туохт. Тааҕы буол, иилиһин, мөчөхтөс (үксүн түү туһунан). ☉ Сваляться, спутаться, взлохматиться (обычно о шерсти животных)
Халыҥ арҕаҕын сүргэйэн таҕыста, Аччык күтүр ас көрдөөн хаамта, Тааҕытыйбыт түүтүн талахха ыста. Л. Попов
Өскөтүн [кырса] кур түүлэрин ылбатахха, онтулара үүнэ сатаан баран тааҕытыйар, саҥа үчүгэй түү үүнэрин мэһэйдиир. ИПС ЭКИи
Халлаан кырдьаҕас уучах арҕаһын тааҕытыйбыт түүтүнүү ыдьырык боруҥуй. «ХС»

сов. 1. (сдвинуться) сыҕарьгй, кыҥначчы бар; шляпа сбилась набок сэлээппэтэ кыҥначчы барбыт; 2. (покривиться, стереться) ньылчырый, элэй; подковы сбились боккуоп-тар ньылчырыйбыттар; 3. (потерять дорогу) мун, (суолгун) сүтэр; сбиться с курса хайысхаҕын сүтэр; 4. (ошибиться, спутаться) бутулун; сбиться со счёта ахсааҥҥар бутулун; хор сбился с тона хор тонугар бутулунна; сбиться в показаниях көрдөрүүгэр бутулун; 5. (скучиться) бөлүөҕүс; люди сбились в кучу дьон куучалаһа бөлүөҕүстүлэр; 6. (сгуститься) хойун, ытылын, охсулун; масло сбилось арыы ытылынна; # сбиться с ног атаххар уйуттубат буола сылай.

туохт. Имиллэн, иирсэн, киртийэн үтүө көрүҥҥүн сүтэр, нэгир (үксүгэр түүлээх, кыыл, сүөһү түүтүн этэргэ). ☉ Спутаться, сваляться, сбиться в клочья, потерять первоначальный вид (обычно о шерсти, мехе)
Олорбут сир олоҕос буолла, сыппыт сир таахатыйда (өс ном.). Нэк буола таахатыйбыт түүлээх икки хара ыт, тылларын таһааран баран кини диэки ыстанан иһэллэр эбит. И. Никифоров
[Кыылы] тараатахха таахатыйбыт түүтэ суох буолар, кылааннаах уонна ньуолах түүлэрэ үчүгэйдик үүнэр. ТИиС

I
туохт. Бэйэ-бэйэҕин кытта сыстыс, иилиһин, мөчөхтөс (үксүн түү туһунан). ☉ Сбиться, спутаться, сваляться (обычно о шерсти животных)
Бэргээбит кэмигэр ат дьүдьэйэр, түүтэ-өҥө тааҕырар, аанньа аһаабат, уулаабат буолар. «Кыым»
Никита [эһэ] тааҕыран хаалбыт түүтүн тарааҕынан тарыы-тарыы бодьуустаһара, өрүскэ сиэтэн киллэрэн сөтүөлэтэрэ. М. Горькай (тылб.)
II
даҕ. Хатыылаах, дороххой, хатырбыт. ☉ Шероховатый, колючий, шершавый
Чиэрбэни өрөҕө өттүнэн илиигит иминэн устатын хоту төттөрү-таары бигээн көрүҥ. Оччоҕо чиэрбэ тааҕыр курдук хатыылааҕын билиэххит. ББЕ З
Кыһыл тараах, Кылдьыы харах, Тордуох тумус, …… Тааҕыр тарбах, Бөҕө куолас, Өтөс-мөтөс Бөтүүк бөтөс. С. Васильев
Синцов иэдэһинэн тааҕыр курдук хаары таарыйаат, окуопа сыҥаһатын нөҥүө түстэ. К. Симонов (тылб.)
ср. др.-тюрк. тазҕар ‘покрываться паршой’

I
туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эрилин, иилиһин. ☉ Спутаться, перепутаться, сплестись (напр., о нитках)
Араадьыйа боробулуохалара хатыспытын ураҕас маһынан араара сылдьан, сиһин этэ быһынна. С. Тарасов
Турахин, уҥуоҕа салыбырыы-салыбырыы, Бурхалейтан тардыһан хатыспытынан туран кэллэ. Эрилик Эристиин
Таастыганнар тиэрбэстэрэ бары биир кээмэйдээх буолаллар, оччоҕо бэйэ-бэйэлэриниин хатыспаттар. Хомус Уйбаан
Көлүүр ыттара …… тыһы ыт кэнниттэн ыстанабыт диэн быаларыгар хатыһаллар. В. Санги (тылб.)
2. көсп. Кими, тугу эмэ кытта тэҥҥэ, бииргэ, араа-бараа буол. ☉ Быть вместе, идти рядом, находиться в единстве (по жизни), соединяться
Володялаах Гоша оҕо эрдэхтэриттэн тэҥҥэ хатыспыт дьон. Н. Лугинов
Үлэ-үөрэх тэҥҥэ хатыһан сиэттистилэр. М. Доҕордуурап
Сытыы тыал, сыыдам сырыы бииргэ хатыстылар. И. Данилов
3. көсп. Кими, тугу эмэ кытта киирис, күрэс былдьас. ☉ Состязаться, тягаться, сцепляться с кем-л.
Араас күчүмэҕэйдэри кытта хатыһан, бу маннык кыайыыга кэллибит. Л. Габышев
Биһиги, сахалар, төрүт өбүгэлэрбит тыйыс айылҕа араас эриирдэрин-мускуурдарын кытары хатыһан үөскээтэхтэрэ. С. Никифоров
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. «ХС»
Эдэр саахыматчыттар Игорь Бутаков, Кеша Малышев, Таня Пахомова кырдьаҕас оонньооччулардыын тэҥҥэ хатыстылар. «Кыым»
4. көсп. Кими эмэ кытта туохха эмэ киирис, этис. ☉ Ссориться, спорить с кем-л., придираться, цепляться к кому-л. [Сыҕаайап] харса суоҕар түһэн, бэйэтэ ыйыталаһар, баайсар, хатыһар. Амма Аччыгыйа
Таракаанап завуч буолаат, Андрей Кузьмиһы кытта хатыһан турда. Далан
Дьиэлээх киһи …… үлэтигэр кини кыр өстөөҕө, өр сыллаахтан хатыспыт, эрийсибит, үҥсүбүт-харсыбыт киһитэ. Н. Габышев
◊ Хатыһан туран — дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик. ☉ Упорно, усердно
Андрей Наумов уонна Федя Фёдоров күнү быһа хатыһан туран саахыматтаан тахсаллар. А. Бэрияк
Аҕам айылҕаны олус билэр, хатыһан туран үөрэтэр. В. Бианки (тылб.). Хатыһа өһүө — дьиэ үрдэ тутулуктаах, бөҕө буоллун диэн туора ууруллар өһүө. ☉ Потолочная балка, укладываемая поперёк для прочности и долговечности строения
Аҕыс миэтэрэ усталаах өһүө кэдэйбэккэ эрэ хотон үрдүн, даҥын, түһэр хаары-ардаҕы хайдах уйуой? Дьэ, ол иһин булан ыллыбыт эбээт биһиги хатыһа өһүөнү. В. Яковлев
Тэлээтинньик көҥдөйө ыанньык хотонун көҥдөйүгэр маарыннатан, хатыһа өһүөлээх оҥоһуллар. СГК ТҮЧ
II
1. аат. Сүөһү тириититтэн тэлэн оҥоһуллубут быа (үксүгэр хатыллыбыт). ☉ Кожаная верёвка, верёвка из полос кожи скота (обычно плетёная)
Хатыс тиийбэт хаһаланан, Дьирим тиийбэт дьилбэктэнэн, Холум тиийбэт хоҥнуоланан, Күндү-үтүө көрүҥнэнэн …… Күн сиригэр үөскээбитим. С. Зверев
Милиционердар Чорууну ороҥҥо бүк баттаатылар, көхөҕө ыйанан турар хатыһынан кэдэрги кэлгийдилэр. И. Гоголев
Тирииттэн тэлиллибит хатыстары, сиэлтэн өрүллүбүт көнтөстөрү салҕаталаан, балай да уһун быа оҥордо. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Тирии, тирииттэн тэлиллэн оҥоһуллубут. ☉ Кожаный, скрученный, сплетённый из кожаных полос
Сыалдьалаан, мутугун солоон, чыпчаалын быһан баран, хатыс өтүүнэн быалаан Сиидэр …… таһаҕасчыт атынан бу манна ньылбы состорон киллэрбиттэрэ. Н. Лугинов
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ. И. Никифоров
Оҕус бурҕалдьытын хатыс быанан кэлгийэллэр. КИИ СТ-2
♦ Хатыс (хатыстыы) ууннар (уун) кэпс. — аккынан олус түргэнник (сыһыллан иһэр хатыс уунуор диэри) сүүрт (сүүр). ☉ Мчать, мчаться во весь опор
Кинээс Өлүөскэтэ бандьыыттарга атынан хатыс ууннара турбут. И. Никифоров
Аттарын үрдүгэр түһэн үс аҥыы хатыстыы ууннардылар. Ф. Постников
Аттар хатыстыы ууннулар Харса суох сүүрүүгэ. Э. Багрицкай (тылб.)
◊ Хатыс устата — биир хаамыы, хардыы устата. ☉ Близкое расстояние, равное одному шагу (букв. длина ремня-повода)
Тэһиин да устата Тэйсэр диэни билбэтэх, Хатыс да устата Хаһан даҕаны Хаалса түспэтэх Атастыылар ити курдук Арахсаллар соһуччутук. М. Ефимов