сов. 1. (туго завязаться) ыйылын, ыйыллары ыл; узел верёвки стянулся быа түмүтэ ыйыллыбыт; 2. (стянуть себя чем-л.) хам туттар, бобо тардын; ^.(сморщиться) түүрэ тарт; 4. (собраться) түмүс.

несов., съёжиться сов. 1. (скорчиться, стать сморщенным) түүрэ тарт, мыччыһын, чарчыһын; лицо его покрылось морщинами, съёжилось сирэйэ мыччыстаҕаста-рынан быпытталаммыт, чарчыстыбыт; 2. (сжаться, сморщиться) кумуй, кумуччу тутун, түүрүлүн; листья съёжились сэбирдэхтэр түү-рүллүбүттэр.

дьүһ. туохт. Сытыйан аллара диэки ньыҕаллан түс (хол., этэрбэс оһо). ☉ От влаги, сырости сморщиться, спуститься гармошкой (напр., о голенищах торбасов)
Ынах этэрбэһэ сытыйан бэрбээкэйигэр ньыппайан түстэ. Ону сигэнэн сототугар ыга баанан хаамта. С. Васильев. Тэҥн. ньаппай
ср. монг. навхайх ‘оседать, опускаться, понижаться’, халх. навши ‘быть плоским, низким’

туохт. Имиллэн түүрэ тардыллыбыт, мырчыстыбыт курдук буол. ☉ Собраться складками, сморщиться
Бу оччо-бачча өтүүктэммэтэх көстүүмнээх, харталаммыт сирэйдээх, аа-дьуо саҥалаах киһи тыа учуутала ээ. Н. Кондаков
Харталаспыт моҕохтоох сааһырбыт хирург дьахтар үрдүбэр нөрүйэн ааста. Түһүлгэҕэ т. [Сергучёв] кубархай иэдэстэрин мыччырыстаҕастара харталаһан, хойдон ылаллар. В. Яковлев
ср. каракалп. катлам ‘пласт’

сов. 1. (сойтись, сосредоточиться) муһун, түмүс; в классе собрались все ученики кылааска үөрэнээччилэр бары муһуннулар; 2. (напр. о совещании) муһун; собрался военный совет байыаннай совет муһунна; 3. (скопиться) муһун, мунньулун; здесь собралась вода манна уу мустубут; 4. (о дожде и т. п.) таҕыс, буол; к вечеру собралась гроза киэһэ этиҥнээх ардах буолбута; 5. (составиться, набраться) мунньулун; собралась ценная коллекция картин хартыына сыаналаах кол- ' лекцията мунньулунна; 6. (приготовиться) хомун, тэрин, оҥоһун; собраться в дорогу суолга хомун; собраться ехать домой дьиэ- ' лииргэ оҥоһун; 7. (решиться) санан, быһаарын; он собрался жениться кини ойох ыларга сананна; 8. (сжаться, сморщиться) түүрүлүн, мыччыһын; 9. с чем түмүн, мунньун, булун; собраться с силами күүскүн түмүн; собраться с мыслями өйгүн-санааҕын булун; собраться с духом санааҕын түмүн.

I возвр. от тут= I 1) воздерживаться от чего-л.; кыана тутун = воздержаться; 2) тратить, расходовать, издержать; үпкүн тутун = истратить деньги; 3) принимать какую-л. позу; делать гримасу; ыгдаччы тутун = поднять плечи, втягивая шею; сис тутун = заложить руки за спину; кэтэх тутун = сцепить руки на затылке; чолоччу тутун = задрать голову, выставляя подбородок; чыначчы тутун = а) откинуться назад; б) вскинуть голову; ханньаччы тутун = скривить лицо; мырдыччы тутун = сморщиться # бас тутун = признать кого-л. главой, старшим; бэйэҕин кыана тутун = взять себя в руки; мэтээл тутун = кичиться незначительными заслугами; сыыһа тутун = промахнуться, дать промашку; улаханнык тутун = важничать; үрдүктүк тутун = быть высокомерным; ыраастык тутун = быть опрятным.
II возвр. от тут= II строить что-л. (для себя); дьиэтэ тутун = построить себе дом.

туохт.
1. Онон-манан түллэн таҕыс (хол., уу үрдүн этэргэ); күүрэн мырчыһын (хол., хаас, сүүс). ☉ Вздыматься, колыхаться (напр. о волнах); сморщиться, нахмуриться (напр. о бровях, лбе)
Хара тордох буруо, түрдэстэ-түрдэстэ халлааҥҥа харбаһан тахсан, тэллэй курдук тэнийэр. И. Данилов
Харытыан хаастара түрдэһиннилэр, сүүһүн тириитэ туоратынан дириҥник курбуулаан мырчыһынна. Л. Попов
Тимир эркиннээх үрдүк баарса хотоҥнуур, долгун түрдэстээт ону үрдүнэн өрө көтөр. Н. Абыйчанин
Биһилэхтии былчыҥнар анныларынан уһаты былчыҥнар бааллар, олор түрдэстиилэриттэн ньиэрбэ кылгыыр. ББЕ З
2. Быччыҥҥын күүрт (хол., туох эмэ хамсааһыны оҥороргор). ☉ Напрягать мышцы (напр., делая какое-л. движение)
Эһэ тыыллаҥнаата, онтон хайдах эрэ ыстанардыы түрдэһиннэ. В. Протодьяконов
Кыдамаһыт Ыкынаачай уһун атырдьаҕынан уһун оту батары анньар, түрдэстэ түһээт өрө баһан таһаарар уонна от үрдүгэр ыһан күдээритэр. Ф. Постников
Кылаабынайа, тирэххин үчүгэйдик булун, түрдэстибэккэ холкутук кыҥаа, чыыбыскын оргууй тарт. В. Башарин
3. көсп., кэпс. Ыгымсыйа кыыһыр, кыйахан. ☉ Сердиться, приходить в раздражение
Эһиги сир туһунан саныыргытын истээт, хайдах курдук түрдэстибитин көрбөтүгүт дуо? Амма Аччыгыйа
«Мин түрдэстэн тылласпыт тылбын баалаама дуу», — диэтэ. Р. Кулаковскай
Кытаахап иһигэр олус кыыһыран, улаханнык түрдэстэн, санаа бөҕөҕө түһэн, бөлүүн сытан турбут тиитин төрдүгэр тула хаама мээрик буолла. «ХС»
ср. хак. тыртыстан ‘сердиться, злиться’