даҕ.
1. Мэнигэ, тэбэнэтэ суох, оттомноох. ☉ Смирный, тихий, спокойный
Кини өйдөөх, көрсүө, сэмэй оҕо, хайаан даҕаны үөрэҕи ылыаҕа. В. Протодьяконов
Көрсүө сирэйдээх-харахтаах эдэр киһи киирэн кэллэ. П. Филиппов
2. Өйдөөх, толкуйдаах. ☉ Умный, толковый, мудрый
Көҥүл санаалаах, Көрсүө мэйиилээх, Көнө сүрэхтээх Аан Алахчын хотун. П. Ойуунускай
Оннук, мин эппиппинэн буоллун. Көрсүө тыл бэлиэ! П. Аввакумов
ср. п.-монг. кэрсэгү ‘проницательный, сметливый, умный’

даҕ. Тугу эмэ көрдөөн буларга ордук дьоҕурдаах. ☉ Легко обнаруживающий разыскиваемое, способный на поиски, розыски. Эн булугас киһи тэллэйдээ, мин отоннуом
□ Муннуларыгар сыттаах курдук ол мындыр сонордьуттар, булугас суолдьуттар [геологтар] хорҕолдьун бу манна хорҕойдо диэн быһаччы ыйан биэрэллэр. С. Федотов
△ Өй диэн тылы кытта ситимнэстэҕинэ: туох эмэ быһаарыллар, табыллар сүбэтин дөбөҥнүк булумтуо, сытыы. ☉ В сочетании со словом өй ‘ум’: способный быстро находить удачное решение чего-л., сметливый, острый. Булугас өй
□ Андрей Стоянович …… көрүдьүөс кэпсээнинэн, ырыатынан-тойугунан, булугас өйүнэн табаарыстарын санааларын көтөҕөрө. П. Филиппов
Хобороос айылҕаттан олус булугас өйдөөх. И. Гоголев

даҕ.
1. Кичэллээхтик харыстанан этиллибэккэ сылдьар (хол., санаа). ☉ Сокровенный (напр., о мысли)
Үөрэхтээх киһи буолан аҕатын кэриэһин толорор …… кичимэ, кистэл санаалааҕа. Н. Босиков
— Итиннэ туох эрэ музей тэрийиэ этибит ээ, — диэн Кытахов, арааһа, туттуммакка, кичимэ санаатын биллэрэн кэбистэ. «ХС»
Сороҕор соҕотох буола түһэн ылар үчүгэй. Кимиэхэ да эппэт, кэпсээбэт кэрэ, кичимэ санааҕын кытта сэһэргэһэҕин. «ХС»
2. Умнубат, өйдүү сылдьар. ☉ Сметливый, сообразительный, отличающийся хорошей памятью
Кичимэ өй муҥутаан кырыалаах кыһын иһэрин эрдэттэн билэн сыа мунньуммут. Далан
«Дэҥҥэ киирбит сыыһы Тибиирэн таһаараллар», — диэн Кимтэн эрэ истибитин Кичимэ өй умнубатах. Т. Сметанин
3. Аҕыйах, судургу. ☉ Скудный
Кини уруоктарыгар хас даҕаны көлүөнэ оҕолоро аан дойду араас кистэлэҥнэрин кытары сыыппара кичимэ тылынан «кэпсэтэ» үөрэннилэр. ЧКС ЫаЫЫ

1. аат.
2. Тугу эмэ үөрэнэн сатыыр буолуу, үөрүйэхтэнии, үөрүйэх. ☉ Умение, навык. «40 ырыатыгар» Күннүк Уурастыырап …… поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
   Булт сырыытын таба хаамыахха, — булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. И. Федосеев
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
   △ Тугу эмэ уһулуччу табан оҥоруу, уһулуччу сатааһын. ☉ Исключительное умение делать что-л., мастерство
   Ити сүҥкэннээхэй улахан сомсор тимиринэн бэйэҥ илиигинээҕэр дьороҕойдук туттаҕын. Дьэ бу буолар сатабыл, ускуустуба диэн! И. Данилов
3. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булан өйдөөһүн; бэйэ сүүйэр ньыматын өйдөөһүн. ☉ Умение находить удобный, выигрышный для себя способ осуществления, достижения чего-л., сообразительность; хитрость
   Эдэр ыччат олус судургу, быһаччы… Көрдөстүлэр да, ылар эрэллээхтэр. Оннук буолбат. Сатабыл наада: арыт үҥүс, арыт көрдөс, арыт этис, ардыгар, бэл, ньылаҥнас. Н. Габышев
   [Доҕорум] дьоҥҥо биһирэппитэ. Хоһуунунан, эрчиминэн, сатабылынан, тылынан-өһүнэн. Н. Кондаков
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
4. Туох эмэ сатанар, сөпкө оҥоһуллар ньымата (тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Умение делать что-л., владение какими-л. навыками, искусство, мастерство (употр. в притяж. ф.). Кыһын хортуоппуйу харайыы сатабылын булбаппыт
   □ Ыҥырыалар тутуу сатабылыгар да, «кэпсэтэргэ» да кимтэн даҕаны үөрэммэттэр
   Ол кинилэр төрүөхтэриттэн дьоҕурдара. ББЕ З
5. даҕ. суолт. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булумтуо; сатабыллаах. ☉ Умеющий находить благоприятный способ осуществления чего-л., сметливый, сообразительный, находчивый; хитрый
   Саһылга уруулуу сыстаҕас быһыылаах, Арыынан соппуттуу Ньалҕаардар саҥалаах Киитэрэй Кирисээн Сатабыл киһичээн. Р. Баҕатаайыскай
   Кыстаанык баран, милииссийэҕэ билинэн кэпсээн, буруй-сэмэ боруостаһаары гынар. Сатабыл табаарыс. Н. Габышев
   Туркенич хоодуот уонна сатабыл киһи буолан Марфаны булбута. А. Фадеев (тылб.)
   ◊ Сатабыла суох кэпс. — киһи сатаан өйдөөбөтүн курдук, толоос, сүөргү (хол., кээмэйинэн киһи сүөргүлүөн курдук аһара улахан). ☉ Невероятный, невозможный (напр., по размерам); неприличный. Сатабыла суох улахан. Сатабыла суох элбэх. Сатабыла суох куһаҕан. Сатабыла суох быһыы