нареч. совершенно явно; күрүлэс күн ортотугар илэ-бааччы көстөр не таясь, появляется средь белого дня (напр. о привидениях —по народным поверьям); кини илэ-бааччы инньэ диэтэ он так прямо и сказал.

прил. 1. үрүҥ, маҥан; 2. в знач. сущ. м. (белогвардеец) үрүҥ; # белый хлеб үрүҥ килиэп; белое мясо куурусса эбэтэр ньирэй этэ; белый гриб үрүҥ тэллэй (сиэнэр тэллэй көрүҥэ); белые стихи үрүҥ хоһоон (рифмата суох хоһоон); средь бела дня күрүлүүр күн ортото, күрүлүүр күнүс; на белом свете үрүҥ күн анныгар.

1) снег || снёжный; сойуо (или тоҥот ) хаар наст; тоҥуу хаар снежная целина; хаар хайыҥ снежная завалинка; хаар хаһыҥ густой иней; хаар маҥан снёжно-белый; хаар түһэр снег идёт; 2) год, возраст (обычно животного); бу ат бэһис хаара этому коню идёт пятый год # кыс хаар ортото средь зимы, зимою; уу диэбитэ хаар , хаар диэбитэ уу разг. враль, пустослов; хаар баттаан под тяжестью прожитых лет; от старости; хаарга хаамп , сииккэ сиэл = остаться на бобах; хаардыы хаамп = с лёгкостью осилить что-л.; одержать верх над кем-л. (в борьбе, состязании и т. п.); хаар хайа буол = представляться очень трудным (букв. снежной горой — о нетрудном деле, за к-рое не хочется браться); хаар эбэ полярная сова.

туохт. Туох эмэ (хол., таас, уу) тохтоло суох тохтор, сүүрүгүрэр улахан тыаһын таһаар; дэбилий, оргуй. ☉ Производить непрерывный шуршащий или грохочущий звук при стремительном падении (напр., о потоке воды, камнепаде); бурлить, клокотать
Паар тыаһа өрө сыыгыныыр, таастарга уу сүүрэн күрүлүүр. А. Федоров. Дьиэ иһэ им-ньим, арай уокка кыра соҕус алтан чаанньык оргуйар тыаһа арааһынайдаан күрүлүүр, кулдьугунуур. Эрилик Эристиин
Ону [күрбэ тааһы] анньан көрөөрү гынан эрдэхпинэ, атын таас тыаһа сууллан оройбунан күрүлээтэ, мин кирик гынан биэрдим. Т. Сметанин
♦ Күрүлүүр күн ортото — күн саамай үгэннээн турдаҕына. ☉ В ясный полдень
Маннык күрүлүүр күн ортото хантан кыһыллар кэлэллэр ол? Н. Якутскай
Өскөтө күрүлүүр күн ортото күлүгү батыһа хайыһан турдахха, инники — хоту, кэнники — соҕуруу, уҥа — илин, хаҥас — арҕаа буолуохтара. КЗА АҮө
Күрүлүүр күн ортото эмискэ бааччы хаһан да киһи үөйбэтэх-ахтыбатах суола, биирдэ да истибэтэх түбэлтэтэ буолбута. С. Курилов (тылб.). Күрүлүүр күнүс — күн ортото, саамай сырдык кэмҥэ. ☉ Средь бела дня
Күрүлүүр күнүс буолуор диэри сеялкаларын кытта бодьуустаһа сырыттахтара. П. Егоров
Сорох харса суохтар, олбуордарыгар элиэ чугаһаатаҕына, дэриэбинэ ортотугар күрүлүүр күнүс саанан ытыалыыллар. И. Сосин
ср. др.-тюрк. күрлэн ‘греметь, грохотать’, туба. күрлө ‘журчать, бурлить, струиться’

1. даҕ. Туох эмэ икки ардынааҕы, киин, үөс диэки өттүнээҕи. ☉ Средний. Орто үөрэх кыһата. Алаас ортото
   □ [Иван Иванович:] Мин эмиэ кини көмөтүнэн бу син орто үлэһит буолан олоробун. С. Ефремов
   Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста. С. Никифоров
2. аат суолт. Туох эмэ киин, үөс өттө эбэтэр саҕаланыытын уонна бүтүүтүн икки арда. ☉ Середина, центр
   Муус устар ый ортото. Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
   ♦ Орто баайыы(лаах) — орто таһымнаах, орто кыахтаах, орто дьоҕурдаах. ☉ Средний по способностям, возможностям
   Дьокуускайга олорор эрдэхпинэ, орто баайыы оонньооччуларга киирсэрим. Болот Боотур
   Мин муус маҥаммын буолбат дуо? Син орто баайыыга киирсэр киһибин ээ. Р. Кулаковскай
   Орто буор <сир> – орто дойду диэн курдук. Оо, сор эбит, аат уола, Оҕонньор буола-буола! Ол кэриэтэ орто буорга Олорботох быдан ордук. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо буолан орто буорга Олорбуппун астыммаппын. С. Данилов
   Орто <туруу> дойду көр дойду. Дьэллик Дьэһэгэй тойон кыргыттара, сэттэ кыыс, орто дойдуга сэттэ кыталык буолан киирэн көрүлээбиттэр. Саха фольк. [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. Орто дойдуга Уол оҕо тоҕо төрүүрэй, Аан дойдуга Ат кулун тоҕо үөскүүрэй. А. Софронов
   Бу орто дойдуга туох барыта ааһар-устар ыйаахтаах. В. Гаврильева. Орто чээрэтэ — туох эмэ киин кэлим өттө, кытыыларын киллэрбэккэ туран. ☉ Центральная, срединная часть чего-л.
   Орто чээрэтин эрэ оттообуттар. «ЭК»
   Оруо маһы ортотунан көр мас. Оттон үгүс маачахалар Оҕолору сүтүөргээн, — Онтонмантан сылтанан Охсо, кырбыы сылдьааччылар Оруо маһы ортотунан Ордук наһаа баттааччылар. Күннүк Уурастыырап
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук оруо маһы ортотунан була сатаан үөҕэ-мөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков. Сүрэҕим ортотунан — сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. ☉ По сердцу, по душе
   Үөрүү киһини сүрэҕин ортотунан тыкпыт күн курдук курдаттыы сылытар, сырдатар. Амма Аччыгыйа
   Искусство, литература бырааһынньыга кимиэхэ баҕарар сүрэҕин ортотунан киирэн долгутар, үөрдэр. Суорун Омоллоон. Харах ортотугар — дьон көрөн турдаҕына, көрдөрөн туран. ☉ При людях, средь бела дня, на глазах у кого-л.
   Маайа өстөөхтөр харахтарын ортотунан, ыраас, туох да хаххата суох чигдинэн ол [баррикада] диэки тэбиннэ. Эрилик Эристиин
   Ааспыт буор түҥэтик Сир уопсастыбатын хараҕын ортотунан, ыраахтааҕынан биһирэммит сокуонунан олохтонон ыытыллыбыта. М. Доҕордуурап
   ◊ Орто бааһынай <ыал, хаһаайыстыба> көр бааһынай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх орто ыал. М. Доҕордуурап
   Ковальчук Пётр Семёнович 1900 сыллаахха манна, Чуобуруччу сэлиэнньэҕэ, орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Н. Якутскай. Орто оскуо- ла — уопсай орто үөрэҕи биэрэр оскуола. ☉ Средняя общеобразовательная школа
   Эһэлээх эбэҥ эйигин биэс көстөөх ыраах орто оскуолаҕа ыытан, кыайан өйүөлээн үөрэттэриэхтэрэ суоҕа. Г. Колесов
   Манна [Ньурбаҕа] икки орто оскуола, улахан аэропорт баар. И. Данилов. Орто тарбах — киһи илиитин эбэтэр атаҕын ортоку тарбаҕа. ☉ Средний палец. Орто тарбаҕар биһилэхтээх эбит. Орто уҥуохтаах — дьон үксүн саҕа үрдүк уҥуохтаах. ☉ Среднего роста (о человеке)
   Кулуһун курдук көбүс-көнө, сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
   Хаһан эрэ Никиитэлиин орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов. Орто үйэ- лэр — биһиги эрабыт V – ХVII үйэлэрэ (бу бириэмэҕэ феодализм сайда сылдьыбыта). ☉ Средние века
   Орто үйэттэн ордон хаалбыт Оройо аһаҕас тордох. Дьуон Дьаҥылы. Орто ходуһа уута — саас өрүс халаанын орто таһыма, үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Весенний паводок среднего уровня
   «Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста», — Дьуона оҕонньор аа-дьуо кэпсиир. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. орта, орто, орту