҥон бабыгырыырым, сороҕор этим уотунан кутаалыы, унньуктаах уһун түүн устата сырдыкка-хараҥаҕа киирэрим. А. Куприн (тылб.). Сырдыкка-хараҥаҕа киллэр (түһэр) — 1) кими эмэ олус ыксатан, ууга-уокка түһэр. ☉ Сильно торопить кого-л., вгоняя в состояние растерянности. «Оптуобус хоҥноору турар, хомунан бара охсуохха!» — диэн уол ийэтин сырдыккахараҥаҕа киллэрдэ; 2) кими эмэ ыарахан, мүччүргэннээх, олус кутталлаах быһыыгамайгыга киллэр. ☉ Сильно напугать кого-л., застав врасплох
[Бөрө] биир улахан арбадай [ат] такымыгар түспүтэ. Ону анарааҥҥыта умса-төннө түһэн, хаарынан тибэн сырдыкка-хараҥаҕа киллэрбитин, дьолго, иҥиириттэн харбаабатах буолан, эттээх тириитэ сиирэ баран, тыыннаах ордубута. Р. Кулаковскай
Онуоха эбии ыттар …… ыстаммыттара эмискэтэ, хапсаҕайа миигин хара маҥнайгыттан сырдыкка-хараҥаҕа киллэрэн кэбистэ. «ХС»
◊ Сырдык-хараҥа былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһык
Киэһэ сэттэ чаас буолуута сырдык-хараҥа былдьаһыыта, этэ тарда-тарда, бэркэ сэрэнэн, кэтэнэн Сютин олбуорун кэннигэр тиийдэ. Болот Боотур
Үһүс күммүтүгэр, сырдык-хараҥа былдьаһыыта, мин билэр биэрэкпэр кэлбиппит. Н. Босиков

1. аат.
2. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллии (хол., киһи үчүгэй, куһаҕан хаачыстыбата, хараахтара). ☉ Унаследование какого-л. свойства, качества от предшествующих поколений, преемственность
   Оокко Бухатыыр былыргы бухатыыр утум ханнык эрэ ситимэ сөп түбэһэн үөскээбит киһи буолуохтаах. «ХС»
   Билиҥҥи дьиҥнээх саха эмчиттэринэн бу дьонтон [ойууннартан, отоһуттартан] утум ылбыт, кинилэртэн уһуйуллубут эрэ дьону ааттыахха сөп. В. Кондаков
   Бу бөһүөлэккэ, маҥан тураах кэриэтэ, кини ынаҕа суос-соҕотох ыраас хааннаах саха боруодата. Тойонун аах ынахтарын утума этэ. «Чолбон»
3. Туох эмэ салҕанан барар ситимэ, салҕаныыта. ☉ Последовательная смена, переход чего-л. от одного к другому, преемственность, связь
   Саха омук быһыытынан уратытын, үгэстэрин, култууратын энчирэппэккэ бүтүн тутан хааларын ситиһэр санаа утума хаһан да быстыа суохтаах. Күрүлгэн
   Араас норуоттар кымыһы тус-туспа ньыманан оҥороллор, онон кымыстарын састааба эмиэ ураты буолар. Ол гынан баран, кымыс оҥоруу утума барыларыгар биир буолар. ААФ КС
   Ол эрээри, саас эрдэлээн да, хойутаан да кэллин, үүнээйилэр сайдыыларын утума кэһиллибэт. МНА ФГ
   Инньэ гынан утум, тыыннаах үгэстэр умнуллубат кыахтаммыттара. «К»
4. даҕ. суолт. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр. ☉ Потомственный, наследственный. Кинилэр утум уус дьон
   □ Утум маннык дьон буоллахтара. ПЭК СЯЯ
   «Ити иирээки эмээхсин, утум иирээки этилэр, эрэ иирэн өлбүтэ», — диэтэ Сортуохап өрүһүспүт курдук. А. Сыромятникова
   ср. др.-тюрк. уд ‘следовать, присоединяться; передаваться’, монг. удам ‘наследственность’

1. эргий диэнтэн дьаһ. туһ. Ордьоох куйуурун эргиппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
   Аттар кулугуруу эргийэллэр, аарыма көлөһөнү эргитэллэр. С. Васильев
   Наһаар эмискэ атын эргитэ тардан, ойуур диэки тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Уолаттара Ураалтан мыраамар таас пааматынньыгы аҕаланнар уҥуоҕун эргиппиттэр. Саха сэһ. II
2. Туох эмэ табаары, аһы-үөлү атыылаа, туохха эмэ мэнэйдэс, атастас. ☉ Обменивать какой-л. товар или продовольствие на что-л. [Мэхээлэ оҕонньор:] Элбэх табаары ылан эргиттиҥ дии, доҕоор, быһыыта? Күндэ
   Аны тугу оҥорбутун арыыга, эккэ эргитэр буолбута. И. Федосеев
   Түүлээхтэрин, биир эмэ атыыһыт кэллэҕинэ, малга эргитэллэрэ. АНТ ДьҮС
3. көсп. Кими эмэ талбыккынан тут, төбөлөрүн сүүй. ☉ Управлять чьими-л. поступками по своему усмотрению, вертеть, крутить кем-л.
   Гоша өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сирибуору харбатыан сөп. Н. Лугинов
   ♦ Илииҥ иһигэр эргит көр илии
   Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ
   Иэччэхтии эргит көр иэччэх. Орто дойду төлкөтүн Иэччэхтии эргиппит Улууттан улуу киһибит [Лениммит]. П. Тобуруокап
   Муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр көр муора. Дьэллик муораны түгэҕинэн тургутар, халлааны ырааҕынан эргитэр киһи буолан турбат дуо? Н. Якутскай. Төбөтүн эргит — кими эмэ хайҕаан, киһиргэтэн, дэбдэтэн бэйэтин үрдүктүк сананарыгар тиэрт. ☉ соотв. кружить голову кому-л.
   Туоскуну кыайыы-хотуу, хайҕабыл үөһэ кыыраччы анньыыта төбөтүн эргиппитэ. «ХС»
   Эрбэх үрдүгэр эргит көр эрбэх. «Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — диидии аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
   Ааллаах Аппанаас ханнык баҕарар омугу эрбэҕин үрдүгэр сүүстэ эргитиэҕэ. Куорсуннаах
   ◊ Эргитэн ыһыы т.-х. — бааһынаҕа сыл ахсын тус-туспа култуураны солбуһуннаран ыһыы. ☉ В сельском хозяйстве: последовательная смена культур (злаков, трав и т. д.), севооборот
   Эргитэн ыһыыны сөпкө туһаныахха. Эргитэ санаа көр санаа I. Суолга тохтоон, үөһэ тыына, Эргитэ саныам олохпун. С. Данилов
   [Захар:] Тоҕойум оҕото, Сибиэтэ, мин эйиэхэ бэйэм тапталбын биллэриэм иннинэ элбэхтик эргитэ санаан, толкуйдаан көөртүм. С. Ефремов