Якутские буквы:

Якутский → Русский

соххор

I кривой, слепой на один глаз; соххор көрүмсэх погов. кривой зорок.
II : соххор өттө сторона, бок (с к-рых непривычно что-л. делать); ат соххор өттө сторона лошади, с которой не садятся (обычно правая); ынах соххор өттө сторона коровы, с которой непривычно доить (обычно левая); соххор өттүнэн туттар киһи разг. левша.

соххор-доҕолоҥ

кривой и хромоногий (т. е. немощный, калека).

Якутский → Якутский

соххор

I
1. даҕ., кэпс. Соҕотох харахтаах, аҥаар хараҕынан эрэ көрөр. ☉ Видящий только одним глазом, слепой на один глаз
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс ном.). Соххор хараҕын соттуна-соттуна Соҕуруу, илин көрөн соххолдьутта. И. Эртюков
Оҕонньор соххор хараҕынан көтүллэн хаалбыт бэлиэкэтин [курумуутун] кыҥастаһакыҥастаһа, хамсатын оборон соппойор. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт.
1. Аҥаар харахтаах киһи. ☉ Человек, ослепший на один глаз
Соххор кыраҕы диэбиккэ дылы (өс ном.). Бөҕөс бөҕөтө тустубут, Буурдьут буура буурдаабыт, …… Доҕолоҥ даҕаны сүһүөхтэммит, Соххор даҕаны көрөрдөммүт. Эллэй
Ааспыт сэрии бар дьоҥҥо хаалларбыта Соххор ытыыр муҥун, доҕолоҥ сорун. И. Эртюков
2. үөхс. Кыра-хара киһини, кыамматытиийиммэти сэнээн, атаҕастаан үөхсэн ааттыыр тыл. ☉ Несчастный, бедняга, бедолага (выражает высокомерное отношение говорящего к кому-л.). Мин били маннааҕы соххору баттаҕыттан соһон таһаарыам… Н. Якутскай
Соххор уола, иирдэҕэ дии! Болот Боотур
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур!» — Андыҥ Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Соххор содуома, <балай батаалыйата> буолла — киһи быһааран ылбат охсуһуута, иирээнэ буолла. ☉ Начался скандал с шумом и дракой, большой дебош
Баһа-атаҕа биллибэт Балай бардама, Соххор содуома …… манна буолла. П. Ойуунускай
Охсуһуу улахана …… балай батаалыйата, соххор содуома буола түстэ. ПЭК ОНЛЯ II. Соххор солкуобай — туох да эбиитэ-ордуга суох соҕотох солкуобай, олох дуона суох харчы. ☉ Всего один рубль, ни больше, ни меньше
Биир харчыны биэс гына эргитэн, соххор солкуобайы мөһөөххө кубулутан, аатын билбэт гына хараарчы байбыт Атыыһыт баара үһү. Софр. Данилов
Арыт балай эмэ харчыланан кэлэрэ, сороҕор соххор да солкуобайа суох хаалара. Болот Боотур
Соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун мус (обор) көр доҕолоҥ. Дьиэлээх тойонхотун Былыр-былыргыттан сүҥкэн баай дьон сурахтаахтара. Ол соххор хараҕын уутун, Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуттара. Саха фольк. Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун, соххор хараҕын уутун супту оборбут үс киһини ааттаата. Суорун Омоллоон
[Манчаары Бакыыһа кинээскэ:] Эн соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуккун уот сиэбитэ дуо? Эрилик Эристиин. Эн соххор, мин соххор — эн да, мин да биирбит (иккиэн туох эмэ бодоҥноох эбэтэр тэҥ буруйдаах дьон этэллэр). ☉ Попрекать друг друга недостатками или проступками, присущими обоим
Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
ср. монг. сохор ‘слепой’ тат. сукыр, кирг. сокур, чув. суккар, туркм. сокур ‘слепой, слепец’
II
соххор өттө — тугу эмэ гынарга киһи-сүөһү, предмет табыллыбат, түҥнэри өттө (хол., аты, оҕуһу хаҥас өттүнэн миинэллэр, уҥата соххор өттө буолар, оттон ынаҕы уҥа өттүнэн ыыллар, онон хаҥаһа соххор өттө буолар). ☉ Сторона, бок, с которой непривычно, неудобно делать что-л. (напр., правый бок коня — непривычная сторона для оседлания, а левый бок коровы — для дойки)
Айыы киһи атыттан соххор өттүнэн уһулу ыстанан түһэ эккирээтэ. ПЭК ОНЛЯ II
Тойон Дьөллүүт бухатыыры соххор өттүнэн сулбу тардан түһэрдилэр. П. Ядрихинскай
[Хачыгыр бурдук тардар] тааһын соххор өттүнэн эргитэн, дьигиһитэн барда. Эрилик Эристиин
Кучук эһэ соххор өттүн былдьаһа, маһы эргийэ сылдьан, …… хаста да маҕыйа-маҕыйа кэтэҕин уолаҕаһыгар саайар. «ХС»

соххор-доҕолоҥ

  1. даҕ. Бодоҥурбут, инбэлиит, кэлиэкэ. ☉ Кривойхромой (т. е
    калека, инвалид, немощный). Бу улуу кыргыһыыга төһө киһи чэгиэн этэ сэймэктэнэн, соххор-доҕолоҥ буолбута буолуой. П. Ойуунускай
    Аармыйаҕа барбатах дьоннооҕор, аармыйаттан соххор-доҕолоҥ буолан төннөр дьоннор ордук күндүгэ, күүтүүлээххэ дылылара. Н. Босиков
    Арыгы киһини соххор-доҕолоҥ оҥорор. ТХХ АС
  2. даҕ. суолт. Кыаммат-тиийиммэт, кыра-хара, дьадаҥы норуот (хом. суолт). ☉ Беднота, нищета
    Соххор-доҕолоҥ сорунан-муҥунан суон саалламмыттар, хара-кыра норуот хааннаах хараҕын уутунан …… халыҥ хаһаламмыттар — бу аата буолар баайдар диэн. П. Ойуунускай
    Соххор-доҕолоҥ сүмэтин Супту оборон түммүккүн Тус бэйэм баайым диэн, Суотуйарыҥ баар эбээт! Эллэй
    Мин эйигин соҕотоҕун кыраабатаҕым, имииһит-кумалаан, соххор-доҕолоҥ аймаҕа — эйигиттэн сору-муҥу көрбүттэр — бука бары кыраабыппыт. М. Доҕордуурап

Еще переводы:

окриветь

окриветь (Русский → Якутский)

сов. разг. аҥар харахтаах хаал, соххор буол.

кулуһуннас

кулуһуннас (Якутский → Якутский)

кулуһуннаа диэнтэн холб. туһ. Айыы киһи атыттан соххор өттүнэн уһулу ыстанан түһэ эккириирин кытта өлөрсөн кулуһуннаспытынан бардылар. ПЭК ОНЛЯ I

эн

эн (Якутский → Русский)

мест. личн. ты; эйигин тебя; эйиэхэ тебе; эйигиттэн от тебя; эйигинэн тобою; "эн соххор, мин соххор " дэспиккэ дылы погов. всё равно, что говорить друг другу: "ты крив, я крив" (о людях, попрекающих друг друга одинаковыми недостатками или проступками).

бытарыйыы

бытарыйыы (Якутский → Якутский)

бытарый диэнтэн хай
аата. Баһа-атаҕа биллибэт балай бардама, соххор содуома, сото тостуута, өргөс бытарыйыыта, өттүк үлтүрүйүүтэ манна буолла. П. Ойуунускай

кривой

кривой (Русский → Якутский)

прил. 1. (изогнутый, перекошенный) токур; иҥнэри, кыҥнары; 2. разг. (одноглазый) аҥар харахтаах, соххор; # кривое зеркало хаанньаҕар сиэркилэ (дьудьэтэн, токурутан көрдөрөр сиэркилэ); кривая улыбка хаанньаҥ ымайыы (албын ымайыы); на кривой не объедешь кого-л. албынныаҥ суоҕа; кривая вывезет дьолго, баҕар, табыллыа.

күйгүөмнээхтик

күйгүөмнээхтик (Якутский → Якутский)

сыһ. Дохсуннук, эрчимнээхтик; араас тыас-уус доҕуһуоллаах. ☉ Быстро, энергично, стремительно; с грохотом, громко, шумно
[Ньургун Боотур] Солуута суох соххор содуомун Сототун ортотунан дьалкыйа дайдаран, Күлүмэхтик көтүтэн, Күйгүөмнээхтик айаннатан истэҕэ. П. Ойуунускай

үлтүрүйүү

үлтүрүйүү (Якутский → Якутский)

үлтүрүй диэнтэн хай
аата. Баһа-атаҕа биллибэт Балай бараама, Соххор содуома, Сото тостуута, Өргөс бытарыйыыта, Өттүк үлтүрүйүүтэ манна буолла. П. Ойуунускай
«Кырдьыга, үлтүрүйүү хайаан да баар буолуохтаах, ол эрээри дэлби тэптэрбэккэ эрэ урууданы хайдах хостуоххунуй?» — диир Игорь Викторович. «ХС»

эн

эн (Якутский → Якутский)

с. солб. аат. Саҥарааччы биир ахсааҥҥа иккис сирэйи бэлиэтээн этэр тыла. ☉ Личное местоимение 2-го лица единственного числа, ты
Итиннэ барытыгар эн эппиэттиэх тустааххын. Н. Якутскай
Эн ханна да барыма! Эрилик Эристиин
[Солко:] Уйбаан, бэрдин бэрт киһи буолан бараҥҥын, эн биир улахан итэҕэстээххин ээ. С. Ефремов
♦ <Эн> айаххар батыам суоҕа — айаххар батыам суоҕа (баппатах баҕайым ини) диэн курдук (көр айах I)
Эн айаххар баппатах баҕайым ини. Тыллыыраптаан сиэбэккэ сирэйиҥ саатыа. «ХС»
Эн антах түс — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Бэйэм кыараҕастык олорон, тылгын быһа гыммакка, кыах баарынан көмөлөспүтүм үрдүнэн, эн антах түһэ олороруҥ даа баар ээ. ГНС СТСДТ. Эн аньыыҥ (инниҥ) инньэ (туспа), мин аньыым (инним) инньэ (туспа) — мантан антах эн биһиги дьылҕабыт тус-туспа. ☉ С этого момента наши пути расходятся
Онуоха хоммут хоноһото Эрдьигэн Баатыр: «Эн аньыыҥ инньэ, мин аньыым инньэ», — диэн баран, таһырдьа тэп гыммыта. СНА. [Лэкиэс:] Аны эһиги кыыскынаан иннигит туспа, мин инним туспа. С. Ефремов
Эн-мин дэһэн (дэсиһэн) — эн-мин дэс (дэһис) диэн курдук (көр дэс). Былыр хаһан эрэ чугас ыаллыы буолан эн-мин дэһэн олоорпут этэ буолбат дуо? А. Софронов
Эмээхсинэ оҕонньорун, бачча тухары бииргэ эн-мин дэсиһэн эр-ойох буолан олорон баран, билбэт буолуо дуо? П. Ойуунускай
Миитэрэйдээҕи кытта эн-мин дэһэн, хардарыта ылса-бэрсэ, көмөлөсүһэ олорор этибит. «ХС»
Эн соххор, мин соххор дэспиккэ (диэбиккэ) дылы — эн соххор, мин соххор диэн курдук (көр соххор I). Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай. Эн хараххар ким да үүт ыгыа суоҕа көр үүт I
◊ Эн буолбут киһи — ким эмэ үчүгэйгэ тиксэригэр ымсыыран этии. ☉ Мне бы на твоём месте быть (букв. мне бы быть тобой)
Ээ, оччоҕо сыбаайбаҕа бэлэх бэлэмнээтэҕэ. Үчүгэй да баҕайы. Эн буолбут киһи. А. Фёдоров
— Сарсыарда үлэбэр массыынанан аҕалан биэрэллэр, киэһэ дьиэбэр илдьэллэр. — Аата үчүгэйин, эн буолбут киһи баар ини! «Чолбон»
Эн эппэтэҕин буоллун көр эт I. «Оо, дьэ, эн эппэтэҕин буоллун, барыта этэҥҥэ буоллун», — дии-дии илиитин ыга тутан салыбыратта. «Чолбон»
Дьэ, кырдьаҕас, баһыыба, Эн эппэтэҕин буоллун. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сэн, сен ‘ты’

үөн

үөн (Якутский → Русский)

1) общее название разного вида насекомых личинок, гусениц и т. п.; үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы погов. подобно кривому журавлю, нашедшему червяка (говорится о человеке, к-рый пользовался добротой других, но сам, став состоятельным, сторонится людей, чтобы не делится с ними); 2) перен. бран. гад, паразит; 3) бородавка (на теле); үөнү быһа сиэт = прижечь бородавку.

доҕолоҥ

доҕолоҥ (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Биир атаҕа кылгас буолан эбэтэр ыалдьан сүдьүҥнээн хаамар. ☉ Хромой
    Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун супту уулаан олороругар сөп буолбакка, чугастааҕы ыалларын кураанахтаата. Суорун Омоллоон
    Оҕус илин уҥа атаҕынан дугуммат доҕолоҥ буолан тоһуйда. Амма Аччыгыйа
    Арай сэриигэ хабыллар саастаах дьоннортон туос доҕолоҥ Мэппиилэй Солтуохап эрэ сыыйыллан хаалбыта. П. Аввакумов
  3. көсп. Алдьаммыт эбэтэр хаадьаҥныыр атахтаах (дьиэ тэрилин туһунан). ☉ Со сломанной или качающейся ножкой, колченогий (о мебели)
    [Өкүүчэ] атаҕа «доҕолоҥ» остуолларга Араас кинигэлэри дьаарыстаата. С. Васильев
  4. аат суолт., эргэр., көсп. Ыарахан үлэттэн эстибит-быстыбыт, ыарыһах буолбут киһи. ☉ Человек больной, истощенный изнурительным физическим трудом, немощный
    Доҕолоҥ доҕолоҥу сиилээбитигэр дылы (өс хоһ.). Доҕолоҥ бэйэм Дьол-соргу туттум. Эллэй
    ♦ Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун, соххор хараҕын уутун мус (обор) эргэр., сөбүлээб. - дьону харса суох көлөһүннээн бай-тай. ☉ Разбогатеть путем беспощадной эксплуатации чужого труда
    Соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун сүүрүгүрдэн муспут. Саха фольк. Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун, соххор хараҕын уутун супту оборбут үс киһини ааттаата. Суорун Омоллоон
    Эн соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуккун уот сиэбитэ дуо? Эрилик Эристиин
    п.-монг. доҕолоҥ