1. межд. выражает ощущение острой боли, напр. при ожоге и т. п. ой, ай; абытай , тоҕо итиитэй ! ой, как горячо!; абытай , илиибин иннэнэн астым ! ой, я уколол руку иглой!; 2. перен. вызывающий ощущение жжения; жгучий, палящий; киһи тыла уоттааҕар абытай погов. человеческий язык жжёт пуще огня # абытай киһи разг. бедовый парень.

exc. Whew!

саҥа алл.
1. Уокка, итиигэ, куйааска буспут киһи саҥата. ☉ Выражает чувство острой боли при ожогах, а также чувство сильной жары
Иккитэ-биирдэ ыҥыран эрдэҕинэ арай буутун уот хаарыйда. Чүөчээски «абытай!» диэбитинэн эргиллэ түстэ. Суорун Омоллоон
Абытай! Абытайбын даа! Ханан эрэ Туох эрэ Уот чоҕунан хаарыйда! П. Тобуруокап
Абытай, куйаас да бөҕө буолбут. Н. Якутскай
[Вера:] Эчи абытайбын, эчи бустахпын, Ольга, эн букатын тириппэтэххин дуу. С. Ефремов
△ Эмискэ дьөлөхайа анньар курдук сытыы балысхан ыарыыттан саҥа таһаарыы. ☉ Выражает чувство острой жгучей боли (напр., при ранении)
«Һуук, айакка, абытай!» — диэн сарылаабытынан, баттахтарын кытта өрө тустубутунан тойон олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Коля көрүөн баҕаран, өндөйө-өндөйө ыта олордо, онтон эмискэ: «Абытай!» — диэн хаһыытыы түстэ [буулдьаҕа таптаран]. Болот Боотур
Кыысчаан сирэйин ыдьырыччы тутта-тутта: «Абытай! Ыалдьар!» — диэбитэ. И. Федосеев
2. «Балысхан ыарыы (ыарыылаах)»; «иэдээн»; «ынырык», «алдьархай», «дьулаан (дьулааннаах)», «суостаах», «кутталлаах» диэн суолталаах тыллар солбуктарын быһыытынан туттуллар. ☉ Употребляется в качестве эквивалента слов типа «острая боль (болезненный)»; «беда, несчастье, погибель»; «ужас, ужасный, страшный»
Киһи тыла уоттааҕар абытай (өс хоһ.). Оҕолор этэрбэстэрин илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара уот абытай да, ол уһаабакка умнуллааччы. «ХС»
Киһи этэ салаһыах, киһи куйахата күүрүөх абытай тыллаах-өстөөх дьоннор. П. Ойуунускай
Абытай аһыы хартыыһаны уоппут уол буолла... Н. Якутскай
Бөппүрүөскэ биирдиитэ лаһырҕас солкуобайдыы — абытай сыана. Ол да буоллар ылааччы син элбэх. Н. Заболоцкай

1. саҥа алл.
2. Олус күүстээх, киһи тулуйуо суоҕун курдук балысхан ыарыыттан саҥа таһаарыы (үксүн фольк. тут-лар). ☉ Выражает чувство острой нестерпимой боли — стон, стенание (обычно употр. в фольк.)
   Абытайбын-халахайбын... Аанайыкпынтуонайыкпын... Арҕаһым үүтүнэн Аргыардаах атахтаах Анньыылыы кэйиэлээн, Тииһигим бэргээтэ. П. Ойуунускай. Лахаатта [көтөр] тыына эрэ хаалан баран, саҥара сыппыт: — Алаатыка, абытайбын-халахайбын! Алаатыка, муҥмун-сорбун! Саха фольк.
3. Алдьархай, тыын былдьаһыытын, өлүү куттала суоһаабытын көрдөрөр саҥа. ☉ Выражает чувство ужаса при смертельной опасности
   «Таарт-таарт, абытай-халахай, аны бэйэбин эккирэтэн ол иһэр. Ирдээн туран имири быһаары, сойуолаан туран суох оҥороору!»— муҥатыйда, муҥун ытаата көҕөн ийэ. Н. Заболоцкай
4. аат суолт. Олус күүстээх, ынчыктаах-энэлгэннээх, таарымтаталыы курдук ыарыы. ☉ Сильнейшие боли, сопровождаемые стоном, стенаниями (напр., при родах)
   Айыыһыт ийэтин ыҥырар Абытай-халахай буолла, Эдьээн иэйэхсит эргитэр Энэлгэн тойуга буолла. П. Ойуунускай
   Ампаарга да тахсан, киһи утуйара диэн кэлиэ дуо? Нарыйа муҥнаах туох баар ынчыга, абытайахалахайа бу баардыы иһиллэр. В. Яковлев
   Ийэм эрэйдээх оронугар охтон, абытай-халахай аргыстаах айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ талыыта кургумун иһинэн кутаа уотунан куппутунан барбыт. Н. Заболоцкай