помощь, спасение.

1) спасение, избавление; 2) благодеяние, добро; большая помощь; дьоҥҥо улахан абыралы оҥордо он людям сделал много добра; алдьархайтан абыралы таһаарар погов. из беды пользу извлекает.

прил. 1. (являющийся чудом, необычайный) дьиктилээх, дьикти; чудесное спасение дьикти өрүһүллүү; 2. (прекрасный) дьикти үчүгэй, дьикти кэрэ; чудесный день дьикти үчүгэй күн; у него чудесный вид кини дьикти үчүгэй көрүҥнээх.

аат. Туох эмэ көмүскэлэ, быыһыыр-абырыыр күүһэ. ☉ Защита, спасение от чего-л.
Онно [Ленинград былакаадатыгар] үрүҥ тыын өрүһүгэ, Хара тыын харыһыга Алмаастааҕар да абыраллаах, Көмүстээҕэр да күндү, Кэриэрбит килиэп эмтэкэтэ, Хоруоска тооромоһо этэ. И. Федосеев

аат. Өрүһүйэр көмө, быыһыыр кыах. ☉ Помощь, спасение
Халты туттаммын, Хааҥҥын тоҕоммун, Өрүһүлтэтэ суох Өлөн хаалаайаҥый? П. Ойуунускай
Сап саҕаттан салҕанан, Саха буойун өлбөтө — Өрүһүлтэ тиийэн кэлэн, Өрө тардан ылла! Күннүк Уурастыырап

аат. Туохтан эмэ (кутталлаахтан, куһаҕантан о. д. а.) быыһанар, өрүһүнэр суол. ☉ Спасение, избавление от какой-л. беды, опасности
Өр да хаайтаран эрэйдэммитиҥ, Тимир килиэккэҕэ тиргиллэриҥ. Киэһэ, сарсыарда кэтэһэр этиҥ Илинтэн быыһабыл кэлэрин. Дьуон Дьаҥылы
Былыт быһаҕаһын курдук Быһа сүүрэн киирбит Быыһабыллаах быһыт баһылыга, Таас тойоно, Уу буойуна, Уот ууһа, Бар дьоҥҥо абыралы аҕалбыт. С. Зверев. Тэҥн. быыһаныы

I
туохт. Өлөр-хаалар суолтан быыһаа, өрүһүй. ☉ Спасти, спасать от смертельной беды, гибели
Төһөлөөх булчут дьон сырдык тыыннарын өллөйбүтэ, эрэл санааны кынаттаабыта буолуой бу уйаар-кэйээр дойду ортотугар өрүһүйэн абырааччы буолбут булчут туруорбах үүтээнэ! «ХС»
II
аат., кэпс. Быыһыырабырыыр, өрүһүйэр күүс, өрүһүлтэ, көмүскэл. ☉ Спасение, защита, избавление от чего-л. неминуемого
[Маайа:] Туох да өллөйө, аһыныыта суох аҥаардастыы атаҕастанарга анаппыт эбиппит. А. Софронов
Олох оҥорорго, киһи-хара буоларга хара киһи хаана олох тыынын, кини өллөйүн курдук. «Кыым»
Тыыннаах буоларга баар-суох өллөйдөрө хайдах курдук имири эстэн эрэрин туораттан олус наһаа уолуһуйа көрөллөрө. Н. Гоголь (тылб.)
♦ Үрүҥ тыын өллөйө фольк., поэт. – өлөртөн быыһыыр өрүһүлтэ, көмүскэл. ☉ Защита, спасение души (от смерти, гибели)
Кини [Уулаах] төһө да сүрэҕиттэн ылымматар, үрүҥ тыын өллөйө буолаарай диэн, ордук имэҥирэн этэн истэ. Эрилик Эристиин
Ол сэрии сылларыгар Өндөрүүскэ дулҕалаах, маардаах, ол эрээри кини үрүҥ тыынын өллөйө буолбут сири булбута. Н. Босиков
Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын Биһиэхэ иһэн, киниэхэ түһэн Буулдьа таһырҕаан ааспытын. Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга, үрдүү үллэйэр, Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков

аат.
1. Иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаныы, өрүһүлтэ (үксүгэр күүппэтэх өттүттэн). ☉ Спасение, избавление (от беды, гибели; обычно неожиданное)
Общиннай родовой тутул дьонун олохторо айылҕа абыралыттан эбэтэр кубулҕатыттан тутулуктаах буолан, бэйэлэрин айылҕаттан араара санаабат этилэр. Д. Сивцев. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Айыҥат хаан аймаҕар Абыралы арыйдым дии-дии Аҥнан-бохтон, Абартыҥ даҕаны, Абааһы кыыс... Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэппитэ сымнаҕас, истээх кээнчэ ип-итиинэн, сып-сылааһынан ыга тутта. — Аата, абырала! — тоҥмут, баастаах атахха Костя этэрбэһин кэтэн, баанан бүтэн баран, таалан олорбохтоото. Н. Заболоцкай
2. Үтүө көмө, улахан туһа, үтүөнүөҥөнү оҥоруу. ☉ Большая помощь; добро, благодеяние. Дьоҥҥо улахан абыралы оҥордо
□ Алдьархайтан абыралы таһаарар (өс ном.)
Көмүс биир көмөтө, алтан биир абырала суох киһи (өс хоһ.). Кырдьаҕас эмчит эмп абыралын туһунан ахтыбата, дьиҥнээх сэрииһит сэрии героизмын туһунан кэпсээбэтэ. Амма Аччыгыйа
Ити оҕонньор кырдьан, абырала ааһан, аны кимиэхэ да наадата суох буолбут быһыылаах. Болот Боотур
♦ Абырал баһа — абырал төрүөтэ, абырал тахсар сирэ. ☉ Основание, начало, истоки добра
Аптамааттаах аҥаар илии, Биирдэрэ — Абырал баһа — силлиэлии Ытыалыыртан тутаахтаах. Эллэй
Алгыс баһын салайдын, Айылгы төбөтүн арыйдын, Абырал баһын айхаллаан, Айдааран ахтан иһиэҕиҥ! А. Софронов

1. даҕ. Ый сырдыга түспүт, ый сырдаппыт, сандаарпыт. ☉ Лунный, освещённый луной, озарённый лунным светом
   Ыйдаҥа түүн сааскытыйан килэрийбит суол устун аллаах атынан халыһытан иһэр үчүгэйэ да бэрт! Амма Аччыгыйа
   Ыллаа, ыллаа, доҕоччугуом, Ыйдаҥа киэһэ буолла, Нарын таптал тойугунан Таптыыр сүрэҕим туолла. С. Данилов
   Ыйдаҥа түүн этэ, үрүҥ оппуохалаах оһох баарыгар кыһарыйан көрдөҕүнэ, биир киһи барыйан турар эбит. В. Чиряев
2. аат суолт.
3. Ый сырдаппыт киэһэтэ, түүнэ; хараҥаҕа ый сырдатара. ☉ Лунный вечер, лунная ночь; лунный свет
   Ыйдаҥа сырдык уота хаартан өрө дэбдэйбэхтээн ыла-ыла, тумул үрдүгэр дьалкылдьыйа умайа турда. Амма Аччыгыйа
   Кини [Оксана], түннүгүн ис сабыы хаптаһынын халбарыччы анньан, ыйдаҥа сырдыгар олорон суруйан барбыта. Суорун Омоллоон
   Ыйдаҥа күөх толбоннордоох сырдыгар саҥа дьыллааҕы сымнаҕас хаар кыыдамныыра. Л. Попов
   Түүҥҥү ыйдаҥа абылаҥа сүрэҕи-быары сөрүүкэтэ түһэрэ төһөлөөх дуоһуйууну аҕаларын санаан кэбиһиҥ. КНЗ СПДьНь
4. Туох эмэ икки ардын арыта, аһаҕас сирэ. ☉ Пространство, разделяющее что-л., промежуток, просвет между чем-л.
   Кини ата адьас холку буоллаҕына, кэпсэтии быһыытынан икки саһаан ыйдаҥалаах тахсыахтааҕа. И. Федосеев
   [Өстөөхтөрө] өрүс мыраанын таҥнары түһүүлэригэр Бойуот, ата ыран, биэс сүүс хаамыы эрэ ыйдаҥалаах хаамтаран хоппордотон иһэр. Р. Кулаковскай
5. көсп. Ыарахан балаһыанньаттан тахсар, быыһанар суол, эрэмньи. ☉ Надежда на улучшение, на спасение
   Балаһыанньабыт кырдьык ыарахан. Иннибитигэр ыйдаҥа баара көстүбэт. Болот Боотур
   Кинилэр, ботуруону үчүгэйдик оҥордоххо, баҕар, туох эмэ ыйдаҥа баар буолуо [баҕар, өлөрүөхтэрэ суоҕа] дэстилэр уонна оҕолорун туһунан кэпсэттилэр. Эрилик Эристиин
   Кэтириис балаһыанньата төһө да ыйдаҥата суоҕун иһин, кини бэйэтин иһигэр дьоллоох туску туһунан толкуйдуур. «ХС»
   Макары кытта кэпсэтиэм, барытын сирийэн билиэм, оччоҕо баҕар, туох эмэ ыйдаҥа тахсыа, мээнэ таайа сатаан муҥнанар наадата суох. М. Шолохов (тылб.)
   ср. др.-тюрк. айдыҥ ‘лунный свет’

аат.
1. Ыарыыны тохтотор, үтүөрдэр сириэстибэ. ☉ Природное средство или синтетическое вещество для лечения или предупреждения болезни, лекарство
Михаил Иванович балыыһаҕа күннэтэ үстүү-түөртүү укуолу ылара уонна өссө элбэх табылыаккалары, бороһуок эмтэри иһэртилэр. Н. Лугинов
Бэс мутукчатын уута киһиэхэ эмп буоларын истэрим. Оннук эбит буоллаҕына, кини сүөһүгэ да абыраллаах буолуохтаах. И. Данилов
Эмп сыта дьиэҕэ аҥылыс гына түспүтэ. Ф. Софронов
Дьону үчүгэйдик көрөн-истэн кими хаанныыр, сорохторго араас оттон-мастан оҥоһуллубут эмтэри биэрэн ыытар. ВНЕ НЭНь
2
эмтээһин диэн курдук. Ол мин эмкэ киирдэхпинэ — Оппун-маспын ким булуой, Оҕолорбун туох көрүөй? Күннүк Уурастыыпап. [Сандаарка:] Баҕар, эмкэ эҥиҥҥэ барыам. С. Ефремов
Мантан сорохтор үтүөрэн боруоҥҥа төннөллөр, сорохтору — ыараханнык эмсэҕэлээбиттэри ыраах тыылга уһун кэмнээх эмкэ ыыталлар. А. Бэрияк
3. Тыа хаһаайыстыбатыгар хоромньуну таһаарар, киһиэхэ-сүөһүгэ буортулаах үөнү-көйүүрү, харамайдары утары охсуһар химикаттар, сүһүрдэр бэссэстибэлэр. ☉ Средства, использующиеся против вредных насекомых и грызунов
Сайыны быһа сайылаатаххына [кумаарга] үөрэниэҥ, үөрэммэтэххинэ, кумаар эминэ илдьэ сырыт. Далан
4. көсп. Туһа, өрүһүлтэ, абырал. ☉ Спасение, избавление от какого-л. недуга, помощь
Олох түбүгэ, айдаана Манна да миигин булар. Дьонум саҥа кыайыылара Мин сүрэхпэр эмп буолар. С. Данилов
Киһиэхэ үтүө тыл эмп буолар диэн итини этэн эрдэхтэрэ. В. Яковлев
◊ Тиритиннэрэр эмп көр тиритиннэр. Тиритиннэрэр эми иһэммин тымныйыым дьэ таҕыста. Утутар эмп — киһиэхэ, кыылга, сүөһүгэ утутар дьайыылаах эмп. ☉ О лекарственном средстве: вызывающий сон у человека и животных, снотворное
Кэһиилэр быыстарыгар суруктааҕар буолуох, куотарга наадалаах сэптэр, харабыллары утутар эмтэр, дьааттар угуллан тиэрдиллэллэрэ. П. Филиппов. Эмп үлэһитэ — медицина ханнык эмэ салаатын уонна суһал көмөнү оҥорууга исписэлиис. ☉ Специалист по медицине, по медицинской помощи, медик
Ити дьыл [1922] Саха сирин үрдүнэн ис тиибэ өрө турбута, туох баар эмп үлэһиттэрэ бу иккис суостаах өстөөҕү утары охсуһууга үмүрү тардыллыбыттара. П. Филиппов
ср. др.-тюрк., тюрк. эм ‘лекарство’