көр соролон
Киэһэ чүмэчи уотугар көрбүтүм, быһа астарбыт сирбинэн тириим сураланан, хаан оҕуолаабыт этэ. В. Иванов

туохт. Эргэрэн халтаҥнаа, соролон (түү таҥаһы этэргэ). ☉ Облезать, вылезать, стираться (о шерсти, мехе)
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ, холтолообут арбаҕаһын уһулла. И. Никифоров

туохт. Кылааныҥ сүтэн, эргэрэн нэк буол. ☉ Быть изношенным, истёртым (о мехе)
Бэйэтэ буоллаҕына нэктийэн илин эҥээрэ сороломмут быыһык саҕынньаҕын оронун баһынааҕы көхөттөн ылбыта. С. Тумат
Кыыһы, утуйар таҥаска сытыаран, нэктийэн хаалбыт куобах уорҕата суорҕанынан саппыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

даҕ. Эргэрэн түүтүн сарыыта соролонон хаалбыт (хол., саҕынньах). ☉ Облезлый, ободранный, потёртый (напр., меховая доха)
Өрүс кытылыгар кылгас холтомо саҕынньахтаах бэрбээкэйинэн охсуллар, өҥүн сүтэрбит уһун ырбаахылаах төбө сыгынньах эмээхсин уҥуоргу биэрэги одуулаһан хохоллон турар. Н. Габышев

несов., вылезти, вылезть сов. 1. (выкарабкаться) таҕыс, хатаастан таҕыс; вылезть из ямы иинтэн таҕыс; 2. разг. (выйти) таҕыс; вылезти из машины массыынаттан таҕыс; 3. (выпасть) түс, соролон; волосы вылезли баттаҕа түспүт, түүтэ түспүт; 4. разг. (выбиться) бык, быган таҕыс. Вылепить сов., вылеплять несов. что сыбаан оҥор.

м. зоол. кутуйахсыт; # седой как лунь муус маҥан, хаар маҥан. лупа ж. * лупа *(улаатыннарар таас). *лупить *несов. разг. 1. что (очищать от коры, шелухи) хаҕылаа; 2. кого (бить) таһый, сыс. лупиться несов. разг. 1. (шелушиться) хаҕылан, соролон; кожа лупится тириим соро-лонор; 2. (осыпаться, отваливаться) хастан, хоҥун; штукатурка лупится штукатурка хоҥнор.

туохт.
1. Мэччиллэн, тэпсиллэн эбэтэр курааннаан куурхат, халтаҥ буол (мэччирэҥи, ходуһаны этэргэ). ☉ Лишаться растительности, оголяться (о пастбище, земельных угодьях)
Тукаам, билигин сайылык халтаҥнаан, ынах үүтэ тардар кэмэ кэлэн барыа. М. Доҕордуурап
Мэччирэҥиҥ хайдаҕый, алааһыҥ халтаҥнаабыт дуу? С. Васильев
Үрдүк, чөллөөх аҕай сирбитигэр от аанньа үүммэт, халтаҥныыр. Д. Апросимов
Мэччирэҥнэр эрдэ халтаҥнаабыттара. ТССКС
2. Түүтэ суох буол, соролон, чарааһаа. ☉ Облезть, истончиться, ободраться (о шкуре)
Халтаҥнаабыт таба тэллэҕи …… сүгэн барар буолла. Амма Аччыгыйа
[Аянитов] онон-манан халтаҥнаабыт эһэ тириитэ сабыылаах намыһах кириэһилэҕэ лах гына суулунна. Софр. Данилов
Кырса тириитин бастааҥҥы түүтэ уһуннук тааҕытыйбыт сирдэригэр кыһыҥҥы уһун уонна ньуолах түүтэ кэбирэх буолар, ол түмүгэр халтаҥныыр. ТВА ККИи
3. Тараҕай буол, тараҕайдан. ☉ Становиться лысым, лысеть
Егор Николаевич икки илиитинэн халтаҥнаан эрэр төбөтүн харбанар. Далан
4. көсп. Аччаа, аҕыйаа (хол., харчы туһунан). ☉ Становиться меньше, уменьшаться (по количеству — напр., о деньгах)
Кэргэммэр Маайаҕа харчым халтаҥнаан, икки солкуобайдаах биһилэх аҕалтым ээ. Н. Габышев

туохт.
1. Туохтан эрэ эмискэ тэйэр, ыраатар гына туохха эмэ тирэҕирэн сыҕарый, халбарый (үксүн эрдии, тайах мас, ураҕас көмөтүнэн). ☉ Отталкиваться от чего-л. (чаще всего с помощью весел, лыжных палок, шеста)
Дуня тыытыгар туран эрэн эрдиинэн анньынна. А. Федоров. Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай
[Разведчик] маарыын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх хоту сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Доҕордуурап. [Кыыс] хайа чыпчаалыгар тиийэн тохтуур, оҥостор. Онтон били хатыҥынан тарыырданан таҥнары анньынар. Эвен фольк.
2. Бэйэ тугун эмэтин туох эрэ уһуктааҕынан кэйин. ☉ Протыкать, прокалывать себя колющим оружием. Миитэрэй атаҕын атырдьаҕынан анньыммыт
□ Чэ, тоойуом, сыгынньахтаныма, аны сүөһүлэргин уулатан көр, сэрэнээр, аны анньыынан атаххын анньынаайаҕын. Пьесалар-1978.
3. Тугу эмэни баттахха кыбыт, иҥиннэр. ☉ Прикалывать, прицеплять что-л. к волосам
Эмээхсин баттаҕын көннөрүнэн тостубут кырыбыайкатын анньынна. Н. Габышев
Маайыстаан, бэскитин хомунан, Намчытык тарааҕын анньынна. Күннүк Уурастыырап
Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин, Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
4. Тугу эрэ туоххар эмэ угун, кыбыт. ☉ Засовывать, затыкать что-л. за что-л. Бурхалей кэтит биилээх тэрээк сүгэтин куругар анньынан, саатын аҥаар илиитигэр тутан арҕах диэки хааман истэ. Эрилик Эристиин
Чуор саатын иилиммит, сүгэтин куругар анньыммыт, уонна туох буолар эбит диэн күүтэн олорбут. Далан. Биир тутум уктаах муос чохороонун куругар анньынан баран, үс бастаах Алаа Моҕус ыалын диэки чарапчыланан көрөн турда. Саха фольк.
△ Тугу эмэ түөскэр иилин. ☉ Навешивать (нацепить) что-л. на грудь
Олохтоох баайдар, бары нэһилиэктэргэ кинээстэр куортук, мэтээл анньынан баран, сир түҥэтигин туһунан кэпсэтии таһаартаабыт дьоннору көскө ыытарынан куттуу сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Көтөр аал «Совпич» диэн суруктаах, кыһыл сулустаах ойоҕоһо аһыллан кэллэ да, сонугар кыһыл таҥас баанчыгын үрдүнэн Бойобуой Кыһыл Знамя уордьанын анньыммыт дьоруой Егоров оҕонньор ойон таҕыста. П. Филиппов
Уордьан, мэтээл анньынар Марайбыт мардьа түөһүгэр, Манчаары от батастанар, Үкэр от үҥүүлэнэр. С. Данилов
5. Туохта эмэ (хол., куһу тартараары мончуукта) олорт, ыыт. ☉ Ставить, расставлять что-л. (напр., манки, чучела во время охоты на уток)
Күнүс сир хорутан баран, алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар, мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Мончууктарын анньынан, оту күөгэччи тэлгэтэн, ол-бу эргэ таҥаска сууланан, хас да хоннулар. В. Тарабукин
6. Бэйэни тугунан эмэ аалын, сотун. ☉ Натирать, растирать себя чем-л. [Дьээдьэ Ипат] ууну чалбааттаабыта, упуһун бытыгын мыылаламмыта, моонньун күүскэ анньыммыта. АС НИСК
7. кэпс. Атах таҥаһын кэт. ☉ Надевать обувь
Бадаайап мааныга кэтэр хара сукуна оноолоох сонун кэтэн кэбистэ. Үрүҥ сарыы этэрбэһин анньынна. Л. Попов
Сэргээчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
Эмээхсин билэтигэр оҕуруо оһуордаах, хара таба тыһа унтуутун анньынна. В. Иванов
△ Туох эмэ таҥаһы кэт, таҥын. ☉ Одеваться, натянуть на себя какую-л. одежду
Билигин хайдах буолуохпутун булбакка олоробут. Эстэн хаалан ити мин көстүүммүн анньынан олорор. Н. Заболоцкай
[Уол аҕата] торбос ыстаанын анньынна, киэргэннэҕинэ кэтэр кулун сонун бүрүнэ оҕуста. Р. Кулаковскай
Сиидэр Тэрэнтэйэбис кэнсэлээрийэҕэ кэтэр сиэрэй көстүүмүн, сиэх быһаҕас хараҥа күөх сорочканы анньынан кэбистэ. П. Аввакумов
8. көсп. Сатыы эбэтэр хайыһарынан ханна эмэ бар, айаҥҥа тур. ☉ Отправляться пешком или на лыжах куда-л. Сарсыарда эрдэ туран Иһитчит оҕонньор Сабардамнарга анньынна. Болот Боотур
Учуутал уонна оскуола бастыҥ хайыһардьыта Костя урукку быһа суолларынан сиһи курдаттаан, эмиэ хайыһарынан анньыннылар. Н. Габышев
Наадатын барытын ситэн, Мөрүөн оҕонньор тахсан, Кииллидэй диэки сатыы анньынан кэбистэ. Д. Таас
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
9. көсп. Симэн, киэргэн (айылҕа туһунан). ☉ Наряжаться, украшаться (о природе)
Сибиир ийэбит сиибиктэ күөх симэҕин ситэриннэ. Аан дойдубут Ача күөх отун анньынна. Саха нар. ыр. II. Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Федоров
♦ Куорсун анньын көр куорсун
◊ Дьукку анньын — тирииҥ соролонуор диэри эккин күүскэ аалын. ☉ Сильно, до красноты натереть свое тело
Давид Днестр өрүһү туораан кытылы булаат, бэркэ кичэйэн, кумаҕынан этин дьукку анньынан суунна. Н. Якутскай. Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, көччүйэ таарыйа быа, аалык охсубут сирдэрин дьукку анньына хаарга аалына сыттылар. И. Заболоцкай. Өрө анньын — 1) илиигинэн аллараттан үөһэ диэки сыҕайан көннөр (баттаххын, ачыкыгын). ☉ Привести в порядок, поправить себе руками снизу вверх (волосы, очки)
Биирдэрэ куударалаах кугас баттаҕын өрө анньынна, биирдэрэ кыл курдук хоччорхой баттаҕын таҥнары имэриннэ. Амма Аччыгыйа
Дьон ортотуттан Александр Сергеев туран кэллэ. Хара бэскитин өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Акимов учуутал уҥа илиитин тарбахтарынан баттаҕын сыҕайа өрө анньыммыта. Н. Якутскай; 2) итииргээн аллараттан үөһэ диэки сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять и откинуть со лба (напр., шапку)
Бэргэһэтин өрө анньынан, сонун түөһүн арына тардынан баран, ол буруолары одуулаһа истэ. Амма Аччыгыйа
[Кыаһай оҕонньор] лаҕыыр курдук кирээстээх, эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынаат, эмиэ аҥаар өттүнэн бүгүйбэхтээн барда. Эрилик Эристиин
Бэргэһэтин өрө анньынна, иһиллээтэ. А. Сыромятникова. Сэгэччи анньын — тугу эмэ иһиллээри аллараттан үөһэ диэки кыратык сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять (напр., шапку), чтобы хорошо прислушиваться к чему-л.
Егор Егорович уҥа ытыһынан бэргэһэтин сэгэччи анньыммытынан Аласов диэки хайыһа түстэ. Софр. Данилов

1. даҕ.
2. Хаан курдук өҥнөөх. ☉ Красный
   Мааны таҥаска баҕалаах, Кыһыл таҥаска кыһалҕалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кыракый кыһыл былааҕы астылар. Амма Аччыгыйа
   Күөх, кыһыл, маҥан — араас сибэккилэр, Сыһыыларбар араастаан чэлгийэллэр. С. Данилов
3. Кытарымтыйан көстөр, кытархай, кугас. ☉ Рыжий
   Кыһыл ынах маҥырыымаҥырыы сүүрэр (тааб.: өрт уота). [Украинец] кыһыл бытыктаах этэ. Эрилик Эристиин
4. көсп., истор. Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр, ол туһугар туруулаһар (Гражданскай сэрии кэмигэр), кыһылга сыһыаннаах. ☉ Относящийся к красным (во время Гражданской войны)
   Баабылап уруккута кыһыл бартыһаан. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл сэриилэр ханна бааллара биллибэт. В. Протодьяконов
   Сир ахсын кыһыл этэрээттэр тэриллибиттэрэ. Н. Габышев
5. аат суолт.
6. Туох эмэ кыһыл, кытархайдыҥы өҥө. ☉ Красный, рыжий цвет кого-чего-л.
   Эмиэ туох эрэ кыһылы уоппут. Амма Аччыгыйа
   Саһыл кыһыла хараҥаҕа соччо көстүбэт. Н. Заболоцкай
   Уулаах отон кыһыла кырдал аайы кыым буолан чаҕылыйар. К. Кулиев (тылб.)
   2
   кэпс., көр арыгы. Кыратык кыһылла Амсайыахха дуу, хайдаҕый? Күннүк Уурастыырап
   Биирдии кус сууйуута биирдии кыһыл. В. Яковлев. Арыгы бииһин ууһа үрүҥҥэ, кыһылга, десертнэйгэ арахсар. ЭХК
7. истор. Гражданскай сэрии кэмигэр саҥа Сэбиэскэй былааһы көмүскэһэр байыаннай киһи, дьон. ☉ Красный, красные (во время Гражданской войны)
   Дьахтар аймах кырааһынайга кыттыста, кыһыллар онон кыайыахтара. П. Ойуунускай
   Мин кыһылга үлэлиибин. Амма Аччыгыйа
   Улахан уолаттар кыһылларга барбыттара. Эрилик Эристиин
   ♦ Кыһыл атахтаа — барааччыныкэлээччини олус диэн эрэйдээ, сындалыт. ☉ Утомлять, доставлять много страданий путнику (о местности)
   Айанньыт бөҕөнү кыһыл атахтаабыт …… сис хайалар ааттыын да дьиктилэр, саллыылаахтар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Кыһайан дэлби онно-манна сырытыннар, сүүрт. ☉ Заставлять, вынуждать много, долго ходить, обходить что-л. Кыһалҕа обургу кыһыл атахтаан, тиийбэтэххэр тиийэн, түгэммэтэххэр түгэнэн эрдэҕиҥ эбээт. Н. Босиков. Кыһыл атахтаах — кыһалҕаланан, онно-манна барытыгар бара-кэлэ сатыыр. ☉ Гонимый нуждой
   Кыһалҕалаах быдан былыргыттан кыһыл атахтаах. В. Титов. Кыһыл илиитинэн — туох да сэбэ суох, илии эрэ күүһүнэн. ☉ соотв. голыми руками
   Кылана-кылана, Кыһыл илиилэринэн кыдыспыттар. П. Ойуунускай
   Бу суолу …… хаайыылаахтар кыһыл илиилэринэн туппуттара. И. Федосеев
   Кини аарыма бөрөнү кытта кыһыл илиитинэн киирсэн турардаах. П. Аввакумов. Кыһыл сыгынньах — таҥаһа суох. ☉ Раздетый, голый; соотв. в чем мать родила
   Кыһынын тиийэн, Кыһыл сыгынньах Кытара сүүрбүт. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кыһыл тыл — туох да олоҕо суох кураанах тыл. ☉ Пустословие, фразёрство
   Интернационализм диэн кыһыл тыл буолбатах. В. Ленин (тылб.). Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) — кими эмэ күүскэ мөҕөр-үөҕэр, мөҕө, үөҕэ тоһуйар. ☉ Крепко ругать, бранить кого-л.; встречать кого-л. крепкой руганью, бранью
   Күнүскү чаай кэннигэр Өлөксөй дьиэтигэр кэлбитигэр, ийэлээх ойоҕо кыһыл тылларын үрдүгэр түһэрдилэр. Д. Токоосоп
   Тугу да сатаабаккын, кыайбаккын диэн, мэлдьи мөҕөн, кыһыл тылыгар олордоро. Н. Түгүнүүрэп. Кыһыл тылынан кынаттанар — тугу да суолталааҕы гыммакка, кураанах тылынан эрэ сылдьар. ☉ Быть краснобаем, фразёром; много болтать, мало дело делать
   Дьиҥэр, тугу оҥордохторой, …… кыһыл тылларынан кынаттанар буоллахтара дии. Н. Якутскай
   Кыһыл тылынан кыырар көр кыыр. Кэнники диэкинэн олус кыһыл тылынан кыыран, көҥүл баран эрэбит. Далан
   Кини бэйэтэ кыһыл тылларынан кыырар дьоннору абааһы көрөр. НВ БК. Кыһылынан көр — кытарбыт, кыыһырбыт хараххынан көр. ☉ Смотреть налитыми кровью глазами, злобно
   «Кугастаайы» диэн кыһылынан тиэритэ көрөн кэбиспит …… уот кугас оҕустаахтар. Амма Аччыгыйа. Кыһыл ытыһынан — туга да суох, кураанах. ☉ С пустыми руками
   [Ыалдьыты] утары уунара суох кыһыл ытыспынан көрүстүм. Н. Лугинов
   [Сыбаайбаҕа] кыһыл ытыспытынан тиийэбит дуо? С. Дадаскинов. Кыһыл этинэн көрөр — аһаҕас дириҥ баастанар. ☉ Иметь открытую рану
   Икки ньилбэгин тириитэ соролонон түһэн, бүтүн ый тухары кыһыл этинэн көрөр. А. Сыромятникова
   ◊ Аалай кыһыл — сырдык кыһыл. ☉ Светло-красный, алый
   Аалай кыһыл былаахтар Кустуктуу кыыспыттар. Эллэй. Кыһыл ала түөлбэ. — кугас ала диэн курдук (көр кугас). Кыһыл балык — муораттан өрүскэ тахсан ыыр кыһыл эттээх балык: уһуна миэтэрэ аҥаарын кэриҥэ, ыйааһына биир-балтараа киилэ. ☉ Красная рыба, горбуша
   Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.). Кыһыл билиэт кэпс., истор. — партийнай билиэт. ☉ Партийный билет
   [Иванов:] Кэргэн, олох боппуруоһа улахан боппуруос, көннөрү боппуруос буолбатах. Итинниккэ кыһыл билиэттэриттэн арахсаллар. В. Протодьяконов. Кыһыл буулуур — түүтүн иһин нуолура туртайан уонна туох баар түүтэ кытарымтыйан көстөр (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Рыжеватый (о масти лошади)
   Кыһыл буулуур атын мииммитэ. Эллэй
   Ньоҕурук кыһыл буулуур биэни хайҕаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Кыһыл дуоска — Бочуот дуоската диэн курдук (көр бочуот). Дукаай икки Дьарааһын икки …… Кыһыл Дуоскаҕа суруллубуттар. Күндэ. Кыһыл кирпииччэ — уматыллыбыт, тутууга, оһоххо туттуллар кирпииччэ. ☉ Красный, огнеупорный кирпич
   Дьиктилээх куорат Тутуллар кыһыл кирпииччэтин Биирдэстэрэ — мин. П. Тобуруокап
   Кыһыл көмүс көр көмүс II. [Муссерен] икки кыһыл көмүс мэтээллээх. Эрилик Эристиин
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кыһыл көмүс боччук истор. — ортотугар кыһыл көмүс уулларыллан кутуллар бөкүнүк кыра туой көһүйэ. ☉ Глиняный горшок, в котором плавили золото. Былыр саха уустара кыһыл көмүс боччук диэн тэрили тутталлара. Кыһыл көмүс пуонда — туох эмэ уһулуччу сыаналаах, суолталаах саппааһа. ☉ Золотой фонд
   Кини [А.И. Софронов] пьесалара Саха литературатын кыһыл көмүс пуондатыгар киирбиттэрэ. «Кыым»
   Кыһыл көмүс сыбаайба көр сыбаайба. Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «ЭК». Кыһыл кумах — хайа кумаҕа. ☉ Горный песок
   Кыйыра көтө турар Кыһыл кумахтаах …… дойду эбит. Ньургун Боотур. Кыһыл кычык түөлбэ. — уот сиэбит сиригэр үүммүт титирик ыркыйа. ☉ Заросли молодой лиственницы на гари. Үрэх уҥуор кыһыл кычык көстөр. Кыһыл кута зоол. — көмүскэнэригэр дьөлө сиир убаҕаһы тыктарар хомурдуос. ☉ Бомбардир (жук). Кыһыл мас бот. — хара эбэтэр харатыҥы от күөҕэ өҥнөөх, үрдүк суортаах столярнай оҥоһукка туттуллар, тропическай дойдуга үүнэр олус кытаанах мас. ☉ Красное дерево
   Кыһыл маһы күндү миэбэли оҥорорго туһаналлар. КВА МГ. Кыһыл моонньоҕон түөлбэ., көр хаптаҕас. Көҥүскэ кыһыл моонньоҕон үүммүт. Кыһыл муннук — 1) тэрилтэ култуурунай-сырдатар үлэни ыытарга аналлаах хоһо, муннуга. ☉ Красный уголок
   Кыргыттар кыһыл муннук тэрийбиттэрэ. Далан; 2) спорт. тустууга, буоксаҕа киирсэр дьонтон биирдэрэ көбүөргэ, риингэҕэ тахсар, сынньанар анал миэстэтэ. ☉ Красный угол
   Сынньалаҥ кэнниттэн аны кыһыл муннук бөҕөһө сэрэтии ылар. «Кыым». Кыһыл оҕо — саҥа төрөөбүт оҕо. ☉ Новорожденный младенец
   Ийэтэ, [кини] кыһыл оҕо эрдэҕинэ, өлбүтэ. Суорун Омоллоон
   Балааҕыйа кыһыл оҕотун эмиийдээбитинэн барбыта. Л. Попов. Кыһыл отон түөлбэ., көр отон. Кыһыл отон үүнүүтэ үчүгэй. Кыһыл салахай бот. — кытархай өҥнөөх, уу дириҥэр үүнэр, умнаһа, силиһэ, сэбирдэҕэ суох олус синньигэс үөскэхтиҥи үүнээйи. ☉ Красная водоросль
   Муораларга, окыйааннарга ордук буурай уонна кыһыл салахайдар үгүстэр. КВА Б
   Кыһыл саһыл көр саһыл. Дьааһык аайыттан биирдии кыһыл саһыл уорҕата быган көстөр. Суорун Омоллоон
   [Булчут кулуба ойоҕор] биэс кыһыл саһылы кэһии биэрэр. М. Доҕордуурап. Кыһыл сиэр — кытарымтыйан көстөр сырдык тураҕас (ат дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-гнедой с красноватым отливом (о масти лошади)
   Сиэр сылгыны эмиэ араастык дьүһүннүүллэр: кыһыл сиэр, саһыл сиэр, улаан сиэр, сырдык сиэр, хардаҥ сиэр, өлөҥ сиэр, солоҥдо сиэр. ОМГ ЭСС. Кыһыл соһо (кырааска) — кыһыл өҥнөөх от-мас сүмэһинэ кырааска. ☉ Охра
   [Таас хайаҕа ойуулар] оҥоһуллубуттар кыһыл соһонон. Багдарыын Сүлбэ
   Таас хайа сырайдарыгар кыһыл соһо кыраасканан араас ойуулары оҥорон хааллараллар. МАП ЧУу. Кыһыл субай — убаҕас сырдык кыһыл хаан. ☉ Алая жидкая кровь
   Кыыс дьахтар кыһыл субайынан, Кырыыс этинэн кыырдаҕым буоллун. П. Ойуунускай. Кыһыл сыалаах — мөлтөх уойуулаах (сылгы). ☉ Слабой упитанности (о лошади)
   Кыһыл сыалаах — кыра саал дуомнаах, онтукатын өҥө кытархай. АНП СЭЭ. Кыһыл талах (дьахтар талаҕа) бот. — үрүҥ сибэккилээх, үрүҥ туораах сиэмэлээх, кыһыл умнастаах, ойуур саҕатыгар, уу арыытыгар, алааска үүнэр сэппэрээк талах. ☉ Свидина. Үрэххэ кыһыл талах үүнэр. Кыһыл тугут түөлбэ. — төрөөбүтүнэн тугут. ☉ Новорожденный олененок. Горнайга төрөөбүтүнэн тугуту кыһыл тугут дииллэрин түөлбэ тыл тылдьытыгар бэлиэтээбиттэр. Кыһыл тураҕас — кыһыл аалыктаах сиэллээх, кутуруктаах, самыыта, уорҕата, хоҥоруута кытарымтыйан көстөр, быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө сырдык тураҕас өҥнөөх (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Гнедой с красноватым отливом в гриве и хвосте (о масти лошади)
   Тураҕас дьүһүн арахсар: хара тураҕаска, кыһыл тураҕаска, өһөх тураҕаска, эһэ тураҕаска. ОМГ ЭСС. Кыһыл тэллэй — тэтиҥ, бэс, хатыҥ, харыйа, тиит тулатыгар үүнэр кыһыл эбэтэр кугастыҥы кыһыл сэлээппэлээх тэллэй. ☉ Подосиновик. Кыһыл тэллэйи соркуойдууллар, хатараллар, тууска, маринадка угаллар. Кыһыл устуруока — апсаас саҕаланыытыгар чугуччу суруллар устуруока. ☉ Красная строка. Тиэкис кыһыл устуруокаттан саҕаланар. Кыһыл хааннаах — сырдык сэбэрэлээх, тэтэркэй. ☉ Белокожий; румяный
   Кыһыл хааннаах оҕо киһи суот тардан лаһырҕата олорор. М. Доҕордуурап
   Кыһыл харах — кыһыыдай диэн курдук. [Киһи] эргэ тымтайга көп түгэҕинэн ньоҕор былаастаах кыһыл харах балыгы сүөкээтэ. А. Федоров. Оҕонньоттор кыһыл харах, бэл сордоҥ уонна тэҥили курдук балыктары «сыыс» балык диэн ааттыыллар. «Чолбон». Кыһыл чуум — табаһыттар култуурунай кииннэрэ. ☉ Культурный центр оленеводов, красный чум
   Бөһүөлэккэ …… кыһыл чуум, фактория аһыллыахтара үһү. Болот Боотур
   Кинини, кыһыл чуум аттынан ааһан истэҕинэ, хомсомуол сэкирэтээрэ тохтотто. Т. Сметанин. Кыһыл эриэн — сырдык толбонноох кугас. ☉ Переливчато-рыжий
   Кыһыйбыт, кыыһырбыт Кыһыл эриэн таракаан. Күн Дьирибинэ
   [Сыырдаах ыала] кыһыл эриэн сылгылаах. С. Зверев. Кыһыл эттик эмп. — хааны кытардар, тыынарга наадалаах кислороду эккэ бүтүннүү тарҕатар бэссэстибэ. ☉ Эритроцит
   [Сылгы иһин үөннэрэ] уҥуох көмүрүөтүгэр үөскүүр хаан кыһыл эттиктэрин үөскээһиннэрин хам баттаан аҕыйатар. НПИ ССЫа. Саадьаҕай кыһыл — көхсүгэр маҥан ойуулаах кыһыл. ☉ Красный с белыми пятнами на спине
   Бу сытар хатыҥым төбөтүгэр …… саадьаҕай кыһыл эриэн үөн эриллэн турар эбит. С. Зверев. Уот кыһыл — уот курдук кыһыл. ☉ Огненно-красный
   Уот кыһыл сибэккилэр аппыттар. Суорун Омоллоон
   Манна баар уот кыһыл сибэкки. П. Тобуруокап
   др.-тюрк., тюрк. кызыл