туохт. Ууну паар гынан көтүт (күн сыралҕаныттан айылҕаҕа уу паар буолара). ☉ Способствовать испарению какой-л. жидкости (напр., воды), испарять (о солнечных лучах)
Ууну паардытан көтүтүү үүнээйи олоҕор наһаа улахан суолталаах [ууну көтүтэн сэбирдэхтэр сөрүүкүүллэр]. КВА Б

туохт.
1. Күөх дьүһүннээх гын; күөх дьүһүннээн биэр. ☉ Подсинить, сделать синим, голубым; сделать зеленым, подзеленить. Бу оҕо уруһуйугар халлаанын көҕөрдөн биэрдэ
2. Маһы олордон, үүннэрэн тулаҕын күөх оҥор. ☉ Озеленить (местность посадками)
Дархан куораты Хайы-үйэҕэ көҕөрдүбүттэр. Хантан эрэ ыраахтан аҕалан тирэхтэри олордубуттар. А. Федоров. Соҕуруу дойдуга маһы үүннэрэн бүтүн куйаар хонуулары, куораттары, дэриэбинэлэри көҕөрдөллөр. М. Доҕордуурап
3. Үүнээйини тылыннар. ☉ Способствовать росту (растений)
Үүнүүбүтүн …… көҕөрдөр быйаҥнаах сааскы ардах этиҥэ. Т. Сметанин
Көлөһүммүт таммаҕын Хара буорга түһэрэн Көмүллүбүт сиэмэни Көҕөрдүөҕүҥ, доҕоттоор! «ХС»
4. көсп. (үксүн поэзияҕа). Тупсар, сайыннар, чэлгит. ☉ Развивать, улучшать, способствовать расцвету, процветанию
Дойдуну көҕөрпүт Норуот куолаһа — Мин улуу ийэ сирим Үрдүкү Сэбиэтэ Туругурдун! А. Абаҕыыныскай
[Саҥа олох] Хоту кыраайга Көҕөртүҥ саха алааһын... И. Эртюков

туохт.
1. Оҕоҕор күн сирин көрдөр, оҕолон (дьахтар, тыһы кыыллар тустарынан). ☉ Произвести на свет, родить кого-л. (о женщине, самке животного)
Ыт тиэтэйэн-тиэтэйэн икки хараҕа суох оҕону төрөтөр (өс хоһ.). Ити Боккуойа барахсаны көр эрэ — уон икки оҕону төрөттө. П. Ойуунускай
Кыыстара Манчаарыттан хат хаалан баран, кыыс оҕону төрөппүт. МНН
2. көсп. Тугу эмэ (туох эмэ санааны, иэйиини, көстүүнү) үөскэт, үөдүт, баар оҥор. ☉ Давать начало чему-л., способствовать возникновению, зарождению чего-л., создавать что-л. (о мысле, чувстве, явлении)
Таптал төрөтөр бары ырааһы, Таптал төрөтөр бары улууну. И. Гоголев
Куһаҕан куһаҕаны төрөтөр. Н. Лугинов. «Кыһыл Ойуун» ситэ өйдөммөккө, элбэх мөккүөрү, сыыһа-халты санаалары, сыаналары төрөппүтэ. Н. Заболоцкай
♦ Ала кулуну төрөппүт көр ала I
[Байбал — Митяҕа:] Бу түүн ала кулуну төрөтөн хонорбут буолуо диэ көхсүм сэрэйэр дии. «ХС»

1. аат. Өрө көтөҕүллүү, үлүһүйүү. ☉ Энтузиазм, подъем
   Баара дьулуур, көх-нэм даҕаны, Баара араас хааччах, кыһалҕа. Баал Хабырыыс
   [Эдэр сааспар элбэх этэ] Сырыы-айан сындалҕана, Сырдык таптал ахтылҕана, Үөрэх, үлэ көҕө-нэмэ Үлүһүппүт умсулҕана. М. Хара
   Маннык көҕү-нэми иккиһин саҕалыыр уустук буолааччы. [Ол иһин Ангелина Ивановна] лабораторията атын хосторун эмиэ көҕүлүү түһээри ойон тураат, көрүдүөр устун тибигирэйэ турар. В. Гаврильева
   △ Сэргэхсийии, уопсай хамсааһын, туохха эрэ дьулуһуу (дьону кытта). ☉ Общее оживление, заинтересованное, увлеченное занятие чем-л., активное движение
   Бу көх-нэм саҕана быар куустан олорорбун сөбүлээбэтим бэрт. И. Никифоров
   Тэтим даҕаны, көх-нэм даҕаны баар дьоно диэтэҕиҥ. В. Яковлев
   Олордуо баара дуо эгэ оҕо саас кэрэ чуор кэмэ, Оонньуу, көр-нар түбүгэ, От үлэтин көҕө-нэмэ! М. Хара
2. даҕ. суолт. Көхтөөх, күө-дьаа, сэргэх. ☉ Живой, деятельный, энергичный
   Финансовай техникум кыргыттара көхнэм бөҕө дьон эбит. Э. Соколов
   Күлэсала көх-нэм билсиһии буолта. П. Аввакумов
   Пионердарым бэйэлэрэ эмиэ, сыылба да киһини хамсатыах курдук, көх-нэм, көр-нар, сытыы-хотуу, элэгэлдьигэс дьон. «ХС»
   ♦ Көх-нэм буол — 1) күө-дьаа буолан сэҥээрэн, сөбүлэһэн кэпсэтиини көҕүлээ. ☉ Активно, заинтересованно поддерживать разговор, беседу
   Киһи кэпсээнин сатаан истэр, көх-нэм буолан тэбиэһирдэн биэрэр туспа идэлээх дьон баар буолааччылар. Сэмээр Баһылай
   Биирдэрэ кэпсээн бүтээтин кытта, иккис киһи салгыыр, онтон үһүстэрэ иилэ хабан ылар, хардары-таары көх-нэм буолан, кэпсэтиини күөртээн иһэллэр. ВНГ ГОПХ
   Чириков ханнык да кэпсэтиигэ барытыгар көрүдьүөстүк, эйэҕэстик көх-нэм буолан испитэ. Л. Толстой (тылб.); 2) ким, туох эмэ туһугар дууһаҕынан кыһалын, өйөө, «ыарый». ☉ Сильно, остро переживать за кого-что-л. (напр., за больного), «болеть» за когочто-л. (напр., за любимую спортивную команду)
   Атыттар «ыалдьааччы» оруолун толорон, оонньууларын көрөн, көхнэм буолан айдаараллар, ыалдьар киһилэрин тэптэрэн биэрэллэр. В. Тарабукин; 3) туохха эмэ көмө буол, көмө-ньыма буол, туох эмэ оҥоһулларын, туоларын өйөө. ☉ Поддерживать кого-что-л., способствовать чему-л. (напр., выполнению какой-л. работы)
   Чэ, туруоххут дуо, аанна аһыҥ, көх-нэм буолуҥ! Күннүк Уурастыырап
   Дьоно …… кини тыаҕа тахсарыгар көхнэм буолан, тахсарга тэриммитигэр үөрэн да хаалаахтаабыттара. Р. Кулаковскай
   Саамай улахан ходуһатын уутун хачайдатарга бэйэтинэн элбэхтик үлэлээтэ, көх-нэм буолла. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ кимтэн эмэ ылан баран төттөрү биэр. ☉ Возвращать, отдавать что-л. кому-л. обратно
Таҥара биэрбитин төннөрбөт (өс хоһ.). [Тиргиллэр Тэрэнтэй — Үүттүүрэпкэ:] Ама, доҕоор, [кыһыллар кыайтардахтарына] дойдубутун-сирбитин төннөрөн ылар инибит. Эрилик Эристиин
Роза эмиэ суругу киэһэ ылан баран, сарсыныгар төннөрдө. Н. Габышев
Дьоннор үчүгэй кинигэни уларсан баран, төннөрөн биэрбэттэр. И. Федосеев
△ Кими эмэ кимиэхэ эмэ төттөрү илт, аҕал, оннук буоларыгар көмөлөс. ☉ Возвращать кого-л. кому-л. (напр., ребёнка родителям), способствовать этому
«Баҕар, онно үрдүк сололоохторго ытаатахпына-соҥоотохпуна, оҕобун төннөрүөхтэрэ», — дии-дии кэтэҕин тарбанар Микииппэр. Н. Якутскай
Оҕону дьонугар төннөрүҥ, Оҕуургут туймуутун сүөрүҥ! С. Васильев
Эн миэхэ кэргэммин уонна оҕобун төннөрбүккэр ити төрөөрү сылдьар тыһы ыппын хаалларабын. «Чолбон»
2. Туох эмэ сылтаҕынан кими эмэ төттөрү ыыт. ☉ Отправлять кого-л. обратно под каким-л. предлогом
Микиитэ суруксут кыккыраччы аккаастаан төннөрбүтэ. Н. Якутскай
[Кыһыл буойун] Түөкүн фашист түүҥҥү суорун Түүтүн үргээн төннөрүө. Эллэй
Түүн сыппакка, күнүс олорбокко, Түөрт сылы уот сэриигэ ыыппыппыт, Өлөрбүтү өрүү төннөрбөккө, Үлтү сыспыппыт, даамын ылбыппыт. И. Эртюков
3. көсп. Туох эмэ уруккуну хат эргилиннэр, баар гын. ☉ Возвращать прошлое, прокручивать обратно то, что было в прошлом
Оо, хайдах төннөрүөхпүтүй Бу өлөрбүт сылларбытын, Хайдах курдук харыстыахпытый Хойутаан булбут дьолбутун! Н. Харлампьева
Урут буолбуту төннөрөн аҕалан сэһэргээһини, киллэһик эпизодтары, лирическэй, философскай төхтүрүйүүлэри …… манна аҕыйаҕа суоҕу көрсүтэлиэххэ сөп. «ХС»
4. көсп. Кими, тугу эмэ кэҕиннэр, буомурт суох оҥор. ☉ Приводить в упадок, разрушать что-л., уничтожать кого-л.
Үтүө тыл үтүөрдэр өлүөҕү, Өргөс тыл төннөрөр үөскүөҕү. Айталын
[Гитлер сэриилэрэ] Кэлэр бөҕөнү кэҕиннэрэргэ, Төрүүр бөҕөнү төннөрөргө, Дьоллоох дьолун тоҕорго …… Үтүөкэлээх Ийэ дойдубутун Өҥөйөн тиийэн кэллилэр. Саха нар. ыр. III
Айылҕа барахсан бэйэтэ кэҕиннэрбитин, төннөрбүтүн хаһан эрэ чөлүгэр түһэриэхтээх эбээт. Онуоха эбии бэйэ өттүттэн үлэ тэрээһинин тупсардахха, дьону түмнэххэ сатанар. «Чолбон»
♦ Эппит тылгын (этиллибити, этиллибит тыллары) төннөр калька. — эппит тылгын уларыт, төттөрү ыл. ☉ Взять свои слова обратно
Көрбүт хараҕын чыпчылытыа, Туппут илиитин мүччүрүтүө, Эппит тылын төннөрүө суох Кытаанах санаалаах Кыыс дьахтар быһыылаах. А. Софронов
Этиллибит тыллары төннөрбөккүн. Сороҕор итинник алҕас тыллар тааһынан тамнааттанар кэриэтэ буолааччылар. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. дөндүр

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ атаххынан оҕус, саай. ☉ Бить ногой, пинать кого-что-л.
Киһи …… хаар анныгар туох эрэ үллэ сытарын тэбэн көрбүтэ, кырдьык от буолла. Н. Заболоцкай
Эккирэтэн кэлэн [Васяны] атахха тэптилэр. Д. Таас
Хос түгэҕиттэн киһи атаҕын тыаһа тибигирии түһээт, халҕаны тэбэн хабылыннарар. И. Баишев
△ Кими, тугу эмэ туйаххынан саай (хол., ынах, сылгы сүөһү). ☉ Лягать (о копытных животных)
Мин ыҥыырдаары тиийбиппэр, [ат] тииһин көрдөрбүтэ, сиирэ-халты тэппитэ. Далан
Ити ынах тэбэрин ааһан, өссө кэйиэ баар. М. Доҕордуурап
Ат сымнаҕаһа, тэппэтэ, сиргэмтэҕэйэ суоҕа, туттарыгаһа наада. ДВР САЗС
2. Атахтаргын хардарыта эрчимнээхтик үлэлэтэн тугу эмэ (хол., бэлэсипиэти, хайыһары) барар, айанныыр гын. ☉ Передвигаться на чём-л., кататься (напр., на велосипеде, лыжах)
Хайыһар кэтэр, Хаҥкы тэбэр Кэрэ күһүн Кэллэ бүгүн. Т. Сметанин
Ваня уол хайыһарын олбусолбу тэбэн сурдурҕатан истэ. М. Доҕордуурап
Сайын оҕолор …… бэлэсипиэт тэбэллэрэ олус туһалаах. Дьиэ к.
△ Тугу эмэ (мээчиги) атаххынан саайан сыҕарыта оонньоо. ☉ Играть (в мяч ногами), гонять (мяч)
Алталаах хастаах уолаттар алдьархайдаах футбол тэбэн эллиэйэ устун сырсаллар. Л. Попов
Эр дьоннортон сорохторо кэҥэс ырааһыйаҕа мээчик тэбэ оонньууллар. П. Аввакумов
3. Чиккэччи тутун, бырах (атаххын). ☉ Вытягивать, протягивать (ногу)
Көнтөстүү тэбэн олорор атаҕын аргыый имэрийэ-имэрийэ, кини …… кэпсээн барда. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор ыппытыгар] эһэтэ муннунан сири хоруйбутунан умса түстэ, кэлин атахтарын икки аҥыы тэбэн чиччигинэттэ. Л. Попов
Ньургуһун үрүҥ сарыы этэрбэһи кэтэн баран, икки атаҕын тэҥнии тэбэ сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Биир кэм тиҥиргэччи охсуллар, битийэр курдук буолан билин (сүрэх, тымыр үлэтин туһунан). ☉ Производить ритмичные толчки, пульсировать, биться (о сердце, пульсе)
Аркадий сүрэҕэ тэбэрэ иһийбит хоско иһиллэргэ дылы. Н. Габышев
[Отелло] чабырҕайын тымырдара көбүөхтүү тэбэллэр. Эрчимэн
Биир мүнүүтэҕэ …… куурусса сүрэҕэ үс сүүскэ тиийэ тэбэр. СИиТ
5. көсп. Ытан төһө эмэ ыраахха диэри тиий, төһө эмэ ырааҕы ыт (саа-саадах туһунан). ☉ Достигать, поражать, бить на какое-л. расстояние (об оружии)
Кини …… биэрэстэ аҥаара сиргэ тэбэн унаарытар мас сааны оҥорор идэлээх. Амма Аччыгыйа
Ыраах тэбэр үчүгэй саалаах булчут элбэх куһу-хааһы сууһарар. ВС ҮҮДь
Саабыт хайдах тэбэрин билээри …… бастаан хайаан да сыал ытан көрүөхтээхпит. «Кыым»
6. көсп. Күүскэ оргуйан өрө үллэн таҕыс. ☉ Издавать бурление при закипании, кипеть
Ити ыккардыгар чаанньык тэбэн, хаппаҕа лабырҕаата. Ойуку
Иэдьэгэй бэлэмнэниллэр үүтүн үчүгэйдик тэбэр гына оргутуллубат. ТИИ ЭОСА. Күөс оргуйан тэбээтин кытта үөһэ тардыллыахтаах. ЛЛО ВККОС
7. көсп., кэпс. Кими эмэ туох эмэ куһаҕаҥҥа тириэрт, соччото суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Доводить кого-л. до неприятности, сбивать с пути
Хара албын дьахтар баара, Хаарыан кыыһы тэптэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Арыгы, ахса суох айыыга Тэбэҕин бэл ыраас сүрэҕи. И. Гоголев
Солуута суоҕунан хаһыаттаан, эдэр киһини арааска тэбиэхтэрин сөп. М. Доҕордуурап
8. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ, холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна көмө туохтуур суолтатын ылан туох эмэ тугу эмэ киэптии киирэрин эбэтэр таһынан барарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с оттенком «выступать, выпирать, выбиваться своим большим размером, объёмом»
Муннукка тимир оһох Үүтээни киэптии тэбэр. Күннүк Уурастыырап
Дьон …… икки тиирэ тэппит хааһахпын, төргүүбүн көмөлөөн үҥкүрүтэн түһэрээт, саба түһэн үллэстибитинэн бараллар. Н. Заболоцкай
Уу быһыттан хаайтаран көҥүһү таһынан тэбэн сыһыыларынан халыйан барыахтаах. С. Васильев
♦ Биэрэс тэп көр биэрэс I
[Ылдьаана:] Үөдэн кыыһа манна мэнигилээн биэрэс тэбэ, хоһоон ааҕан чаҥкыныы олорор. Софр. Данилов
Биригэдьиир куобахтаабыт, Биэрэс тэбэ куораттаабыт. Чэчир-68
Дьиэрэҥкэй тэп көр дьиэрэҥкэй. Кини сайыны быһа дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьыбыта, тугу да хаһаамматаҕа. И. Федосеев
Күүлэй тэбэ сырыт көр күүлэй. Мин, бачча эдэр, киил киһи, көмөлөһүөм оннугар, күүлэй тэбэ сырыттаҕым. Р. Баҕатаайыскай
Кэнтиккэ тэп көр кэнтик. Кэнчээри ыччатыҥ сэтэрэн Кэнтиккэ тэбиэхтин! Эрилик! И. Чаҕылҕан
Орох тэп көр орох. Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут …… Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Хардааччы кинилэргэ оҕо эрдэҕиттэн орох тэбэн улаатар. С. Никифоров
Өрө тэп көр өрө. [Кулуба:] Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма көр саа. Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым»
Сүрэҕэ тэппэт көр сүрэх I. Аны дьиэ-уот буоларга уол да сүрэҕэ тэппэт, кыыс да сүрэҕэ үөрбэт. П. Ойуунускай
Суруйуохпун сүрэх тэппэт, Суруйа да соруммаппын. С. Данилов
Сүрэҕэ тэптэ (тэбэн кэбистэ) көр сүрэх I. Үөрэххэ сүрэҕим өрүкүйэ тэппэтэҕин иһин, үлэҕэ баҕас чахчы баҕалаах этим. «ХС»
Вася үөрүүтүттэн сүрэҕэ тэбэн кэбиһэр. ПНИ ДКК. Тэбэн биэр — кимиэхэ эмэ туох эмэ сыаналааҕы ыларыгар көмөлөс (үксүгэр билбэккэ эрэ эбэтэр кистээн). ☉ Способствовать получению кем-л. чего-л. ценного (обычно ненароком или тайком)
Чолбон Ньукулай …… соноҕоһу сүүйэн ылан Мытаах кулубатыгар тэбэн биэрбит. Күннүк Уурастыырап
Фрументьев столяр …… Фурдилиҥҥа миэбэл тэбэн биэрэр. Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэн ыт олоххун толуйар, өлгөм булду-аһы тэбэн биэрэр. С. Тумат
Тэбэн көрбөккө барда көр көр I. Буруо дьайҕарбытын кэннэ тиийэн көрбүтэ, куобаҕа тэбэн көрбөккө барбыт этэ. Далан
[Оҕонньорум] ытыһын тилэҕинэн сүүскэ саайдаҕына, ханнык да боһомо сүөһү тэбэн көрбөккө барара. И. Гоголев
Тэбэн көрбөккө утуй көр көр I. Ыраас салгыннаах сайылык дьиэҕэ …… тэбэн да көрбөккө утуйдахха, киһи ордук сынньанарга, чэбдигирэргэ дылы буолара. Д. Васильев. Тэбэн туран кэпс. — төһө эмэ кэм устата тохтообокко, сынньаммакка, дьулуурдаахтык (үлэлээ). ☉ Не останавливаясь, без передышки, беспрерывно, беспрестанно (работать)
Урут биһиги уон күн тэбэн туран оттуурбут. Болот Боотур
Буор үлэтин биэс күн тэбэн туран үлэлээн нэһиилэ бүтэрдилэр. М. Доҕордуурап
Харах ыларынан көстүбэт, тэҥкэ кырыылаах биир күөлү үс туллар күнү быһа тэбэн туран уҥуоргутун буллулар. «ХС». Тэбэр сүрэҕэ — туох эмэ саамай сүрүнэ, суолталааҕа; туох эмэ эргийэр киинэ. ☉ Самое главное, важное в чём-л.; средоточие, центр чего-л.
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Бары сэбиэскэй норуот Барҕа тэбэр сүрэҕэ — Москва куорат. Саха нар. ыр. Баараҕай тутуу тэбэр сүрэҕинэн аатырбыт Чульманнааҕы ГРЭС-кэ кэлэбит. «Кыым». Тэҥн. туллар тутааҕа, эргийэр киинэ. Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах> киһи фольк. — барыны бары чугастык ылынар, олус уйан киһи. ☉ Тонкий, душевный, весьма чувствительный человек (букв. человек с сердцем, способным биться, <с нервами, способными возбуждаться, с кровью, способной разыграться>)
[Захар — Сибиэтэҕэ:] Эн хаһан эмэ …… бу, салайааччы эрэ буолбатах, бу эмиэ киһи, тэбэр сүрэхтээх, таптыыр санаалаах …… дии санаабат этиҥ дуо? С. Ефремов. Тэбэр туйах чэрчитэ эргэр. — ким эмэ эрэллээх көмөлөһөөччүтэ. ☉ Верный помощник, сподвижник кого-л.
Тэппит атаҕын кубулуппат көр атах. Кини, аргыый наллаан да буоллар, наадатын лоп курдук быһаарсар, туппут илиитин ыһыктыбат, тэппит атаҕын кубулуппат эмиэ биир уол оҕото буолара өтө көстөр. «ХС»
◊ Дэлби тэбэр бэссэстибэ көр дэл- би
Сааны, саа сэбин эбэтэр дэлби тэбэр бэссэстибэни уоруу …… иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ
Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү сырыт) көр дьаарбаҥ. Дьарааһын диэн ааттаах Дьаарбаҥ тэппит киһи Дьаныардаах от үлэтин саҕана Дьалты сылдьарын таптыыр. Р. Баҕатаайыскай
Дьиэрэҥкэй (дьиэрэҥкэйдээн) тэп көр дьиэрэҥкэй. Кый ыраах кытылга бэһиэлэй Кутаалар дьиэрэҥкэй тэптилэр. И. Гоголев
Үс чаллах хатыҥ быыһынан кыыс оҕо …… ыллыы-ыллыы дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьар эбит. П. Филиппов
Ыллыы-туойа сылдьыахха, Ыараханы тумнуохха, Чэпчэки аартыгынан Дьиэрэҥкэйдээн тэбиэххэ. Баал Хабырыыс
Дьөлө тэп көр дьөлө. Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Көҥү тэп көр көҥү. Кини олорор сирин салгына бүтэн, тоҥон өйүнтөйүн сүтэриэх курдук гынан истэҕинэ, үөһэттэн ыраас салгын көҥү тэбэн киирдэ. Т. Сметанин
[Хаайыылаах:] Оттон мин ааны көҥү тэбиэм да, бары саба түһүөхпүт буоллаҕа дии. С. Ефремов
Тыылыы тэп көр тыылыы. Маратик, дьэ холкутаабыттыы, атаҕын тыылыы тэптэ. А. Софронов
Киһи кыһаммат, тыылыы тэбэн сытар, утуйбут. Н. Заболоцкай
Антон хоһугар киирэн, дьыбааҥҥа тыылыы тэбэн сытта. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. тэп, теп
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, тэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: тэп-тэтэркэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на тэ-: тэп-тэтэркэй ‘ярко-розовый’
Тэп-тэтэркэй Чэгиэн-чэбдик Соноҕостор мустаннар, Тэтэрээхтээн, Күн тахсыыта Көлүччэҕэ уулууллар. И. Гоголев
Ёлкин ойон туран төттөрүтаары хааман элэгэлдьийдэ, атаҕа кыпкылгас, тэп-тэйиэккэлэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. теп, туркм. деп ‘препозитивная усилительная частица к словам, начинающимся на те-’
III
тэп курдук кэпс. — 1) олус сэнэхтик туттар-хаптар, эдэр киһи курдук эрчимнээх (кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Достаточно бодрый для своего возраста (о стариках)
Оҕонньор …… билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит. В. Протодьяконов
Төһө даҕаны аҕыс уон саастааҕын иһин оҕонньор билигин да тэп курдук, бэйэтин кыанар. «ХС»
Аҕыс уон иккис хаарын уулларан эрэр диэтэххэ, эмээхсин тэп курдук. «Кыым»; 2) олус чэпчэкитик, сылбырҕатык. ☉ С лёгкостью, проворно
Суоруллубут бэрэбинэ түөрт өттүн соҕотоҕун тэп курдук көтөҕөн ылан санныгар уурунар ким эрэ көһүннэҕинэ, дьон саҥата суох бэлиэтии көрөн кэбиһэллэрэ. И. Сысолятин
Фёдор илдьит хоту тэп курдук ыстанар. Ойуку
[Хотугу киһи] Чубуку чугуулуур очуостарын …… Тэп курдук чэпчэкитик дабайарын Тэҥҥэ айаннастаргын билиэҥ, бука. П. Ламутскай (тылб.)