несов. сох, махтай.

несов. разг. дьиктиргээ, сох, бэркиһээ.

аат. Булду (хол., куобаҕы, эһэни о. д. а.) баттатан өлөрөргө аналлаах маһынан оҥоһуллубут булт сэбэ. ☉ Ловушка, пасть (на зверя)
Сохсобор собо, туубар куобах киирбиттэрэ диэбиккэ дылы (өс хоһ.). [Долгунча] Араас үрэх быыстарыгар Сохсо, хапкаан иитэлиир. Күннүк Уурастыырап
Биир күн Володя сохсотуттан икки кырсаны ылбыта. А. Сыромятникова
[Куобах] күөлү, өрүһү уонна ойуур кырыытынан кэрийэн айанныыр буолан, туһахха уонна сохсоҕо олус кэбирэхтик түбэһэр. ЯВВ КЭКТ
ср. др.-тюрк. сох ‘бить, ударять’, эвенк. соксо ‘ловушка, пасть’

аат. Кэтит тумустаах, эриэн өҥнөөх «сох-сох-сох» диэн саҥалаах кураанах кус көрүҥэ. ☉ Широконоска (вид утки)
Халбаҕа дылы суохтан атыны билбэт (өс хоһ.). [Абытай Арамаан] Арҕааҥҥы тураҥнаах атахтан Алталыы халбаны хаптатыа. Күннүк Уурастыырап
Биэстэ субурутан суулларбыт атыыр халбатын диэки кылап гына көрө-көрө Ньукуус ньыкыйан баран олорор да олорор. В. Титов
Халба — киэҥник тарҕаммыт кураанах кус. БББ
♦ Халба курдук мэлдьэхтээх — хаһан да сөп диэбэт, өрүү мэлдьэһэр, суоҕу эрэ билэр (халба кус саҥата «суох» диэн тылга маарынныыр, ол иһин халба мэлдьэһэрин эрэ билэр дииллэр). ☉ Постоянно отпирающийся (человек — букв. как утка-широконоска (отпирающаяся) — кряканье широконоски якуты слышат как «суох», что означает ‘нет’, поэтому утка-широконоска ассоциируется у якутов с человеком, привыкшим отпираться, отказываться)
Халба курдук мэлдьэхтээхтэн Хата бары кэлэйэллэр. Күннүк Уурастыырап
Ыйыттахха, көрдөстөххө «суох» дииртэн атыны билбэт киһини «халба курдук мэлдьэхтээх» диэччилэр. Н. Кондаков
◊ Халба дабыдала көр дабыдал
Кулун кутуруга икки халба дабыдала икки үүммүт аҕай, охсорго кэбирэҕэ сүр. Сэмээр Баһылай
Аны ото түөрэтэ кылыс, дэҥ кулун кутуругун кытары халба дабыдала кыбытыктаах. С. Маисов
Үүнээйитэ араас, үксүн халба дабыдала, алаас ото, кулун кутуруга, ача үүнэр. ПАЕ ОС. Халба оһоҕоһун курдук — наһаа уһун, субуллаҕас, эриллэҕэс. ☉ Очень длинный, вытянутый спиралью, петлями
[Мэник Мэнигийээн] аара от үрэх халба оһоҕоһун курдук сыыйыллан сытарыгар тиийбитэ. Саха ост. Дьиэ бүүс-бүтүннүү халба оһоҕоһун курдук турбаларынан ититиллэр. В. Иванов
Оптуобус халба оһоҕоһун курдук хайа суолунан айаннаан иһэр. Хомус
ср. эвенк. калба ‘утка-широконска’, др.-тюрк. халва ‘стрела без наконечника’

I
туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, хаалаа, батар. ☉ Вкладывать, всовывать, вдевать что-л. во что-л. [Чыычаах] ол олорон таас биир үлтүркэйин айаҕар укта. Күндэ
«Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары кыҥастаһа олорон. Амма Аччыгыйа
Ыаҕайатыттан хаппыт балыгын сүөкээн баран, куһун укта. Т. Сметанин
2. Кими, тугу эмэ ханна эмэ киллэр (хол., балыыһаҕа, хаайыыга). ☉ Помещать, устраивать, водворять кого-л. куда-л. (напр., в больницу, тюрьму)
Оҕонньоттору балыыһаҕа угаллар. Амма Аччыгыйа
Балачча өр буолла, иччитэх балаҕаҥҥа ат уга барбыт бандьыыт киирэн биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Пистолет — Семёновка:] Тойонуом, хаайыыга угума! С. Ефремов
3. Дуобакка, саахымакка фигураны, ньыкааны атын ньыкааҕа, фигураҕа соруйан биэрэн сиэт. ☉ В шашках, шахматах отдавать свои фигуры противнику, жертвовать
Биэс дуобаты уган биэрэн, түгэхтэн биирдэ эргитэн ылыы буолла. НСС ОоО
4. көсп. Сүүйүүлээх оонньууга харчыта туруор. ☉ Делать ставку, ставить на кон (напр., на скачках). Сүүрүк акка уктум
♦ Атаҕын да укпат көр атах
Мин тыыннааҕым устатыгар эн амайа сытыйбыт Кутуругуҥ [киһи аата] бу дьиэҕэ атаҕын да укпата буоллар үчүгэй буолуо этэ. Р. Кулаковскай
Оҕонньор өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон барбыт, онтон ыла икки ыйы быһа атаҕын да укпатах. БТТ
Ат атаҕар уган көр атах. Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ
Атаххын да угума көр атах. Киэр бар! Икки харахпар көстүмэ, мин дьиэбэр атаххын да угума! «ХС»
Атаххын ук — тумсугун ук диэн курдук (көр тумус). [Семён Данилов] уус-уран литератураҕа атаҕын саҥа укпута. ОГГ СМ
Биир угунньаҕа (угунньахха) ук көр биир. Уол маачаха ийэтэ Миитэрэйдээх Киргиэлэйи биир угунньаҕа укпут. Н. Заболоцкай
(Ким эмэ) айаҕар уган биэр (бырах) көр айах. Кэбис, мээнэ саҥарыма, аны ки7ини ол дьон айаҕар уган биэрдэхтэрэ дии. Эрилик Эристиин
«Ээйии, онно олох барбаппын, абааһы оҕонньорун айаҕар уган биэримэҥ», — диэн көрдөспүтэ үһү. С. Юмшанов
Өй ук көр өй. [Ньукулай:] Үгүһү да саҥаран туһалыыр биллибэт, син онон өй угар суох. А. Софронов
Биһигини сүбэлээччи, өй уган биэрээччи тойоммут Бииктэр үһү. Л. Попов
Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх — Өйү угар дэһэллэр. Айталын. Санааҕа ук — кимтэн, туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар. ☉ Вгонять в задумчивость кого-л. [Күкүр Уус:] Миигинньик курдук дьоннору бу үйэ улахан моһуокка, санааҕа укта. Суорун Омоллоон
Муос мустуукка угуллубут сурук Костяны улаханнык аймаата, ыгылытта, санааҕа укта. Н. Габышев
Санаа ук — өй ук диэн курдук (көр өй). [Киирик:] Ол табаарыстар миэхэ санаа уган, онтон ыла кыһыл бартыһаан буолтум. С. Ефремов
Ким эрэ Эйнштейнтэн автограбын көрдүүргэ санаа укпута. ЭБЭДьА
Сөмүйэтин уга сытар сирэ көр сөмүйэ. Оҕонньор алааһын күөлэ — сөмүйэтин уга сытар сирэ. Тарбаххын айаҕар уган биэримэ көр тарбах. Сэрэн, кутталлаах киһи быһыылаах, тарбаххын айаҕар уган биэримэ. Төбөтүн уган биэрдэ көр төбө. [Тарбыыкын] тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов
Тумсугун угума көр тумус. «Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ тумсуларын угуохтара суоҕа», — диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? «ХС»
Тумсугун ук көр тумус. Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
Тыын ук көр тыын II. Иэдэйиэх киһини Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
[Үрүйэ] Утаппыкка тыын угар Уйгулаах да уу буоллаҕыҥ. И. Федосеев
[Кавказ чараас былыттара] Соҕуруу халлаан тыын угар Таммаҕа буолан түстүннэр. И. Эртюков. Уган биэр — бэйэҥ быыһанаары, үчүгэй буолаары, атын киһини түбэһиннэр, буруйдат. ☉ Подвести, подставить кого-л.
Соруйан төттөрүлэһэҕин. Хата Бүөккэни уган биэриэхпин баҕарбатаҕым диэ. Далан
Эн биһигини, чугас ыалгын, көмүскэһиэххин билиминэ, уган биэрэ сылдьаҕын. Эрилик Эристиин
Чэ, олус мунчаарыма, эйигин уган биэриэхпит суоҕа. М. Попов
Уокка уган биэр көр уот II. [Бурхалей] Эрбантей бэйэтин кэргэттэрин уокка уган биэрэн атах балай барбытын бастаан соһуйа, хоргута иһиттэ. Эрилик Эристиин
◊ Бугул (от) ук — от кэбиһэргэ сыарҕаҕа оту, бугулу тиэй. ☉ Укладывать, грузить сено (копну) на сани, дровни для стогования
Сөдүөт бугул уга сылдьар. Амма Аччыгыйа
Ийэм от угар, мин оҕус сиэтэбин, кыдамаһыппыт Уус Мандар диэн киһи. И. Гоголев
Кирилл тыраахтар сыарҕатыгар от угар. Нэртэ. Күүстэ ук — ким эмэ санаатын көтөх. ☉ Придавать силу кому-л., подбадривать кого-л.
Киэһэ аттыгар кэлэн олорон баран: «Крепись, крепись, надо брать себя в руки», – диэбитэ кыыс киниэхэ күүс угаары. Суорун Омоллоон
[Тыыл дьоно] күүтүүлэрэ саллаакка күүс угара. Т. Сметанин
Киһи ыарахан күнүгэр көмөҕө кэлэр, күүс угар амарах санаалаах, ыраас дууһалаах дьон сир олоҕун симииллэр. «ХС». Үптэ ук — ханнык эмэ тэрээһиҥҥэ харчыта биэр, харчынан көмөлөс. ☉ Вкладывать деньги (в какое-л. предприятие, мероприятие)
[Максим:] Мөлүйүөн үбү уктахха күндү отон саада үүнэн мөлбөйүө үһү. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. сох, тюрк. сук ‘засовывать, вкладывать, втыкать’
II
аат.
1. Ханнык эмэ туттар тэрил, сэп-сэбиргэл (хол., сүгэ, өтүйэ, хотуур) тутааҕа, тугу эмэ (хол., былааҕы) илиигэр тутар өттө. ☉ Ручка, рукоятка, черенок какого-л. инструмента, древко (знамени, флага). Өтүйэ уга. Сүгэ уга. Быһах уга
□ Чоочо хараҕа суох эрэйдээҕи дэйбиирин үрүҥ көмүс угунан төбөҕө сырбатан эрдэҕинэ, анарааҥҥыта харытын тоһуйан биэрдэ. И. Гоголев
Александр уонна Миронов кыһыл былааҕы икки угуттан күөрэччи анньан, уулуссаҕа тахсан бастаатылар. М. Доҕордуурап
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
2. Үүнээйи (сэппэрээк, от, сир аһа, сибэкки) сэбирдэхтээх умнаһа. ☉ Стебель, куст
Атырдьах ыйын үтүө күнэ — Кинилэр үрдүлэригэр, Отон уга, сир симэҕэ Иннилэригэр тэлгэнэр. С. Данилов
Витя бэрт хойуу астаах ук анныгар хаптас гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Оттуҥу үүнээйилэр уктара сымнаҕас, сүмэһиннээх, күөх буолар. КЗА АҮө
◊ Быһах угун саҕа көр быһах
Быһах угун саҕа Быыкаа эрэйдээх Олорбута биир сылга Син дьиэни дьиэлээн. Баал Хабырыыс
Биир быһах угун саҕа уол оскуолаҕа эһиил киириэ. С. Федотов
Дьэдьэн уга көр дьэдьэн. Алаас саҕата барыта дьэдьэн уга. Кыа уга (кыа от) көр кыа. Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Көһүйэҕэ буһарыллыбыт кыа уга сүрэҕэлдьээбиттии сырдьыгыныыр. М. Доҕордуурап
Кыстык угун саҕа балаҕан көр балаҕан. Айаннаабытын иккис күнүгэр уҥа биэрэккэ кыстык угун саҕа кыракый балаҕан турарын көрөн, Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
Таһырдьа арҕааттан түспүт күүстээх силлиэ кыстык угун саҕа балаҕан эркинигэр хаары тибэн бурҕачытара. Күннүк Уурастыырап. Сүгэ уга көр сүгэ. Ырыынакка араас кээмэйдээх сүгэ уга атыыланар
□ Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Ук биэрэр — аан аһар диэн курдук (көр аан I). Хата эн этииҥ айымньыны сыаналааһыҥҥа ук биэрэр, ханнык даҕаны киритиэрийи суох гынар. Далан
Паапа үбэ кулаактааһыҥҥа сөп түбэһэрин билэ-билэҕин собус-соруйан мөккүһэҕин. Аны билигин кэлэн соруйан дьоҥҥо ук биэрэн этэ тураҕын. «ХС»
ср. др.-тюрк. сап, тюрк. сап, сып ‘ручка, рукоятка; стебель’

I
туохт.
1. Илиигинэн (хол., сутуруккунан, ытыскынан) далайан күүскэ саай, сырбат. ☉ Ударять, бить, стучать (напр., кулаком, ладонью)
Эһэ соһуйдаҕа буолуо, эргиллэ түһэн, ыты охсон саайда. Суорун Омоллоон
Мила сүр сымсатык ойон кэлэн Серёжаны санныга оҕуста. Н. Лугинов
Кинээс ким эрэ төбөҕө охсуо диэн, куттаммыттыы ньыкыйда. И. Гоголев
2. Илиигэр баар тугунан эмэ күүскэ саай, сырбат. ☉ Бить, колотить чем-л.
Өлөксөй төҥүргэһи мутугунан оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Тимир тааһын үлтүрүтэллэригэр өтүйэ синньигэс өттүнэн охсоллор, оччоҕо таас ол хоту алдьанар. МАП ЧУу
3. Хотуурунан (оту) быс, сарбый. ☉ Резать, косить (траву)
Киһилэрэ икки түүннээх күн аһаабакка да, тохтообокко да охсор. Саха фольк. Хамначчыт уолаттар муустаах ууну, бадарааны кэһэ сылдьан борууну охсоллоро. Н. Якутскай
Дьонуҥ кэнниттэн охсон кууһуннаран ис. Амма Аччыгыйа
4. Тугу эмэ уһан, чочуйан оҥор (хол., туойунан, тимиринэн). ☉ Ковать, выковывать (напр., из железа); изготовлять, лепить (из глины)
Мин эйиэхэ анаан хомус оҕустум. И. Гоголев
Былыр иһити туойунан охсоллоро. Багдарыын Сүлбэ
Саха киһитэ охсубут быһаҕа, сүгэтэ сытыы биилээх буолар. «ХС»
△ Сүгэнэн туох эмэ кыра тутууну туруор (хол., ампаары). ☉ Срубить, поставить какое-л. небольшое строение (напр., амбар)
Аны билигин тэпилииссэ акылаатын охсоору ол түбүгэр сылдьар. В. Яковлев
Киһим ампаар охсон таһаарбыт, ол иһигэр буор куттубут. М. Доҕордуурап
Аһыҥас Бөҕө [киһи аата] Ньыыканныын эһэҕэ сохсо охсо сылдьыбыттара. М. Чооруоһап
5. -ан, -а (-ы) сыһыарыылаах сыһыаты, сыһыат туохтууру кытта көмө туохтуур суолтатыгар дьайыы хайдах оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с наречиями и деепричастиями на -ан, -а (-ы) выступает в роли вспомогательного глагола и выражает обстоятельство действия
Халаан уута Хатыыстааҕы үрдүнэн охсубут. Н. Лугинов
Буулдьа уллуҥун уҥуоҕун кыратык хабыры охсон ааспыт. А. Бэрияк
Миичээн хаппыт маһы охторон, сүгэнэн быһыта оҕуста. А. Кривошапкин (тылб.)
△ -а сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн көмө туохтуур суолтатын ылынар уонна хайааһын олус түргэнник, ыксалынан оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает быстроту и поспешность совершаемого действия
Көрүөх бэтэрээ өттүгэр дьэдьэннээх дагдаларын, арыылаах алаадьыларын, буспут эттэрин остуолга тарда охсубуттара. Далан
Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн аан олуурун аһа охсор. Суорун Омоллоон
Түүн үөһэ хайыы-үйэ буола охсубут. А. Сыромятникова
6. кэпс. Тыаһаан биллэр (хол., чаһыны, чуорааны, куолакалы эҥин этэргэ). ☉ Издавать звон, шум (напр., о часах с боем, колокольчике, колоколе)
Халанчаҕа киэһэ тоҕус чааһы охсон эрдэҕинэ Ньукуола куолакалын тыаһа дуораһыйан барда. Амма Аччыгыйа
Истиэнэ чаһыта сэттэ чааһы оҕуста. М. Доҕордуурап
7. кэпс. Туора ыыт, атын сиргэ салай (хол., сүүрүгү, долгуну этэргэ). ☉ Отнести кого-что-л. в сторону (напр., течением)
Уол төһө да эрдиннэр, нөҥүө кытыла ырааттар ыраатан испитэ, кини сүүрүк охсоро диэни онно саҥа өйдөөбүтэ. «Чолбон»
8. көсп. Туох эмэ куһаҕаны, хоромньуну аҕал. ☉ Причинить ущерб, принести неудачу, нанести кому-л. удар (о судьбе)
Киһи олоҕо ити курдук кэм хайаан да охсор очурдаах, тэбэр силистээх буолааччы. Н. Якутскай
Ити дьыала, Тэрэнтэйи атын олоҕор соччо охсуо суох курдук буолууһугуттан, холкутуйбута. Д. Таас
Сэрии обургу тугунан эмэ охсубатах ыала бука, аҕыйах буолуо. «ХС»
△ Куһаҕанынан дьай. ☉ Иметь последствие, оказывать влияние (на здоровье)
Көхсүбэр баас ылбытым охсоро буолаарай. Т. Сметанин
Ити баҕа санаа ыар ыҥыыра, Ыйааһыннаах ындыыта Охсубут бааһын чэрэ дииллэр Оҕонньоттор, билээччилэр. С. Данилов
9. -а, -ан сыһыат туохтуур форматыгар «урут буолбукка холоон, буолбуту хайдах баарынан ылынан, оннук тугу эмэ гын, оҥор» диэн суолталанар. ☉ В форме деепричастия на -а, -ан имеет значение «судя по чему-л., свершившемуся в прошлом, что-л. предпринять»
Били уруккуларынан охсон, сотору ааһар, быстах иирсии ини дии санаабыппыт. Н. Лугинов
Хабырыыс кинээһинэн олорон биһигини мөрөйдүүрүнэн охсон, киэптээри соруммута сатаммата. И. Никифоров
Төрөппүттэрим Антипин курдук баайтот киһи буоллун дии санаатахтара, онон оҕустахха, мин аатым аат аххан буоллаҕа. И. Федосеев
♦ <Быһа охсубут быһаҕаһа>, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I
Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон кэлбитэ. Далан
Ылдьаана дьүдьэйэн хайа охсубут аҥаара хаалбыт. Н. Якутскай
Дойдугун, дьоҥҥун ахтан быһа охсор быһаҕаһыҥ, хайа охсор аҥаарыҥ эрэ хаалыа. П. Аввакумов. Бэйэҕинэн оҕус кэпс. — бэйэҥ курдук санаа (киһини). ☉ соотв. мерить на свой аршин
Эмээхситтэр барахсаттар, бэйэҕитинэн охсон, кийииккитин тугу да билбэт кыра оҕо курдук санаахтыыгыт ээ. Далан
Харчылаах Халхаанап Хаһыаты ааҕа-ааҕа, Бэйэтинэн охсон, Харчы иһин суруйан Сордоноллор диир. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэҕинэн охсума көр бэйэ. Киһини эрэ барытын бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
Дугдуруй да оҕус (сутурҕаа) көр дугдуруй. Михаил Иванович ыарахантан чаҕыйбатаҕа, дугдуруй да оҕус диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
Чэ, синэ биир, дугдуруй да оҕус. П. Аввакумов
Маска оҕус (тэбээ) көр мас. Ыкилак …… табах тардыан баҕарар, ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Охсон кэбис кэпс. — тута бүтэрэн кэбис, түргэнник бүтэр (аһы этэргэ). ☉ Очень быстро разделаться с едой
Уҥуоҕа суоҕун сөбүлээн, минньигэһиргээн Ньургун бүтүн биир үтэһэни охсон кэбистэ. Болот Боотур
Эти, уурар сирдэрэ суох буолан, аҕыйах киэһэ иһигэр охсон кэбиспиттэрэ. П. Аввакумов
Тымтай быһаҕаһа балыкпытыттан улахан аҥаарын кэриҥин соҕотоҕун охсон кэбистэ. «ХС». Охсор (салгын) охсубут харыс. — этэсиинэ хамсаабат буолбут (сорох сиринэн эбэтэр бүтүннүүтэ). ☉ Его разбил (хватил) паралич (букв. ударяющий (воздух) ударил)
Сэрии сылларыгар охсор охсубута, онно лабаам, төбөм аҥаарын олоччу мэлиппитим. Суорун Омоллоон
Мэхээс ыарыһах, аҥаарын охсор охсубут киһитэ. В. Яковлев. Сайа оҕус (охсон киир) — саҕалан, үөскээ (олоххо саҥа сүүрээн, уларыйыы). ☉ Входить, зарождаться (напр., о чём-л. новом, светлом в жизни). Эргэ эстэр, Эргэ самнар, Саҥа дьаһах Сайа охсор. П. Ойуунускай
Ити күнтэн ыла, Никита баччааҥҥа диэри уу-чуумпутук устан испит олоҕор, саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов. Сүрэҕэр оҕус (охсор) кэпс. — ыарыы тута эмтэммэккэ, сүрэх ыарыытыгар тэп (тэбэр). ☉ Влиять, переходить на сердце (о болезни)
Кээтии ангыыната сүрэҕэр охсор кутталлаах үһү. М. Доҕордуурап. Ууну охсон баҕаны куттаама — кураанахха эрэйдэнимэ даҕаны. ☉ Говорить впустую, сотрясать зря воздух. Ууну охсон баҕаны куттаама, ити киһи син биир иннин биэриэ суоҕа. Хармааҥҥа оҕус (охсор) кэпс. — ночоокко тэп (тэбэр), хоромньута оҥор. ☉ соотв. бить по карману
Аһылык сыаната ыарыыра тута хармааҥҥа охсор. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох көр ыт II. Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө олордо, ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Саха фольк. «Бу дойдуларыгар ыт охсор киһи суох», — диэтэ оҕонньор. В. Яковлев
Сурахсадьык истээри биир-биир тохтоон тахса сырыттыбыт да, ыт да охсор киһи суох буолан биэрдэ. «ХС»
◊ Баас оҕус кэпс. — ыпсыыта, хайаҕаста оҥор, олукта уур. ☉ Делать выемку, паз
Аан бастаан баас охсон көрдүм, күлүү гыннылар, кэлин син сыстан бардым. В. Яковлев
Аныгы киһи сатаабатаҕа диэн суох, киһи барыта мас суорар, баас охсор. АЭ СТМО. Массыыҥкаҕа оҕус эргэр. — илиинэн охсор массыыҥкаҕа бэчээттээ. ☉ Печатать на машинке
Алексей Елисеевич уус-уран айымньытын бэчээккэ бэлэмнээбитэ, үксүн массыыҥкаҕа бэйэтэ охсубута. АЕЕ ӨӨ. От оҕус — үүнэн турар оту хотуурунан быс, оттоо. ☉ Косить траву (косой)
Лоокуут Оҕуруос үрэх толоонугар саха хотуурунан от охсон тэллэһиннэрэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Никииппэрэп кинээс күүлэйигэр отучча киһи от охсон хотуурдара күн уотугар чаҕылыҥныыллар. М. Доҕордуурап
Хотуурбун ылан от охсон икки гааттан ордук кэриҥэ сири арыылаан кэбистим. Ф. Софронов. <От> охсор массыына т.-х. — от охсорго аналлаах, тырааныспар соһоругар сөптөөх тимир оҥоһук. ☉ Сенокосилка (прицепляется к транспорту)
Бэл диэтэр от охсор массыыналаннылар. С. Ефремов
Өлөксөөс уонна Суку Ньукулай куоракка киирэн биир от охсор массыынаны ыларга нэрээт суруйтарбыттара. А. Бэрияк
Уҥуор-холкуос ходуһата, Охсор, мунньар массыыналар Үүммүт окко үлэлииллэр. Дьуон Дьаҥылы. Охсон ыаһын кэпс. — илиигинэн ынах синньин ньирэй эмэригэр кэйиэлиирин курдук өрө анньан ыаһын. ☉ Способ доения коров: слегка придавливая руками вымя, имитировать сосание телёнка. Охсон ыаһын диэн баар, …… көҥөс, кытаанах эмиийдээх ынахтары итинник ыыр ордук. Биэс т. Охсор хара улар түөлбэ. — хара улар биир көрүҥэ. ☉ Каменный глухарь
Өйдөөн көрбүппүт, суон тиит лабаатыгар охсор хара улар олорор эбит. Сайа оҕус (охсон киир) — чэгиэн салгынынан илгий, ыраас салгын билин (киһи чэпчиир, чэбдигирэр гына). ☉ Обдавать свежестью, веять свежестью, чистотой (о воздухе)
Күн уота сайаҕас салгыны сайа охсон, көмүс аалыытын курдук сандааран түһэр. П. Ойуунускай
Биһиги оччоҕуна сайылыкпыт киэҥ дуолун, салгын куруутун сайа охсор дьиэбитин ахтыһарбыт. Далан
Хос иһигэр сааскы сылаас салгын сайа охсон киирэр. Н. Якутскай. Саһаан оҕус — мас кэрдэн саһааннаан бэлэмнээ, онон дьарыгыр. ☉ Складывать штабелями (дрова для растопки)
Бу эргин олорор көлөлөөх ыаллар саһаан охсон, куоракка киллэрэн атыылыыллар. Ф. Захаров
Улахан кылаас оҕолорунуун саһаан охсо сылдьан, маһы хайдах хайыталларын кэтээн көрбүтүм. АЭ ӨӨКХ
Устан ааһар борохуоттарга анаан саһаан охсорбут. «ХС». Тиэстэ оҕус кэпс. — бурдук ас оҥороргор тиэстэтэ оҥор, бэлэмнээ. ☉ Замесить тесто
Сөдүөччүйэ алаадьы тиэстэтэ охсо турар. Амма Аччыгыйа
Тиэстэ охсон, оһох оттон Дэлэй бааччы алаадьылаан Тэһигирэтэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Оһох иннигэр ийэлэрэ лэппиэскэ астаары тиэстэ охсо олороро. Н. Габышев. Тэлэгирээмэ оҕус кэпс. — ханна эмит тэлэгирээмэтэ ыыт. ☉ Отбить телеграмму кому-л., куда-л. Өскө бастаанньа буоллаҕына, тэлигирээмэ охсуоҥ. Н. Якутскай
[Катя:] Мин билигин буостаҕа баран кэлиэм, дьоммор тэлэгирээмэ охсуом. С. Ефремов. Улар (куртуйах) охсор — атыыр улар эбэтэр куртуйах эрдэҕэһин (тыһытын) ыҥыран араастаан тутта-тутта саҥарар. ☉ Токовать (о глухаре или тетереве)
Куртуйах охсор сирэ киһи бас билиитэ буолара уонна атыыга тыйдаах биэҕэ тиийэ сыаналыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Чыычаахтар ыллыыллар, ойуурга улар охсор, ылааҥы күн үөһэттэн тыгар. Г. Нынныров
Тыҥ хатыыта дьыбарга Улар охсоро, улар иэйэрэ Уорааннана дьиэрэһийэр. С. Дадаскинов. Хаһыҥ охсор — хаһыҥ түһэн хагдарытар. ☉ Побить заморозками
Бурдукпутун хаһыҥ оҕуста. М. Доҕордуурап
Олорпут оҕурсуҥ, тамаатыҥ Олус да үүммүтэ биир сайын Ол ону от ыйын хаһыҥа Оҕуста этэ дии харааччы. «ХС». Чоҥку оҕус кэпс. — силии сиэри уҥуохта алдьат (үксүгэр таба, тайах сототун уҥуоҕун). ☉ Расколоть кость (обычно берцовую кость ноги оленя или лося) для извлечения костного мозга (считающегося лакомством у северных народов)
Атахтарын сүлбүттэрин кэннэ силгэлээтибит, чоҥку оҕустубут, силии сиэтибит. Н. Тарабукин (тылб.)
ср. др.-тюрк. согуш ‘биться’, сох ‘бить, ударять; измельчать, толочь, крошить’
II
аат. Ынах сүөһү атыыра. ☉ Самец крупного рогатого скота, бык
Оҕус ыараханы соһорго, ат миинэргэ аналлаахтарын курдук, киһи барыта айылҕаттан туохха эмит аналлаах, дьоҕурдаах төрүүр. Н. Лугинов
Оҕустар, харсар сирдэриттэн иччитэх өтөх күлүгэр киирэн, аанньа көстүбэттэр. Н. Заболоцкай
Аҥаардас көлүнэр оҕуһа алта уонча кэриҥэ. «ХС»
♦ <Ат тарпат айыыта>, оҕус тарпат буруйа көр ат II
Дьэ, Катя, мин эн иннигэр оҕус кыайан тарпат буруйун оҥорон сылдьабын. С. Никифоров
Кини оҕус тарпат халыҥ буруйун оҥоһунна, дьэ хайдах-туох буолан иһэр. ИН ХБ. <Ат гынан миин>, оҕус гынан көлүй — олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ Жестоко, безжалостно использовать, эксплуатировать кого-л.. Былыргы баайдар хамначчыттарын ат гынан миинэллэрэ, оҕус гынан көлүйэллэрэ. Атыыр оҕус алтаҕа, <хат дьахтар хаамыыта> — аһара бытаан айан, хаамыы. ☉ Черепаший ход, черепаший шаг
Төһөҕө тиийиэхтэрэ биллибэт, атыыр оҕус алтаҕа, дьэ, манна буолла. Дьыл оҕуһа көр дьыл. Уһун кыһыны быһа дьүкээбил дьыл оҕуһун кытта охсуһар. Н. Якутскай
Икки ураа лаҥкыр муостаах улуу дьыл оҕуһа аас-аччык аргыстанан тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай. Дьыл оҕуһун муоһа – былыргы сахалар итэҕэллэринэн, дьыл оҕуһун таһырдьа сылыйдаҕына тостон түһэр муоһа (бастакыта – тохсунньу 31, иккиһэ – олунньу 12 күнүгэр, онтон ыла саас кэлбитинэн ааҕыллар). ☉ По поверью якутов: рога мифического быка, которые с приходом весны отпадают (первый – 31 января, второй – 12 февраля, что обычно предвещает начало весны)
Дьыл оҕуһун муоһа булгу тоҥоору гынан ыксаан, бүгүн былыттаах күнү айбыт. М. Доҕордуурап
Кыычыкын оҕуһун баһа (буол) буоллаҕа көр бас II. Аата, Кыычыкын оҕуһун баһа буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй. Луо бээгэй оҕус фольк. — олоҥхоҕо этиллэринэн кыра, бээгэй оҕус. ☉ Бык-коротыш
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо бээгэй оҕустарын Кута-куора ынахтарын Кудуга туолбакка Хомуйан сиэн Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай. Оҕус иччитэ (буол) эргэр. — от үлэтигэр оҕуһу сатаан салайан илдьэ сылдьар буол (уол оҕо туһунан). ☉ Достичь зрелости для погона быков при перевозке копен во время стогования сена (о мальчике). Былыр эһэлэрэ оҕус иччитэ буола сылдьыбыттаах. Оҕус тириитин иккитэ сүлүллүбэт (сүлбэттэр) — айылҕатыттан биирдэ эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. с быка шкуру дважды не сдирают. Оҕус тириитэ иккитэ сүлүллүбэт диэн мээнэҕэ эппэттэр. Оҕус үрдүгэр ойуу-бичик ас (аспыт) — тоҕооһо суох кэмҥэ тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. не к месту и не ко времени. Бу да киһи оҕус үрдүгэр ойуу аспыт диэбиккэ дылы, уу тоҥмутун кэннэ кустуу бараары гынаҕын дуо? Оҕуһу муоһуттан харбаа (ыл) калька. — туох эмэ (хол., үлэ) сүнньүн булан, халбаҥнаппакка салҕаан бар, салай. ☉ Брать быка за рога
Оҕуһу муоһуттан харбаабыт ордук буолара буолуо. Окко суулаатахха оҕус сытырҕаабат (киһитэ, дьоно) көр дьон. Аһын, харыһый даа, окко суулаатахха оҕус сытырҕалаабат дьонобут. Амма Аччыгыйа. Ооҕуй оҕус бадараанныыр <дойдута> — олус кутаҥнас, туох барыта тимирэр (дойдута). ☉ Очень болотистый, топкий (о бездонной трясине — букв. [место,] где даже паук увязает)
Ооҕуй оҕус бадараанныыр Оҕуруктаах уот дьэбэрэтэ. П. Ойуунускай
Иһирик ойуурдары сыыйаллара, ооҕуй оҕус бадараанныыр куталарын оломнууллара. И. Данилов. Оонньообута оҕус буолла кэпс. — атын, тиэрэ өттүнэн буолан таҕыста (аахайбатаҕыттан, сэрэҕэ суоҕуттан). ☉ соотв. шутка боком вышла, доигрался
Оонньообуппут хаһан эрэ оҕус буолан тахсыа эбээт. Амма Аччыгыйа
Оонньообуттара оҕус буолан тахсыбыт быһыылаах. Н. Босиков
Аны онтон сылтаан, оонньообута оҕус буолан, арахсан хааллыннар. С. Никифоров
◊ Ала оҕус — ойоҕосторо үрүҥ эбэтэр курдуу үрүҥ өҥнөөх оҕус. ☉ Полосатый бык (в белую полоску поперёк туловища)
Ала оҕуспут аҥаар муоһа салдьыгыр. А. Софронов
Мин балтыбыныын олорор күөлбүт уҥуоруттан ала оҕуспутунан от тиэйэ бараары букунаһа сырыттыбыт. Т. Сметанин
Ала оҕуһун туора миинэн Алаастан отун тиэнэр. С. Васильев
Ат оҕус көр ат II. Таһынааҕы далга аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус тураллар. Н. Лугинов
Ол ат оҕуһун кыһыннары-сайыннары миинэр миҥэ, көлүнэр көлө оҥосторо. И. Гоголев. Атыыр оҕус — аттамматах оҕус. ☉ Невыхолощенный бык, бык-самец
Атыыр оҕус көхсүн түгэҕиттэн айаатыыра дөрүн-дөрүн лаҥкыныыр. Софр. Данилов
Тиэргэҥҥэ сүөһү бөҕө аалыҥнас, атыыр оҕус мөҥүрээн лоҥкунуур, суостаахтык айаатаан ылаттыыр. М. Доҕордуурап
Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрдүлэр. Эрилик Эристиин. Дьиикэй оҕус палеонт. — айылҕаҕа көҥүл сылдьар боруода оҕус. ☉ Дикий бык, тур. Арҕаа Европаҕа уонна нуучча сиригэр дьиикэй оҕус — туур элбэхтик тарҕана сылдьыбыта. ЭБЭДьА
Кунан оҕус — кунан диэн курдук. Сандаарыкы эбэ хотун Кунан оҕус саҕа Дэриэспэ таас тибиилэннэ. П. Ойуунускай
Кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥордулар. Н. Павлов. Кэйиик оҕус — кэйэр кыдьыктаах оҕус. ☉ Бодливый бык
Кэйиик оҕустан, ытырыык ыттан куттаммаппын. И. Гоголев. Оҕус борооску — кыһыҥҥыга тиийбит (сааһын туола илик) оҕус сүөһү. ☉ Не достигший года бычок (ещё не перезимовавший)
Оҕус борооскугун быйыл тиҥэһэҕэ киирэр оҕус сыанатынан аахсыллыа. А. Софронов
Сороҕор оҕус борооску Суолун бүөлээн сордооччу. Болот Боотур. Оҕус көхө тут. — дьиэ тулааһынын үрдүнэн сыттыктыы угуллар иккилии муостаах сүрүн өһүөҕэ уйук буолар мас, бэрэбинэ. ☉ Балки, служащие основной опорой матицам, потолочным балкам
Оҕус көхөнү билигин кытыы оройуоннарга билбэттэрэ буолуо. Багдарыын Сүлбэ. Оҕус мас (өһүө) тут. — биир эбэтэр хас да өһүөнү өйүүр гына, туора түһэриллэр өһүө. ☉ Потолочная балка, служащая для скрепления нескольких поперечных балок, матица. Тойон өһүөнү таһынан оҕус өһүө диэн баар. «Саха с.». Оҕус сордоҥ түөлбэ. — улахан сордоҥ. ☉ Крупная щука. Оҕус сордоҥ биирдэ эмэ түбэһээччи. Оҕус тардыыта кэпс. — оҕус биир сырыыга муҥутаан уйар, тардар таһаҕаһа. ☉ Гружёный воз, который быку по силам утащить за один раз
Эти, арыыны, туораах бурдугу, үүтү-сүөгэйи биир оҕус тардыытын Сэргэй кунаныгар нэһиилэ ньохчоччу состорон аҕалбыта. Далан. Оҕус тыһаҕас — кыстаабыт, биирин туолбут оҕус сүөһү. ☉ Годовалый бычок
Аҕаа, ол кэриэтэ хара оҕус тыһаҕаһы өлөрүҥ. А. Софронов
Ооҕуй оҕус — ооҕуй диэн курдук. Кини эмиэ элбэх баҕайы ооҕуй оҕуһу мунньан аҕалла. Н. Тарабукин. Саадьаҕай оҕус — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх оҕус сүөһү. ☉ Бык, выделяющийся белой (или светлой) полосой вдоль хребта
Саадьаҕай оҕуһу булгутан Тыраахтар уруулун туппуппут. П. Тобуруокап
Баһыыкка оҕонньор саадьаҕай оҕуһун миинэн мас тиэйэн иһэр эбит. Бэс Дьарааһын. Тиҥэһэ оҕус — үһүгэр сылдьар оҕус сүөһү. ☉ Трёхгодовалый бык
Тиҥэһэ оҕустара ууга түһэн өлбүт. Р. Кулаковскай
Тымныы оҕуһа — дьыл оҕуһа диэн курдук (көр дьыл). Икки ураа муостаах тымныы оҕуһа диэн баар үһү. Саха фольк. Уу оҕуһа — 1) мааман диэн курдук. Үбүлүөйүгэр уу оҕуһун муоһуттан оҥоһуллубут суруйар тэрили бэлэхтээбиттэрэ. Суорун Омоллоон
[Музейга] уу оҕуһун дьардьамата, көтөр-сүүрэр кырамталара, онтон да атын экспонаттар бэлэх киирбиттэрэ. П. Филиппов
Мин тимир чуумпурдаах сылдьан уу оҕуһун муоһун мэлдьи көрдүүр идэлээхпин. С. Ефремов; 2) кэпс. аҥыр диэн курдук
Ханна эрэ уу оҕуһа мөҥүрээн лүҥкүнэтэр. Н. Лугинов
Ону оҕолор итэҕэйэллэр Уу оҕуһа мөҥүрүүр дииллэр. Болот Боотур
Санаан, өйдөөн ааһабын Сааскы кэрэ киэһэни Улахан күөл саҕатыгар Уу оҕуһа мөҥүрүүрүн. С. Васильев
др.-тюрк., тюрк. өкүз, өгүз