Якутские буквы:

Якутский → Русский

абырал

1) спасение, избавление; 2) благодеяние, добро; большая помощь; дьоҥҥо улахан абыралы оҥордо он людям сделал много добра; алдьархайтан абыралы таһаарар погов. из беды пользу извлекает.

Якутский → Якутский

абырал

аат.
1. Иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаныы, өрүһүлтэ (үксүгэр күүппэтэх өттүттэн). ☉ Спасение, избавление (от беды, гибели; обычно неожиданное)
Общиннай родовой тутул дьонун олохторо айылҕа абыралыттан эбэтэр кубулҕатыттан тутулуктаах буолан, бэйэлэрин айылҕаттан араара санаабат этилэр. Д. Сивцев. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Айыҥат хаан аймаҕар Абыралы арыйдым дии-дии Аҥнан-бохтон, Абартыҥ даҕаны, Абааһы кыыс... Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэппитэ сымнаҕас, истээх кээнчэ ип-итиинэн, сып-сылааһынан ыга тутта. — Аата, абырала! — тоҥмут, баастаах атахха Костя этэрбэһин кэтэн, баанан бүтэн баран, таалан олорбохтоото. Н. Заболоцкай
2. Үтүө көмө, улахан туһа, үтүөнүөҥөнү оҥоруу. ☉ Большая помощь; добро, благодеяние. Дьоҥҥо улахан абыралы оҥордо
□ Алдьархайтан абыралы таһаарар (өс ном.)
Көмүс биир көмөтө, алтан биир абырала суох киһи (өс хоһ.). Кырдьаҕас эмчит эмп абыралын туһунан ахтыбата, дьиҥнээх сэрииһит сэрии героизмын туһунан кэпсээбэтэ. Амма Аччыгыйа
Ити оҕонньор кырдьан, абырала ааһан, аны кимиэхэ да наадата суох буолбут быһыылаах. Болот Боотур
♦ Абырал баһа — абырал төрүөтэ, абырал тахсар сирэ. ☉ Основание, начало, истоки добра
Аптамааттаах аҥаар илии, Биирдэрэ — Абырал баһа — силлиэлии Ытыалыыртан тутаахтаах. Эллэй
Алгыс баһын салайдын, Айылгы төбөтүн арыйдын, Абырал баһын айхаллаан, Айдааран ахтан иһиэҕиҥ! А. Софронов

Еще переводы:

благодеяние

благодеяние (Русский → Якутский)

с. уст. үтүө оҥоруу, абырал, улахан көмө.

үнүөхтэт

үнүөхтэт (Якутский → Якутский)

үнүөхтээ диэнтэн дьаһ
туһ. Кэннибитигэр тэлиэгэ тыаһа иһилиннэ, биһиги аргыспыт үнүөхтэтэн иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
Төлөпүөн баара абыралын көр. Мин хаһан үнүөхтэтэн тиийиэхпэр диэри биэлсэриҥ манна кэлэр. Н. Босиков

быыһабыл

быыһабыл (Якутский → Якутский)

аат. Туохтан эмэ (кутталлаахтан, куһаҕантан о. д. а.) быыһанар, өрүһүнэр суол. ☉ Спасение, избавление от какой-л. беды, опасности
Өр да хаайтаран эрэйдэммитиҥ, Тимир килиэккэҕэ тиргиллэриҥ. Киэһэ, сарсыарда кэтэһэр этиҥ Илинтэн быыһабыл кэлэрин. Дьуон Дьаҥылы
Былыт быһаҕаһын курдук Быһа сүүрэн киирбит Быыһабыллаах быһыт баһылыга, Таас тойоно, Уу буойуна, Уот ууһа, Бар дьоҥҥо абыралы аҕалбыт. С. Зверев. Тэҥн. быыһаныы

аҥнан-бохтон

аҥнан-бохтон (Якутский → Якутский)

сыһ.
1. Сүдү көрүҥнээхтик, киэн туттунуулаахтык. ☉ Горделиво, важно
Уҥуоргутун харах ылбат усталаах-туоралаах, итинник, муора курдук улахан улуу күөл аҥаардастыы аатыран, аҥнан-бохтон сыттаҕа. Күннүк Уурастыырап
2. Бэйэҕин улаханнык сананан, наһаа айгыстан. ☉ Считая себя важной персоной, слишком важничая
[Муустаах муора Өлүөнэҕэ:] Ону [аат-миҥэ былдьаһар анабылбын] эн Айыҥат хаан аймаҕар Абыралы арыйдым дии-дии Аҥнан-бохтон Абартыҥ даҕаны, Абааһы кыыс. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньордоох-эмээхсин атахтаһа сытар нааралара нэлэйэр, онтон киэҥ-куоҥ ороҥҥо дьиэлээхтэр тапталлаах кыыстара Дуунньаас аҥнан-бохтон утуйар. Н. Габышев

ньуоҕуһут

ньуоҕуһут (Якутский → Якутский)

  1. аат. Суолу тыырар сирдьит таба. ☉ Олень-поводырь, прокладывающий дорогу
    Аны кэпсиим эһиэхэ Ньуоҕуһутум туһунан, Өйдөөх таба киһиэхэ Абыралын туһунан. С. Данилов
  2. даҕ. суолт. Инники иһэр, суолу тэлэр. ☉ Передовой, идущий впереди, являющийся поводырём
    Сэргэчээн …… ньуоҕуһут буурун тайаҕынан буукка супту аста, сэтии сыарҕата тааска охсуллан лаһырҕаата. Болот Боотур
    «Дьэ, тойон, эйиэхэ үчүгэй ньуоҕуһут буурчаан түбэстэ, ама аара эрэйдэнэр үһүгүөн», — диэтэ Барбаас аҕата диэн киһи. А. Софронов
таһылын

таһылын (Якутский → Якутский)

I
1.
таһый I диэнтэн атын. туһ. [Чолооску:] Оҕоҕо кыратык таһыллар, кырдьык, абырал буолааччы. Амма Аччыгыйа
Мэлдьи дьарыйылла, таһылла сылдьар ыт хоргус буолар. И. Федосеев
2. кэпс. Тас уорҕаҕынан түс, оҕун (хол., халтарыйан, халты тэбинэн). ☉ Упасть плашмя на спину (напр., поскользнувшись)
Оҕо барахсан баара Оройунан хойуостанан, Муннунан-уоһунан Мууска таһыллыбыт Сордоҥ балык курдук. П. Ойуунускай
Мордьооску мэйиитэ эргийдэ, Түү мээчиктии сиргэ төкүнүйдэ, Өлө сыста иэнинэн таһыллан Өөр-өр сытта уҥан нараллан. Болот Боотур
Кыыс ыаҕастаах үүтэ ыһыллыбытынан тиэрэ таһылла түстэ. М. Доҕордуурап
II
тас I диэнтэн атын
туһ. [Марина:] Саҥа дьиэ тутан эрэр сирдэрэ быһыылаах этэ, сүрдээх үгүс бэрэбинэ таһыллыбыт этэ. Амма Аччыгыйа
Оскуола акылаатын буора таһыллан, күдэн буор салгыҥҥа түптэлэнэ көппүтэ. М. Доҕордуурап

айылгы

айылгы (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Ким, туох эрэ ис дьиҥэ, айылҕаттан бэриллибит, айыллыбыт туруга, быһыыта. ☉ Внутренняя сущность, естественное, прирожденное свойство кого-чего-л.
    Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
    Этин-хаанын айылгыта Норуот киэнэ саманнык: Таптыыр кини үрүҥ күнү, Таптаабат борук түүнү. И. Гоголев
    Сэрии саҕаламмыта, атыннык эттэххэ, киһи өйүгэр-санаатыгар, киһи аймах айылгытыгар бүтүннүүтүгэр сүөргүлээх быһыы буолбута. Л. Толстой (тылб.)
  3. Бары өттүнэн киһини астыннарар, үөрдэр үтүө быһыы. ☉ Доброе начало, доброе во всех отношениях дело
    Ымай маҕан Ытык киэлибэр Иэйэхсит ийэм Илбиһэ иҥнин, Айыыһыт Айылгыта ахталыйдын! П. Ойуунускай
    [Саҥа дьыл] Алгыс баһын салайдын, Айылгы төбөтүн арыйдын, Абырал баһын айхаллаан, Айдааран, ахтан иһиэҕиҥ. Саха нар. ыр. III
    Үөлээннээҕиэм, үөрэ көрүөх Кэнчээрибит аналын: Үөрэ көрүөх Алгыс алгыы, Айылгыны айарын, Аны халлаан киэҥ куйаарын Салайталыыр саталын. С. Данилов
  4. даҕ. суолт. Бары өттүнэн үчүгэй, үтүө. ☉ Хороший, добрый (во всех отношениях)
    [Уолаттары] ийэлэрэ мөҕөн умайыктана көрсүбүттэрэ. Ол эрээри ийэлэр барахсаттар кыыһырбыт уохтара-кылыннара аастар эрэ, кинилэр саҕа айылгы дьоннор суохтар ини. И. Федосеев
    Айылҕа, эйигин айылгы бэйэҕин Түөскүттэн кууһаммын, ууруубун-сыллыыбын. Дьуон Дьаҥылы
    Манна балыктыырга даҕаны, бултуурга даҕаны айылгы дойду. С. Курилов (тылб.)
    ♦ Айылгы киһи — аламаҕай, ис киирбэх, үтүө майгылаах киһи. ☉ Обаятельный, очень доброго и спокойного нрава человек. Биһиги салайааччыбыт — айылгы киһи. Айылгыны тарт — көрүнары, аһы-үөлү тэрий. ☉ Организовать веселье, угощение, пир
    Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырдарбыттар. Эрилик Эристиин
аҥаарыйа

аҥаарыйа (Якутский → Якутский)

сыһ., поэт. Уһуннук, өр кэмҥэ. ☉ Долго, в течение долгого времени
Дугуй Саарын уонна Айбаҥса удаҕан Үс хонукка тэпсэн туран аҥаарыйа кыргыстылар. ПЭК ОНЛЯ II
Арай хонтуруол дьоно Антонина мандолинатын тыаһыгар Аҥаарыйа уйарҕаабакка, Адьас баарын ырытталлар, Атын дьон өттүгэр Абыралы аҕалыах этилэр. Р. Баҕатаайыскай
Алаас-алаас ахсын Аламай күн уота Аҥаарыйа тыкта, Адаар силис анныттан Араҕас илгэ Айыллан таҕыста. С. Зверев
♦ Аҥаарыйа кырый — улаханнык кырдьыаххар диэри олор, уһуннук олор. ☉ Жить долго, жить до глубокой старости
Сүрдээх үчүгэйдик Аҥаарыйа кырдьан Аҕа баһын тосту олоруҥ. Болот Боотур
Аҥаарыйа кырдьан, Аҕа баһын тосту олорон, Аан ийэ дайдыттан Арахсар күҥҥүтүгэр Алгыс курдугунан аттанаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чэ, оччоҕо мин аҥаарыйа кырдьыахпар диэри олоруом, баҕар, саас-үйэ тухары олоруом. М. Шолохов (тылб.)
Аҥаарыйан тахсан кэл көр аҥаарыйа ойон таҕыс. Араҕас маҥан халлааным Архыыбатын анныттан Алтан Биһилэх саҕа Аламай маҥан күнүм арыллан-тэлэллэн Аҥаарыйан тахсан кэллэ. Саха нар. ыр. III. Аҥаарыйа ойон таҕыс фольк. — сири-дойдуну сырдатан, саҕахтан аа-дьуо тахсан кэл (күн туһунан). ☉ Величаво взойти из-за горизонта, озарив все окрестное (о солнце)
Адаар хара тыа Алын кырыытыттан Аламай маҥан күн, Алта былас от түгэҕин саҕа буолан, Аҥаарыйа ойон тахсар. Саха фольк. Улуу муус ууллан, Хонуу уута холбоһон, Өлүөнэ өрүс хотуҥҥа Үмүөрүһэллэрин саҕана, Аламай маҥан күн Аҥаарыйа ойон тахсыбытыгар, Саха киһи Чуо бааччы туһаайбытынан кэлэн, Кэрдэн киирэн барда. Саха нар. ыр. II. Аҥаарыйа туол — толору сит, томточчу туол (кырдьаҕас киһи сааһын туһунан). ☉ Исполниться, достигнуть (о возрасте старого человека). Аҕыс уон сааспын аҥаарыйа туоламмын, Атаҕым уҥуоҕа Адарайдыы таҥхайан, Өлөр күнүм бүрүүкээн, Олордоҕум үһү, оҕолоор! Саха фольк.

салай

салай (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Көлөнү эбэтэр тугу эмэ суолун булларан хаамтар, ыыт. ☉ Направлять движение кого-чего-л., править, управлять кем-чем-л. (напр., транспортным средством). Аты буоһалаан салай. Оҥочону салай. Хайыһаргын салай
□ Мотуору салайан иһэр нуучча аҕам киһитэ соломо сэлээппэтин Баанчалаахха өрө уунна. Л. Попов
Кырдьык даҕаны, Мойот ыттары салайарга кыайан үөрэммэтэҕэ. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ оҥорорго, олоххо киллэрэргэ дьону, киһини баһылаан үлэлэт. ☉ Направлять чью-л. деятельность, быть во главе чего-л., руководить чем-л.. Куруһуогу салай
□ Яков Андреев агрономическай дьаһаллары олоххо киллэриини олус кыһамньытын ууран салайда. М. Доҕордуурап
Олох булгуччу уларыйыа. Тойот-хотут былааһа сууллуо. Былааһы кыра-дьадаҥы дьон бэйэбит салайыахпыт. Күндэ
△ Киһини туохха эмэ көҕүлээ, интэриэһин, дьарыгын хайа эмэ диэки хайыһыннара сатаа. ☉ Направлять чьи-л. интересы на что-л., заинтересовывать кого-л. чем-л.
Арай аҕата эрэ оргууй, сыыйа уолун архитектура диэки салайа сатыыра. Н. Лугинов
3. Тугу эмэ бэйэҥ оннугар атын киһиэхэ эбэтэр ханна эмэ бэрдэр. ☉ Уступать, передавать свою долю в чём-л. другому человеку. Өлүүгүн киһиэхэ салай
4. поэт. Оҥор, олохтоо (туох эмэ үчүгэйи). ☉ Создавать, основывать (что-л. доброе)
Солун сокуону булан, Дьолбутун тупсарыаҕыҥ, Атын дьаһалы арыйан, Саргыбытын салайыаҕыҥ диэн …… Ыраахтааҕы дьону ылаттаан кэбистилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьадаҥыбыт, ортобут Саргыларын салайар Дьаһаллары ылыаҕыҥ! Оһуохайдыыр оһуохай! Эллэй. «Ити кимий?» — диэбитим, — Абырал аанын аспыт, Айылгы баһын салайбыт …… Аанныыр дойдум Аналлаах иччитэ Аан Дархан айыыһыт диэн, Сол бэйэтэ эбит дуу! Саха фольк.
ср. бур. зала ‘выправлять, выпрямить’

үллэһик

үллэһик (Якутский → Якутский)

аат. Тугу эмэ чаас, өлүү араартаан түҥэтии. ☉ Делёж, деление, распределение чего-л.
Оттон мин көлүөнэбэр Тура илик памятник, Албан аат үллэһигэ Үтүрүһэр сэмэйдик. И. Гоголев
«Дохуоттарын үллэһигэ, бириэмийэлэрэ эҥин хайыырый?» — Григорий Данилович чуолкайдаһарын тохтоппото. Р. Баҕатаайыскай
Тардыы түһүүтүгэр, кинээс талыытыгар, сир үллэһигэр бэйэ-бэйэлэрин утары этиспэт этилэр. Н. Павлов
◊ Административнай үллэһик — ханнык эмэ дойду, судаарыстыба нэһилиэнньэни олорор сирдэринэн салайар уорганнара, хабар территориялара (хол., Саха сиригэр нэһилиэк, улуус дьаһалтата). ☉ Административно-территориальное деление
Иккис аан дойду сэриитэ саҕалана илигиттэн Гитлер уонна кини хос моонньохторо Сэбиэскэй Сойуус сиринуотун административнай үллэһигин оҥорбуттара. К. Турсункулов (тылб.)
Буор үллэһик — буор түҥэтик диэн курдук (көр буор). Мантан инньэ, эһиил эҥин, буор үллэһик буолуо. Н. Павлов
Маннык буор үллэһик түмүгэр били I Өспөх нэһилиэгин оттонор сирин үс гыммыттан иккитин ылан олорбут биэс баай Афанасьевтар бас билэр сирдэрэ олус улаханнык сарбыллыбыт. БИГ ӨҮөС
Кылаан түҥэтик (үллэһик) көр кылаан II. [Балыксыт:] Бар дьон, кыра норуот быйылгы күөх сирэм быйаҥыттан улаханнык туһанныбыт. …… Бэрт абырал буолла, кылаан үллэһик таҕыста. П. Ойуунускай
Ол хамыыһыйа нэһилиэк үрдүнэн кылаан (түү) үллэһиги ыыппыта, онно баайдартан элбэх от быһыллыбыта уонна дьадаҥыларга бэриллибитэ. БИГ ӨҮөС. Үллэһик ахсаан аат. — түҥэтиигэ (үллэриигэ) предмет хастыы тиксэрин көрдөрөр, хастыы? төһөлүү? диэн ыйытыыларга хоруйдуур ахсаан аат. ☉ Разделительные числительные.