прил. 1. өлөр; смертный час өлөр чаас; 2. (подверженный смерти) өлөр оҥоһуулаах, өлөр аналлаах; 3. өлөр, өлөрөр; смертный приговор өлөрөр бириигэбэр; 4. перен. өлөр, өлөрдүү; смертная скука өлөрдүү чуҥкуйуу; # смертный враг өлөр өстөөх; смертный грех сууйуллубат айыы; смертная клятва өлөр андаҕар, ытык андаҕар.
Русский → Якутский
смертный
Еще переводы:
өлүүлээх (Якутский → Русский)
смертельный, смертный; өлүүлээх кыргыһыы смертный бой # өлүүлээх дьахтар женщина, у которой умирают дети.
күн-хаан (Якутский → Русский)
разг. 1) лихая пора; 2) последний час; смертный час.
өлүнньүк (Якутский → Русский)
смертная одежда, погребальный наряд.
үгүрүөлээ= (Якутский → Русский)
кричать по-бекасиному, как бекас; үгүрүөлүү-үгүрүөлүү өлөрсөн балдылар фольк. крича и ухая, они вели смертный бой; үгүрүөлүү түһээт көтүтэ турда закричав по-бекасиному, он промчался дальше (этим криком сопровождается усиленное понукание лошади).
күн-хаан (Якутский → Якутский)
аат., кэпс.
1. Киһи уйана-хатана биллэр, ыарахан кэм. ☉ Лихая пора
«Чэ, күн-хаан тирээтэ быһыылаах, — ийэ барахсан, долгуйбутун кыатана-кыатана, кэргэнигэр этэр. — Балыыһаҕа барыыһыккын». «Кыым»
2. Тиһэх кэм, бүтэһик чаас. ☉ Последний час, смертный час
«Доҕоор, чэ, күнхаан кэллэ быһыылаах, быраһаай!» — диэн бырастыыласта. Суорун Омоллоон
Аны бырастыы, талыыкан далаһам, Арахсыһар күн-хаан тирээтэ; Эн сынньан: көмүс иҥэһэҕэр хаһан Үктэнэрим арда кэҥээтэ. А. Пушкин (тылб.)
♦ Күн-хаан кыараата (бүөлээтэ) түөлбэ. — ыксал буолла, өлүү тирээтэ. ☉ Наступил последний час, смертный час. Тыыбыт уунан туолан барда, күнхаан кыараата. — «Дьэ, күн-хаан бүөлээтэ да, ханна да барар сирэ суох буолла» дии санаа була турда. Саха фольк.
өлүнньүк (Якутский → Якутский)
аат.
1. Өлбүт киһиэхэ кэтэрдэр таҥас. ☉ Костюм покойника, погребальная (похоронная) одежда
«Бар, улуу күтүөр, аҕаһыҥ аахтан ийэҥ өлүнньүгүн аҕал!» – диэтэ убайа Мэник Мэнигийээҥҥэ. Саха ост. II
Өлүнньүк таҥаһа таҥастаах, Хоолдьуга сүөһүтэ сүөһүлээх, Куотар былыт кубулҕаттаах, Ааһар былыт албастаах Аһыыр Абааһы аймаҕын Атамаан бэрдэ эбит. Күннүк Уурастыырап
2. Охтон, көнньүнэн өлбүт кыыл, сүөһү. ☉ Падаль
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа, Ырыган тириитэ ыстаан, Өлүнньүк тириитэ үтүлүк. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. хак. өлимниг ‘смертный, смертельный’, каракалп. өлимтик ‘мертвечина’
ыйаа= (Якутский → Русский)
1) вешать; сонун ыйаата он повесил своё пальто; ыйаан өлөрүү смертная казнь через повешение; 2) взвешивать (на весах); ыйаан көр = взвесить (на весах).
өлбөөдүй (Якутский → Якутский)
туохт.
1. Тунаархайдык, чаҕылхайа суохтук сырдаа, сырдаан көһүн. ☉ Тускнеть, тускло светить, тускло отсвечивать. Кыһыҥҥы күн туман быыһынан өлбөөдүйэр
□ Өрүс уутун өҥө ууллубут сибиниэс курдук өлбөөдүйэр. Н. Якутскай
Ый уота көһүүннүк, өлбөөдүйэ тыгар. В. Чиряев
2. Суһуктуй, урукку чаҕылхай кэрэ дьүһүҥҥүн сүтэр. ☉ Тускнеть, терять прежний яркий вид, блёкнуть, увядать
Улаанчык барахсан хаарыаннаах хараҕа өлөн өлбөөдүйэн хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Кыыс Хотун үтүө мөссүөнэ өлбөөдүйбүт, оргууй хааман Мииккэ оҕонньор таһыгар олорон кэбистэ. А. Сыромятникова
Кыһыҥҥы күн өлбөөдүйбүт. С. Васильев
♦ Үрүҥ күн өлбөөдүйдэ — өлөр-хаалар күн буолла. ☉ Наступил критический момент, смертный час (букв. ясное солнце потускнело)
[Манчаары:] Маҥан күнүм балаадыйда, Үрүҥ күнүм өлбөөдүйдэ, Үтүө абаҕам өрүһүй! А. Софронов
Уһун олоҕу олороммун, Уйгу-быйаҥы тутуом диэн, Үөрэ санаабытым — Үрүҥ күнүм өлбөөдүйдэ. П. Ойуунускай
Масчыт-отчут дьон хаарыан күннэрэ харааран барбыт, үрүҥ күннэрэ өлбөөдүйэн испит. Софр. Данилов
ибили (Якутский → Русский)
нареч. выражает силу, интенсивность действия: ибили оҕус = превратить ударом в бесформенную массу; разбить в лепёшку; ибили бар= отрываться, отваливаться кусками; ибили сытый= а) прогнить; истлеть; б) промокнуть до нитки; ибили таһый = бить нещадно, бить смертным боем; ибили үктээ = затоптать, втоптать; ибили түс = разбиться при падении.
тоҕун (Якутский → Якутский)
туохт.
1. Үөһэттэн эбэтэр туох эмэ үрдүттэн аллара диэки түс, кутулун (убаҕаһы, бытархайы этэргэ). ☉ Литься, сыпаться, падать
Буор сыбах тохтон кыратык суккуруу тыаһаата. Амма Аччыгыйа
Таһаҕас бөҕөтө Таҥкыныы тоҕунна. С. Данилов
Дьиэлэр кырыыһаларыттан таммахтар тохтоллор. И. Федосеев
2. көсп. Туох эмэ биричиинэттэн, сылтахтан ханнык эмэ тэрээһин, үлэ былаана тохтоон хаал, сырыыптан. ☉ Срываться, прекращаться, нарушаться (о плане какой-л. работы, действия и т. д.)
Былырыын биир ый былаана тохтубут. Н. Лугинов
Биһиги испэктээкпит тохтор кутталга киирбитэ. «ХС»
Серпилин төннөн кэлиитигэр дьоммут өссө биир атаакалара тохтубут. К. Симонов (тылб.)
♦ Айаҕыттан кыһыл көмүс тохтуо буоллаҕай көр айах I
Буор тохтор көр буор. Умнаһыттан буор тохтор (өс хоһ.). Икки ардыларынан уу тохтубат көр икки I. Охоноос Маппыайап уонна Луха Бэһиэлэйэп икки ардыларынан уу тохтубат доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Көлөһүнэ тоҕунна көр көлөһүн. Үгүс көлөһүммүтүн тохпуппут. «ХС». Тохтор хааннаах, быстар тыыннаах фольк. — киһи. ☉ Человек смертный (букв. имеющий кровь, которая проливается, имеющий дыхание, которое прерывается)
Кинээс да быстар тыыннаах, тохтор хааннаах буолуо. Амма Аччыгыйа
Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. Сөдүөт, аньыылаах-харалаах киһи, ити күнтэн ыла үүтүн тохпут оҕо курдук сырытта. Н. Кондаков