аат. Ии (ачыкыга). ☉ Оправа, ободок (для очков)
Халыҥ муос буоҕускалаах сирэйин аҥаарын былдьыыр бэрт улахан ачыкытын устан ылан, субу-субу соппохтуур. Л. Попов
Холкуос младшай агронома синньигэс буоҕускалаах ачыкылаах хатыҥыр үрдүк уҥуохтаах киһи. В. Яковлев
Өлбөөдүйбүт көмүс буоҕускалаах ачыкытын өрө анньынна. М. Шолохов (тылб.)

кылааннаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Лев быһаҕы …… хобордоох кырыытыгар туора-маары соппохтоон, сытыылаата: «Арааһа кылааннанна, хотор ини». Р. Баҕатаайыскай
Өлүөр буол, доҕоччуок, өлүөр буол, Өргөстөөх кылааннан! А. Абаҕыыныскай
Сонно тута «холоон көрүөххэ» диир санаа өрөгөйдөөн, кылааннанан, уол түөһүн нүөлүтүөхтүү кууста. ИИА КК
Быйыл кыһын тымныы саҥа кылааннанан эрдэҕинэ ититэр систиэмэлэрин турбата хайа тоҥон араллаан бөҕө тахсыбыта. «ХС»

I
сыһ. Эмискэ буолбакка, улам-улам, кыра-кыралаан. ☉ Постепенно, потихоньку (напр., начинать что-л.)
Учаастак, пиэрмэ диэки араҕыстаҕын аайы суол сыыйа кыараан испитэ. Далан
Эмиэ сарсыардаттан сыыйа санаа-оноо алдьанан киирэн барда. Н. Лугинов
Сыыйа кыра дүҥүрчээн тыаһа, ырыа иһиллэн кэлэр. Суорун Омоллоон
II
сыһ. Тугу эмэ тардан сыыйар курдук биир кэм сырыынньатык, мөҕүһүннэрбэккэ көнөтүк сыҕарытан. ☉ Мягко, плавно, без резких движений, как бы вытягивая что-л. (делать что-л.)
Оҕонньор икки синньигэс хаптаһыны тэҥнии тутан, кырыыларын үтүлүгүн ытыһынан сыыйа соппохтоото. Амма Аччыгыйа
Өксүү умса туттан баран, куолутунан сыыйа соҕус туора дайбаан истэ. Н. Заболоцкай
Мааны кыыс сыыйа тэбэн хаамар. А. Сыромятникова

аат.
1. Туттар сэби-сэбиргэли (хол., хотууру, быһаҕы, сүгэни о. д. а.) сытыылыыр кумах таас, аҕаан. ☉ Брусок (шлифовальный, точильный камень), осело ´к
«Тааһыҥ ити сытар эбит буолбат дуо?» — муоста курдук сыппыт от биир сиринэн хоппойбутун хотуур сытыылыыр бурууһунан ыйда. Амма Аччыгыйа
Тордоохоп, тобугар диэри ууну кэһэн уҥуоргу хадьымалга тиийэн, төттөрү эргиллэн хотуурун өрө тутан туран, биитин бурууһунан соппохтоото. С. Никифоров
Оҕонньорум хап-сабар бэргэһэтин, үтүлүгүн устан, олоро түстэ. Төҥкөйөн, орон анныттан, мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
2. Түөрт кырыылаах гына эрбэтиллибит бэрэбинэ. ☉ Брус (четырехгранное бревно)
Хортуоппуйу оҥкучахха күкүр оҥорон эбэтэр дьааһыктарга кутан өрө кыстаан харайыллар. Аллараа дьааһыгы буруус сыттыкка ууруллар, оччоҕо аллараттан салгын үрэрэ тупсар. ФНС ОАҮүС
Буруустар муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
[Иванов:] Мин тутуу матырыйаалын иһин төһөлөөх сырабын биэрдим? Күн туратура кирпииччэ, буруус, хаптаһын мас, сиэмэн, гравий айдаана буолан тахсар. В. Протодьяконов
3. Испиискэ маһын уматарга аналлаах испиискэ хаатын ойоҕоһугар сотуллубут сиэрэлээх састаап. ☉ Боковая часть спичечного коробка, о которую зажигают спички
Биир испиискэни ылан эргимургум тутан көрөн баран аны бурууһун сыыһа охсон ороскуот буолуо диэбиттии, испиискэ туппут илиитин ыараҥнатан-ыараҥнатан баран «сыр» гына охсон уматан, табаҕын тарта. А. Софронов
Дьаакып эмиэ төһө эмэ испиискэ сиэрэтин мунньан, испиискэ бурууһугар суулаабыт, баар эрэ эстиэ диэн эрэммит бөстүөнэ эстибэккэ хаалбытыттан хомолтотун кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
4. Көлө уонна тыраахтар охсор хотуура. ☉ Коса (тракторной сенокосилки)
Мастаах, куһаҕан ньуурдаах ходуһаларга үлэҕэ оһол тахсыытын туоратар наадаттан — икки-үс бурууһунан үлэлииллэр. ОҮМ
1958 сылга биһиэхэ үстүү буруустаах тыраахтар сенокосилката үлэлээбитэ. «Ленин с.». — Тоҕо бу биир эрэ буруустааҕа буолла, кини икки бурууһунан үлэлиэхтээх ээ. «Кыым»

аат.
1. Сылгы сүүһүн саба түһэр илин сиэлэ. ☉ Прядь гривы, падающая на лоб лошади, челка
Оҕонньор атын хоҥоруутун соппохтоото, көҕүлүн көннөрдө. Амма Аччыгыйа
Бааска …… атын көҕүлүн имэрийбитэ. Далан
2. Көтөр баттаҕын уһун түүтэ. ☉ Пучок перьев, торчащий на голове птицы, хохол
Умсаах көҕүлэ. — Көҕөн кус көҕүлүн түүтүн курдук. С. Васильев
Көҕөн кус көҕүлүн Тэлгэппит диэх курдук Көҕөрө долгуйар Күөх сыһыы көһүннэ. С. Васильев
3. Киһи сүүһүн саба түһэ сылдьар сүүмэх баттаҕа. ☉ Челка
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
Мөлтөөбүт өттүлэрэ төбөлөрүн санньытан, уһун көҕүллэрин төҥкөтөн бараллара. В. Короленко (тылб.)
△ Киһи баттаҕын чорбойо үүммүт сүүмэҕэ. ☉ Прядь неостриженных, длинных волос человека
Кэтэҕэр уһун синньигэс көҕүлү тоҕо эрэ Аһынан кырыйбакка хаалларбыттар. И. Гоголев
♦ Көрү-нары көҕүлүттэн тут — дуоһуйуоххунан, баҕаҥ ханыар диэри көрүлээнарылаа. ☉ Веселиться, играть, развлекаться вдоволь, до полного удовлетворения
Көрү-нары чараҥнаах сиргэ көҕүлүттэн тутарбытын сөбүлүүбүт. Багдарыын Сүлбэ
Бырааһынньыктарга көрүнары көҕүлүттэн тутабыт. КФП БАаДИ
◊ Көҕүл олох эргэр. — балаҕан соҕуруу эркинигэр сыста оҥоһуллар бастакы орон; бастыҥ орон. ☉ В старину: первые нары вдоль южной стены юрты (почетное место)
Бастыҥ ороммут — көҕүл олох уонна ортоку ороммут — дьогдьуур олох хоноһолор суохтарына куруук кураанах тураллара. И. Гоголев
Хаар маҕан баттахтаах, бытыктаах ытык кырдьаҕастары …… бастыҥ мааны көҕүл олоххо олордуталаабыта. Далан
ср. тюрк.-монг. гөкүл, кэкил ‘хохол, челка’

1. даҕ. Кимиэхэ, туохха эмэ утары; олох атын. ☉ Противоположный, другой; противный, дурной
   [Клим] төттөрү сигилилээх, куруубай хааннаах... А. Софронов
   Иккис кэллиэгэм, Егор Петрович, Валентин Николаевичка олох төттөрү хайысхалаах киһи буолан биэрдэ. Н. Лугинов
   [Үрүҥ Уйантай-Куо — убайыгар:] Мин түһүүр түүлүм төттөрү, биттэнэр битим кэдэрги. Эрилик Эристиин
2. сыһ. суолт.
3. Хайыһан турар туһаайыыҥ хоту буолбакка, онно утары. ☉ В обратном направлении, назад, обратно, в другую сторону
   Кэннигэр тыа баһа сатарыйан ыраах тыраахтар тыаһа торулаабытыгар Серёжа төттөрү хаампыта. Н. Лугинов
   Ааныс кэлэйбиттии, төттөрү хайыһан кэбистэ. Н. Заболоцкай
   Тордоохоп …… уҥуоргу хадьымалга тиийэн, төттөрү эргиллэн хотуурун өрө тутан туран, биитин бурууһунан соппохтоото. С. Никифоров
4. Урукку миэстэтигэр, хат (хол., тугу эмэ уур). ☉ На прежнее место, обратно (напр., положить что-л.)
   Этэрбэһин устан хаарын тэбээтэ, угунньалыы-уктастыы охсон, төттөрү кэтэрдэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Кузьма Петрович харчытын сиэбигэр төттөрү уктан кэбиһэр. Н. Якутскай
   Кулун тутар ый бүтүүтэ Петя Будищев билиэтин миэхэ төттөрү биэрбитэ. «Чолбон»
5. көсп. Туохха эмэ утары буолар гына, олох атыннык. ☉ Противоположно чему-л., совершенно иначе, наоборот
   Үлэлээбэтэх киһи үлэлээри гыммыта кэм төттөрү ээ. Н. Заболоцкай
   [Харытыан оҕонньор] сааһын тухары үлэҕэ үөрэммит этэ-сиинэ ол көннөрү олороруттан улугуран, төттөрү ыалдьыах курдук буолбута. П. Аввакумов
   [Петя] атаҕа, илиитэ дьаакыр курдук таҥнары тардыһар бэйэлэрэ, билигин төттөрү, уу үрдүн былдьаһаллар. И. Данилов
   ♦ Төттөрү өҕүт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ урут ылбытын, былдьаабытын төнүннэрэригэр күһэй. ☉ Заставлять кого-л. отдавать, возвращать долги, возмещать что-л., платить по старым счетам
   Хаһан эрэ, баҕар, төттөрү өҕүтэр дьон көстүөхтэрэ. А. Фёдоров
   Төттөрү сүргүөхтэммит көр сүргүөх. Дьадаҥы киһи …… ырата-баҕата туолар күнэ үүммүтүгэр, дьэ кэлэн төттөрү сүргүөхтэнэн, оҕотун кистиир-саһыарар аакка барбыта хайдах өйдөнүөн сөбүй? ФЕВ УТУ
   Төттөрү сүргүөхтээх көр сүргүөхтээх. Дьиикэй, төрүт да төттөрү сүргүөхтээх этэ. Суорун Омоллоон
   др.-тюрк. тетрү, тертрү, хак. төдир