прил. кыах тиийэринэн; всемерное содействие кыах тиийэринэн көмөлөһүү.

и. д. от көмөлөс = оказание помощи; помощь, содействие.

помощь, поддержка, содействие; көмөлтөтө суох без поддержки; көмөлтөтө көрдөө = просить помощи; ср. көмө 1.

и. д. л. от көмөлөс = оказывающий помощь, содействие; помощник; кини үлэбэр көмөлөһөөччү он оказывает мне помощь в работе; сэбиэдиссэй көмөлөһөөччүтэ помощник заведующего.

1) помощь, содействие || вспомогательный, подсобный; көмө үлэ вспомогательная работа; көмө хаһаайыстыба подсобное хозяйство; суһал көмө мед. скорая помощь; маҥнайгы көмөнү оҥоруу оказание первой помощи; көмөтө көрдөө = просить о помощи; көмүс биир көмөтө суох погов. от него помощи ни на один золотник; 2) пособие, помощь; харчы көмө денежное пособие; ср. көмөлтө .

аат. Кимиэхэ-туохха эмэ эбии күүс, эбии туһа буолуу. ☉ Дополнительная помощь, подмога, содействие кому-л. в чем-л., поддержка кого-л. в чем-л.
Хата, дьукаахтара Мотуруос барахсан абыраата, барыга-бары илииатах, көмөлтө буолан. В. Яковлев
Бэттэх диэки көмөлтөҕө кэлэн истэхтэринэ, сүөһү аһатааччы саҥата ааны өҥөйөн туран хаһыытаата. «ХС»
Тойон, көрдөстөххө, харчы биэрэрин истээт, чугас эргин дьоннор, ордук дьахталлар, көмөлтө көрдүү кэлэр буолбуттара. Л. Толстой (тылб.)
◊ Көмөлтө хаһаайыстыба көр көмө хаһаайыстыба
Аһы-үөлү элбэтиигэ тэрилтэлэр көмөлтө хаһаайыстыбалара эмиэ улахан суолталанан иһэллэр. «Кыым»
Тэрилтэлэр көмөлтө хаһаайыстыбаларыгар оҕуруот аһын, эти, үүтү, сымыыты ылыыны элбэтэн иһэбит. «ХС»

аат.
1. Туохха эмэ (хол., сууллаары гыммыт дьиэҕэ) өйөбүл, тулааһын буолар мас, атах мас. ☉ Предмет, служащий для поддержки чего-л., подпорка, подставка, опора. Сэттэ үйэ тухары Иэримэ дьиэ буол диэн Сэттэ эрбэхтээх тирээбили Анньан лэчигирэппитим. Саха сэһ
1977
Эргэ мас дьиэ тирээбил үөһэ тирээбил өһүөлэннэ. БВВ ӨУоӨ
[Хара Алдан кулууба] билигин тирээбил көмөтүнэн турар. «Кыым»
2. көсп. Кимиэхэ, туохха эмэ өйөбүл, көмө. ☉ Содействие, помощь кому-л. в чём-л., поддержка кого-л.
Тарбаахап тиэрэ түһэр күнүгэр кэтэҕиттэн тирээбил буолааччы эрэллээх киһитэ Аргылов. В. Протодьяконов
Кырдьар-хаалар күҥҥүтүгэр Кимҥит кэлэн Кэтэх тирээбилэ буолуой? С. Васильев
[Аймахтарым] киһи буоларбар тирээбил буолбуттара. И. Сосин

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ гынарыгар эбии күүс буол, эбии көмө буол. ☉ Помогать, оказывать помощь кому-л. в чем-л.
Миша доҕоро таҥнарыгар көмөлөстө. Н. Лугинов
Кыһыллаай сайынын дьонугар көмөлөһөрө, кыраны ону-маны үлэлиирэ. Л. Попов
[Петя:] Тыраахтарынан балбаах тиэйэ кэллим. Ким баарый, көмөлөһүҥ. С. Ефремов
2. Кимиэхэ эмэ үп, ас-таҥас өттүнэн көмө буол; кими эмэ үбүнэн, аһынантаҥаһынан салҕаа. ☉ Оказывать материальную помощь кому-л.
Детдом оҕолоро киниэхэ күн сарсын ас таһааран биэрэн көмөлөһүөх буоллулар. Н. Заболоцкай
Мотуруонаҕа харчынан көмөлөһүөх буолла. Н. Павлов
Сорохтор көлөнөн, бурдугунан, ичигэс таҥаһынан көмөлөспүттэр. И. Никифоров
3. Өйөбүл, тирэх буол; сүбэ-ама буол. ☉ Оказывать содействие кому-л. в чем-л., поддерживать кого-л. в чем-л. (напр., морально, идейно)
[Чокуурап:] Эһиги холкуостаахтар, кириитикэни сайыннарыҥ. Онуоха баартыйа көмөлөһүө. С. Ефремов
Холкуос атын үлэлэригэр олохтоох үчүгэй сүбэлэринэн көмөлөспүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оҕо кыра эрдэҕинэ улахан дьон бэлиэтии көрөн, сэҥээрэн: «бу оҕо дьоҕурдаах», «бу оҕо талааннаах» дииллэрэ кэлин сайдарыгар күүһү-уоҕу биэрэр, көмөлөһөр. ОАП ОДьТС
4. көсп. Туһалаа, үчүгэй түмүккэ тиэрт. ☉ Приносить пользу, доводить до хорошего результата
Бу эмп көмөлөһөр эбит. — Хахха сиргэ сөрүүкээһин син биир көмөлөспөт. И. Данилов

аат. Ким, туох эмэ тугу эмэ гынарыгар эбиилик күүс буолан туһалааһын, туһа буолуу. ☉ Содействие, помощь кому-чему-л. в чем-л.
Кэнники улаатан ийэтигэр саах күрдьүһэн көмө буолан испитэ. Эрилик Эристиин
Туораттан көмөтө суох тус бэйэлэрэ эрэ ити мас тоһоҕостор анньыллыбыт ыраас сиргэ хайдах бүтүн хотону тутан таһаарыахтаахтарын салла санаабыттара. Н. Лугинов
Кыра локомобиль холкуос үлэтигэр ханнык да көмөнү оҥорбот, — диэн туран улахан электростанция туһалааҕын туһунан …… киэҥник тохтоото. М. Доҕордуурап
△ Эбии күүс. ☉ Дополнительная помощь, подспорье, подмога
Кини дьаһалыгар этэрээттэн …… аҕыс уонча киһини көмө биэрбиппит. Н. Якутскай
Биһиги Өлөксөөскө Ньукуу уонна Сэмэнчик диэн маннааҕы оскуола төрдүс группатын бүтэрбит уолаттары көмө биэрдибит. А. Бэрияк
◊ Бастакы көмө эмп. — соһуччу ыалдьыбыт, оһолго-дэҥҥэ түбэспит киһиэхэ, сүөһүгэ тутатына суһал эмтиир-харыстыыр дьаһаллары туттуу, ылыы. ☉ Первая помощь
Ууттан быыһаабыт киһибитигэр бастакы көмөнү оҥордубут. — Табаһыттары ыалдьыбыт табаларга бастакы көмөнү оҥорорго үөрэтэбит. «Кыым». Көмө аат тыл үөр. — хайааһын предмет хайа өттүгэр буоларын бэлиэтиир, этиигэ туспа чилиэн буолбат аат тыл. ☉ Служебное имя. Бүгүн көмө аат көмө туохтууртан уратытын үөрэттибит. Көмө аат этиигэ хаста туттуллубутун ааҕыҥ. Көмө туохтуур тыл үөр. — бэйэмньи туспа суолтата суох, сыһыаннаһар тылын грамматическай суолтатын (көрүҥүн, кэмин уо. д. а.) көрдөрөр, этиигэ туспа чилиэн буолбат туохтуур. ☉ Служебный глагол
Саха тылыгар көмө туохтуурдар балачча үөрэтиллэн эрэллэр. — Көмө туохтуур этиигэ туспа чилиэн буолбат буолан, анал ыйытыыламмат. ЧМА СТҮөТ. Көмө тыл тыл үөр. — этиигэ туспа чилиэн буолбат, аҥаардас грамматическай эрэ суолталаах тыл. ☉ Служебное слово
Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр: көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СТЛ
Кэпсиирэ көмө тыла суох аат тылынан эбэтэр ааттар ситимнэринэн бэриллиитигэр туһаан уонна кэпсиирэ икки ардыгар тириэ турар. СТ С. Көмө хаһаайыстыба — ханнык эмэ тэрилтэ, холбоһук этинэн, оҕуруот аһынан уо. д. а. бэйэтин хааччынарыгар эбии гынаары тэрийэр хаһаайыстыбата. ☉ Подсобное хозяйство
«Якутгазпром» производственнай холбоһук кэнники кэмҥэ көмө хаһаайыстыбатын сайыннарыыга биллэр үлэни ыытан эрэр. «Кыым». Суһал (түргэн) көмө массыыната — эмискэ ыалдьыбыт эбэтэр оһолго түбэспит киһиэхэ миэстэтигэр уталытыллыбат көмөнү оҥорор эмчиттэри таһар аналлаах массыына. ☉ Машина скорой медицинской помощи
Түргэн көмө массыыната Түүн үөһэ ааһыыта Ынчыктаабат да буолбут Ыарахан ыарыһаҕы …… Тэрээпийэ диэн балыыһаҕа Тиэйэн аҕалла наһыылкаҕа. М. Тимофеев
Суһал көмө массыыната тоҥон турар. «Кыым»
ср. тюрк. көмэк, көмэг ‘помощь’

I
аат.
1. Бэйэҕэ туһалаах, туһа буолар туох эмэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Потребность, надобность, нужда в ком-чём-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
Ыстапаан, этин таһырдьа таһа сылдьан: «Хор, бургунаспыттан алта буут тахсыыһык ээ, ама наадабын толунаа инибин», — д и эн үөрэ санаата. А. Софронов
Ньургун сахалыы билбэккэ балачча моһуогурбута да, сотору син наадатын өйдүүр, кэпсэтэр буола үөрэммитэ. Далан
[Олох] сыанатын билбэт буоллаххына, кини төһө күндүтүн, эйиэхэ төһө наадатын билбэккин. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ оҥорорго, толорорго ким эмэ чопчу кыһалҕата, түбүгэ-садьыга (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Хлопоты, дела (обычно употр. в притяж. ф.)
Сууппар сарсыарда тоҕустан үск э ды лы олоробун, онтон киэһэ бэйэм наадабар сылдьар буоллаҕым дии. А. Софронов
Улуус киинигэр сылдьан ол-бу наадаларбын ситэн бараммын куоракка киирбитим. А. Бэрияк
3. Кимиэхэ, туохха эмэ көмө, эбии күүс, туһа (үксүгэр тард. ф-гар тутлар). ☉ Содействие, помощь к о м у - ч ему-л. в чём-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
«Бу аты …… нэһилиэк наадатыгар мииниллиэ», — диэн биир чоккуруос харахтаах хара аты [Сиидэрэп] тутта. Күндэ
Манна араас мастарыскыайдар аһыллыахтара, онно уус дьон улахан наада буолуохтара. С. Ефремов
[Араманаап:] Киһиҥ хайдаҕынан буолбатах — Ки минэн, тугу туһа лыыргынан, Киниэхэ наадаҕынан доҕордоһуохтаах. Р. Баҕатаайыскай
4. харыс т. Тахсан киирии (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Нужда, естественная надобность (употр. в притяж. ф.)
[Кулун Куллустуур] Таһырдьа ойон тахсан Түүҥҥү наадатын Түбүгүн аһаран, Төттөрү киирэр. ТТИГ КХКК
Онон кыһын таһырдьа наадабар, биитэр тар тоо ромоһун киллэрэ таҕыстахпына, бастаан кулгаахтарым тоҥоннор «лыслыс» гыналлара. Р. Кулаковскай
5. харыс т. Кимиэхэ эмэ таҕылгын ханнарар баҕа, имэҥ (хол., дьахтарга). ☉ Плотское желание
Кыыс даҕаны, саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн, быстах наадаҕа быһа харбаан ыларга бэрт кыыс. П. Ойуунускай
[ Харытыананы] эр киһи эрэ наадатын толорор айылгы харамайа сылдьарын курдук көрөр. П. Ойуунускай
♦ Наадаҕар сырыт харыс т. — тахсан чэпчэтинэн киир. ☉ Сходить по естественной надобности
С о р ох то р о л и к к и ардыгар саҕынньахтарын бүрүнэн утуйа түһэн ыллылар, наадаларыгар сылдьан киирдилэр. Болот Боотур
[Ньахсаан ойуун] таһырдьа наадатыгар эрэ иккитэ-хаста тахса сырытта. В. Яковлев
русск. надо
II
аат эб. Кэпсиирэ буолбут туохтуур форматыгар быһаччы сыстан, хайааһын оҥоһуллуохтааҕын, буолара булгуччулааҕын көрдөрөр. ☉ Непосред ственно примыкая к глагольным формам, выражает необходимость свершения действия
Үөрэххит дьылын түмүктүөххүтүн наада. Софр. Данилов
Куоракка эрдэ тиийиэххэ наада. А. Фёдоров
Онон уларыппатыҥ, кырдьыгынан этэриҥ наада. Н. Павлов