прокси, солбук, көмүскэллээх, солбуйааччы

v. to replace; солбук n. replacement

1. көр таныктаах 1,
   4
   Түптэлэс буркуҥҥа тонуктаах таҥаһа-саба суох дьон тоҥуу хаары оймоон оттук мас кэрдинэллэрэ сыанан аҕаабат суол. С. Маисов
   Аны туран, тонуктаах тугу эмэ атыылаһаары гыннаххына, ол сыанатын дьүһүнүн көрүөҥ этэ. «ХС»
   Бэйэтиттэн биһиги иннибитинэ «бөө» диэн олорбут урааҥхайдар биир да тонуктаах киһини солбукка бэлэмнээбэтэхтэр. В. Титов
   Дьэ, Мэхээчэ, тонуктаах соҕус киһибит баранна. В. Ойуурускай
2. көсп. Кимиэхэ эмэ туһалыыр, көмөлөһөр кыахтаах. ☉ Приносящий пользу кому-л., полезный, нужный
   Үөрэнэр буоллаххына, биһиги тонуктаах эрдэхпитинэ үөрэн. П. Тобуруокап

саҥа алл.
1. Уокка, итиигэ, куйааска буспут киһи саҥата. ☉ Выражает чувство острой боли при ожогах, а также чувство сильной жары
Иккитэ-биирдэ ыҥыран эрдэҕинэ арай буутун уот хаарыйда. Чүөчээски «абытай!» диэбитинэн эргиллэ түстэ. Суорун Омоллоон
Абытай! Абытайбын даа! Ханан эрэ Туох эрэ Уот чоҕунан хаарыйда! П. Тобуруокап
Абытай, куйаас да бөҕө буолбут. Н. Якутскай
[Вера:] Эчи абытайбын, эчи бустахпын, Ольга, эн букатын тириппэтэххин дуу. С. Ефремов
△ Эмискэ дьөлөхайа анньар курдук сытыы балысхан ыарыыттан саҥа таһаарыы. ☉ Выражает чувство острой жгучей боли (напр., при ранении)
«Һуук, айакка, абытай!» — диэн сарылаабытынан, баттахтарын кытта өрө тустубутунан тойон олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Коля көрүөн баҕаран, өндөйө-өндөйө ыта олордо, онтон эмискэ: «Абытай!» — диэн хаһыытыы түстэ [буулдьаҕа таптаран]. Болот Боотур
Кыысчаан сирэйин ыдьырыччы тутта-тутта: «Абытай! Ыалдьар!» — диэбитэ. И. Федосеев
2. «Балысхан ыарыы (ыарыылаах)»; «иэдээн»; «ынырык», «алдьархай», «дьулаан (дьулааннаах)», «суостаах», «кутталлаах» диэн суолталаах тыллар солбуктарын быһыытынан туттуллар. ☉ Употребляется в качестве эквивалента слов типа «острая боль (болезненный)»; «беда, несчастье, погибель»; «ужас, ужасный, страшный»
Киһи тыла уоттааҕар абытай (өс хоһ.). Оҕолор этэрбэстэрин илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара уот абытай да, ол уһаабакка умнуллааччы. «ХС»
Киһи этэ салаһыах, киһи куйахата күүрүөх абытай тыллаах-өстөөх дьоннор. П. Ойуунускай
Абытай аһыы хартыыһаны уоппут уол буолла... Н. Якутскай
Бөппүрүөскэ биирдиитэ лаһырҕас солкуобайдыы — абытай сыана. Ол да буоллар ылааччы син элбэх. Н. Заболоцкай

I
аат.
1. Киһи-сүөһү, харамай уҥуохтарын имигэс силбэһиилэрэ. ☉ Подвижное соединение концов костей у человека, животных, сустав
Кини аҥаар атаҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор тыыга олороругар эбэтэр тыыттан тахсарыгар сүһүөхтэрэ салҕалыыра. И. Федосеев
Ат сүһүөҕэ улам-улам итийэн, устунан уйуһуйан барда. Кэпсээннэр
2. Киһи-сүөһү атаҕар уйуга, охтугана суоҕа. ☉ Устойчивость, крепость суставов ног (о человеке, животных). Сүһүөҕэ хамсаан оҕутта. Хапсаҕайга күүстэн ураты сүһүөх үчүгэйэ билэр
□ Эн баар эбиккин …… Бүтүн оҥоруулаах, Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх, Одунтан ыйаахтаах. П. Ойуунускай
Бардам туттуу, барылы кэскил, Баай Барыылаах тойон эһэм! Бүдүрүйбэт сүһүөхтээххин мөлтөтөн кулу! П. Аввакумов
Мас Мэхээлэ Бөҕө Ньукулааскыны күүһүнэн адьас хото туппут, онуоха киһитэ киһиттэн таһынан сүһүөхтээх буолан охтубатах. Кэпсээннэр
3. Туох эмэ угун маарыннаһар кэрдиистэрин холбоһор сирдэрэ (хол., отмас). ☉ Место соединения отрезков в составе чего-л. целого, колено (растения)
Улахан өрүстэр эҥээрдэригэр, таас үрэхтэргэ, …… үрүйэлэргэ сиибиктэ диэн боруу курдук сүһүөхтэрдээх кыһынын хагдарыйбат от үүнэр. Далан
Умнаска сэбирдэх олорор сирин сүһүөх икки ардын сүнньүөх диэн ааттыыллар. КВА Б
4. көсп. Туох эмэ оҥоһук (тэрил, тутуу) салгыы холбонор кэрчигэ. ☉ Составная часть чего-л., какого-л. целого, звено, отрезок (напр., предмета, строения). Тимир сыап сүһүөҕэ. Соппулуот сүһүөхтэрэ
□ Сиэҥкэ, кирилиэс биир сүһүөҕүн нэһиилэ дабайан, сирин аҥаардаста эрэ. У. Нуолур
Кинигэ сэттэ сүһүөххэ араарыллыбыт. «Кыым»
5. көсп. Биир систиэмэ иһинэн үлэлиир, кэрдиис-кэрдиис үрдээн иһэр судаарыстыбаннай уорганнартан биирдэстэрэ. ☉ Ступень в системе, структуре иерархически подчинённых друг другу государственных органов
Бииргэ үлэлиир орто сүһүөх салайааччыларын кытта тапсыбат, быһата, уопсай тылы булбат киһи, бу! Н. Лугинов
Үс сыл устатыгар ДОСААФ маҥнайгы сүһүөх тэрилтэлэригэр уопсайа сүүрбэ тыһыынча киһи киирдэ. «Кыым»
6. көсп. Солбук-солбук салҕанар көстүү, кэм туспа кэрдииһэ, түһүмэлэ. ☉ Определённый промежуток времени, период, этап, срок. Сайдыы саҥа сүһүөх кэмэ
□ Дьөгүөрсэ Тырынкаайап үс сүһүөх устата кулубалаабыта да, маннык дьон утарсарын кини көрө да, билсэ да илигэ. Н. Якутскай
Токур Уйбаан хас да сүһүөх быыбарга кулубалаабыта. М. Доҕордуурап
Бу да быыбарга Ньукулай Уйбаанабыс — ыраахтааҕыттан үс мэтээллээх, көмүс куортуктаах киһи — үһүс сүһүөххэ кулубанан талыллыахтааҕа. «ХС»
7. көсп. Араа-бараа саастаах дьон биир кэмҥэ олоруулара, көлүөнэ. ☉ Одновременно живущие люди близкого возраста, поколение
Бу эмээхсин сүүһүттэн тахсыбыт. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар төрдүс сүһүөх ыччатын көрөр. П. Аввакумов
Ол сүһүөх дьонун олох оннук улаханнык атаҕастаабатаҕа диэхпин баҕарабын. С. Никифоров
Манна ыччаты үөрэтии, үлэҕэ иитии, …… үүнэр сүһүөх уонна аҕа көлүөнэлэр сибээстэрин боппуруостара көтөҕүллэр. «Кыым»
8. тыл үөр. Тыл кэрчиктэнэр өлүүскэтэ. ☉ Слог
Тылы сүһүөхтэргэ араарыы аһаҕас, бүтэй дорҕооннор өйдөбүллэрин үчүгэйдик ылыммыттарын кэннэ саҕаланар. КИИ ОЧСҮөГ
Хоһуласпыт бүтэй дорҕооннору таба суруйарга тылы сүһүөхтэргэ сөпкө араарыахха наада. ПНЕ СТ
Дьэһиэйгэ уонна Аллайыахаҕа охсуу инники сүһүөхтэргэ көһүүтүн эбэҥки (эбээн) тылын сабыдыалынан быһаарыллар. ВМС СДО
♦ Киһи сүһүөҕэ хардары барар — кыаҕы таһынан, олус ыарахан (хол., үлэ). ☉ Чрезмерно тяжёлый, запредельно сложный, трудный (напр., о работе). Киһи сүһүөҕэ хардары барар таһаҕаһа
□ «Маһын үлэтэ диэн ырыа буоллаҕа дии, — диэтэ Лука
— Буорун үлэтэ, киһи сүһүөҕэ хардары барар, ыар үлэ буолуо». М. Доҕордуурап. Сүһүөҕүн булунар — тэмтэрийэн баран, нэһиилэ тирэҕин булунар. ☉ Споткнувшись, едва находить точку опоры (букв. сустав свой находит)
Тэмтээкэйдээн тиийэн, атын маска өйөнө түстэ. Дьэ арыый кэҥээн сүһүөҕүн булунан, аччаччы тэбинэн турда. Амма Аччыгыйа
Витя нэһиилэ сүһүөҕүн булунан, мутукка ыйаанан турар тугу эрэ таарыйбыта, онтуката хамсаан, биэрэс тэбэн барда. Н. Заболоцкай
«Сөбүлүүбүн», — диэн хардарда Петя. Мила соһуйан сүһүөҕүн булунан хамсаан ылла. М. Доҕордуурап. Сүһүөҕүн уутун супту обор — кими-эмэ сиэри таһынан баттаа-үктээ, хамначчыт оҥоһун. ☉ Жестоко эксплуатировать, выжимать все соки из кого-л. (букв. высасывать воду из сустава)
Үс көлүөнэ устата сүһүөхпүт уутун супту оборон баран, аны оҕобун сиэтэҕэ. Р. Кулаковскай
Дьадаҥылар үстэн аҕыска диэри дэһээтинэ сирдээхтэр. Ол иһин баайдар кинилэри саастарын тухары буор босхо сүһүөхтэрин уутун супту обороллор. Д. Очинскай
Сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар — күөгэйэр күнүгэр сылдьар диэн курдук (көр күн). Дьоллоох, сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар киһи, эн тыыннаах эргилиннэҕиҥ дии. А. Софронов
Киргиэлэй сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар киһи диэн эрэнэн, арыт-ардыгар букатын ыһыктынан кэбиспит курдук, ыараханнык өйөнөн сыҕарыҥныыр. П. Аввакумов
Ити сыл, оҕолоор, эһиги эһэҕит олус бултуйбута. Бэйэтэ да оччолорго сырыыны-айаны кыайар, сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар эр бэрдэ этэ. «ХС». Сүһүөҕэ босхо барда — атаҕар кыайан уйуттубат буолла. ☉ соотв. ноги подкосились (букв. у него сустав разболтался)
[Үйээнди] кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Өлөксөй оҕонньор, таһырдьа чэбдик салгыҥҥа тахсан, кырдьык да, итирбит курдук сүһүөҕэ босхо баран тэмтээриҥнээтэ. П. Аввакумов
[Харачаас] сүһүөхтэрэ босхо бардылар, уоһа ыпсыбат буолла, тиистэрэ лыһыгырастылар, икки иҥэ итий-итий гынна. П. Филиппов. Сүһүөҕэ быһынна — атаҕа уйбакка охто сылдьар буолла (олус сылайан, эстэн). ☉ соотв. валиться с ног (напр., от усталости, истощения). Хаамар үөрүйэҕэ суох буолан түөрт көһү бараат, сүһүөҕэ быстан, олорунан кэбистэ
□ Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри хааман сүһүөҕэ быһынна. «ХС». Сүһүөҕэ мөлтөөтө — уруккутун курдук буолбатах бытаарда, кырыйда. ☉ Одряхлеть, ослабеть (букв. его сустав ослаб). Уйбаан уруккута буолбатах, сүһүөҕэ мөлтөөбүт. Эдьиийим эмээхсин сүһүөҕэ мөлтөөбүт. Сүһүөҕэ мөҥөр — эмискэ атаҕа уйбат буолан ылар (соһуччу долгуйууттан, наһаа сылайыыттан). ☉ соотв. ноги подкашиваются (напр., от внезапного потрясения, крайней усталости)
Хоско киирэн тойон диэки баран иһэн, сүһүөҕэ мөҥөн, тэмтээкэйдээн ылла. Болот Боотур
Киэһэнэн Кыыдаан илиилэрэ улугура сылайдылар, сүһүөхтэрэ мөҥөн ылар буоллулар. «ХС»
Сүһүөҕэр туруор — атаҕар (сүһүөҕэр) туруор диэн курдук (көр атах). Анатолий ийэтэ, иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох уолун киһи-хара оҥорон сүһүөҕэр туруорар мөккүөрдээх кырдьыбыта. П. Аввакумов
Мин Колям эдэр эрдэҕиттэн үчүгэй, эйэҕэс майгылааҕа, итиэннэ саҕалаабыт дьыалатын хайаан да төрдүгэр тиэрдэр, сүһүөҕэр туруорар идэлээҕэ. С. Никифоров
Күн ортотуттан киэһэ Пуд Ильич дьиэ дьонун барытын сүһүөҕэр туруорбута. Далан
Настаа алыптаах сымнаҕас илиитэ Лэкиэһи сүһүөҕэр туруорбута. Н. Босиков. Сүһүөҕэ суоҕунан саҥарар — киһи өйдөөн истибэт гына, чуолкайа суохтук түргэнник саҥарар. ☉ Говорить быстро, невнятно и неразборчиво
Кыыс уоһун харыстаабыт курдук кыараҕастык аһан, үп-үрүҥ тиистэрин бытыгыратан көрдөрө-көрдөрө, тугу эрэ сүһүөҕэ суоҕунан саҥаран сылыбыратта. А. Софронов. Сүһүөҕэ уйбат — атахтара кыайан уйбат, кыайан атахтарыгар уйуттан турбат (хол., олус сылайан). ☉ Ноги не держат (напр., от сильной усталости). Уол сэттэ көһү сатыы хааман сүһүөхтэрэ уйбат буолбут. Сүһүөҕэ уулла <уулунна> — нэһиилэ атаххар уйуттан тур (хол., олус сылайан). ☉ Едва держаться на ногах (напр., от сильной усталости)
Арай, дьэ бу кырдьан, ол-бу дьарҕата көбөр, сүһүөҕэ ууллар буолан хааллаҕа үһү. Болот Боотур
Ити курдук икки саары икки ардыгар сүһүөҕэ уулунна, сүрэҕэ көптө, баһа ыарыйда. Бэс Дьарааһын
Күнү быһа дьиэ иһигэр тэпсэҥниирбэр сүһүөхтэрим уулуннулар. Пьесалар-1978. Сүһүөҕэ хамсыыр — долгуйан эбэтэр куттанан атаҕа салҕалаан ылар. ☉ Дрожат, трясутся ноги (напр., от волнения или испуга)
Кини хараҕар оонньообут мичээрэ дууһатыттан дириҥник долгуйбутун этэрэ. Сонун тэллэҕэ ибигириириттэн көрдөххө сүһүөҕэ хамсыыра. М. Доҕордуурап
[Рингэҕэ киирбит боксуор] долгуйан сүһүөҕэ хамсыырын аһараары биир сиргэ таба турбакка эккирээмэхтээтэ. Э. Соколов. Сүһүөхтүүн сүгүрүй — улаханнык ытыктыыргын биллэрэн, сөһүргэстээ, төбөҕүн төҥкөтөн бокулуоннаа. ☉ Выражая большое уважение, преклонить колени и голову
Олоҥхоһут саха оҕонньоро, Булчут саха кырдьаҕаһа кэлэн тураммын, Сүүдүрүүннээх сүрэҕим долгуйан, Сүһүөхтүүн сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
Соторутааҕыта аҕай, чуордук күлсэкүлсэ биэрэк устун сырсыакаласпыппытын умнан, тыйыс саллаат иннигэр сүһүөхтүүн сүгүрүйэн турабыт. С. Спиридонова. Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн <хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан> эрэбин фольк. — улаханнык ытыктыырбын биллэрэн сөһүргэстээн, төбөбүн төҥкөтөн туран көрдөһөн эрэбин. ☉ Выражаю своё глубокое почтение (букв. имея шею, низко кланяюсь, имея колени, преклоняю их)
Дьэ, бу убаккайбыт! Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан үс бараа хара күлүккэр үҥэн сүөдэлдьийэн эрэбин! Ньургун Боотур
Аал уотум иччитэ, Бырдьа бытык — Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, Хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан эрэбин. А. Софронов
Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн көрдөһөбүн. Амма Аччыгыйа. Сүһүөххүн былдьас — умса баран түһүмээри, өрүһүнэ сатаан, инниҥ диэки түргэнник мээнэ атыллаталаа. ☉ Не находя точки опоры, делать быстрые непроизвольные шаги вперёд, стараясь не упасть
Халтарыйан охтумаары сүһүөхпүтүн былдьаһан тиэрэ-маары үктэнэбит. М. Доҕордуурап
Онно өйдөөбүтүм: Иван, миигин көхсүгэр биллэҕэ быраҕан баран, сүһүөҕүн былдьаһан байааттаҥныы иһэр эбит. Н. Кондаков
Күүстээх Соппуруон хайаны түһэн иһэрэ көһүннэ, туруору сиргэ сүһүөҕүн былдьаһан сүүрэн бэдьэйэн ыла-ыла хайа тэллэҕэр киирэн «һуу» гынна. «ХС». Сүһүөххүн көннөр (тэнит) — атаҕыҥ көһүйбүтүн көннөрөөрү туран хаамыталаа, сүүр. ☉ Размять затёкшие ноги
Түһэн, хаамыталаан сүһүөхпүтүн көннөрдүбүт. С. Дадаскинов
— Баһаалыста, олорунан кэбис, — массыына иһиттэн дьон саҥата күүгүнүү түстэ. — Баһыыбаларыҥ, …… сүһүөхпүн тэнитэбин, — Николай Васильевич сапсыйа хаалла. В. Гольдеров
Саас Манчаары сүүрүк аты ыҥыырыттан тутуһа сылдьан, олорор алааһын хаста да эргийэ сырсара үһү. Ол аата сүһүөҕүн тэнитэрэ диэн буолара. «ХС». Сүһүөххүн ыһыгын — сүһүөхтэриҥ босхо баран, атахтаргар уйуттубат буолан хаал. ☉ Не устоять на ногах, повалиться на землю
Дьэбдьиэ, сүрэҕэ бүллүгүрүү мөхсөн, мэйиитэ эргийэн, туймаарбыт курдук буолан, сүһүөҕүн ыһыктан, охтон түһүөх курдук буолла. Болот Боотур
Үктэммит хаара быстан «кур» гыммыт. Киһи сүһүөҕүн ыһыктан охтубут, хайа тэллэҕэр биирдэ баар буолбут. «ХС». Сүһүөххэр тур — 1) улаатан, үлэһит буолан, бэйэҕин бэйэҥ ииттинэр киһи буол. ☉ Повзрослеть, стать независимым от кого-л., полностью обеспечивать себя, встать на ноги
Биһиги бары даҕаны хотуур, сүгэ угун туппутунан сүһүөхпүтүгэр турбут дьон буолуохтаахпыт. С. Никифоров
Кинилэр бары, сүһүөхтэригэр туран, Киһихара буолбуттар. «ХС»
Баһылайга сүһүөҕэр турарыгар дьоно бары да бэркэ көмөлөспүттэрэ. «Кыым»; 2) ситэн-хотон, тэнийэн, кыаҕыран ис (тугу-эмэ этэргэ) ☉ Крепнуть, укрепляться, развиваться (о чём-л.)
Хоруу хаһан, хотон тутан, дьиэ-уот тэринэн холкуос сүһүөҕэр туран барбыта. «ХС»
Биһиги институппут эдэр, сүһүөҕэр тура сатыыр. Институт аатын да ылбыппыт баара-суоҕа үс сыл буолла. «Кыым»
◊ Иккис сүһүөх оскуола истор. — орто оскуола урукку аата. ☉ Школа второй ступени, прежнее название средней школы
Бүлүү куоратыгар — иккис сүһүөх оскуола маҥнайгы кылааһыгар, билиҥҥинэн аахтахха ахсыс кылааска сылдьан бииргэ үөрэнэр табаарыспыныын Василий Ивановтуун хоһоон суруйарга холонон көрбүппүт. ФЕВ КК. Маҥнайгы сүһүөх оскуола — түөрт кылаастаах (начаалынай) оскуола урукку аата. ☉ Школа первой ступени, прежнее название начальной школы
Аанньаахха түөрт кылаастаах маҥнайгы сүһүөх оскуоланы бүтэрбитим. Н. Якутскай. Сүһүөх ас — үүнэн быган таҕыс (бурдук туһунан). ☉ Произрастать (о зерне)
[Бурдук] Сирин-буорун сабыа, Сидьирбудьур хамсыа, Онтон уһаан тахсыа, Ото сүһүөх анньыа. Күннүк Уурастыырап
Ыспыт сиэмэбит сотору кэминэн сүһүөх аспыта, куолас тэлэн, өр-өтөр буолбатаҕа, бааһына муҥунан буспут бурдук муоралыы долгуйбута. С. Васильев
Бөлкөйдөнүү кэнниттэн сотору буолаат, [сэлиэһинэй] умнастара үүнэллэр — үүнээйи сүһүөх анньар. КВА Б. Сүһүөх атахтаахтар зоол. — тус-туспа адаархай сүһүөхтэртэн ыпсарыллыбыт атахтардаах харамайдар (хол., аһыҥалар, ооҕуйдар, араактыҥылар, араас үөннэр-көйүүрдэр). ☉ Членистоногие
Рактыҥылар — үксүн ууга олохтоох сүһүөх атахтаахтар. Кинилэр ууга сууралла сылдьар кислороду хайыыларынан иҥэрэн тыыналлар. ББЕ З. Сүһүөххэр тур — атаххар туран кэл, атаххар тур. ☉ Принять стоячее положение, подняться на ноги
Бары сүһүөхтэригэр тураллар. Сыана арыый хараҥатыйан, ырыа улам куччаан барар. Суорун Омоллоон
Оҕолор учууталларын сүһүөхтэригэр туран көрсүбүттэр. Н. Якутскай
Мунньах дьоно сүһүөхтэригэр туран суугунастылар. М. Доҕордуурап
ср. сой. йүс, тув. чүс ‘сустав’
II
аат. Ампаар иһигэр бурдугу кутарга аналлаах, халыҥ хаптаһыннартан оҥоһуллубут дьааһык курдук оҥоһук. ☉ Большой деревянный короб из толстых досок наподобие ящика, предназначенный для хранения зерна в амбаре
— Ээ, эмээхсиэн! Ампаар иһин сиппий, сүһүөхтэри хоруй да, мээккэ бурдук бэлэм буолуо буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Биир эркиҥҥэ улахан бурдук кутар сүһүөх турар. С. Ефремов
Биир ыскылаакка хас да суортары сүһүөхтэргэ тутуу кинилэр хардарыта сыыһырыыларын таһаарыан сөп. ХКА