степенный, рассудительно-серьёзный; түс-бас киһи степенный человек; түс-бас кэпсэтии рассудительно-серьёзный разговор.

нареч. 1) степенно, важно; дьиппиэрдик тутун = быть степенным; 2) угрюмо, мрачно; дьиппиэрдик кэпсиир он рассказывает с мрачным видом.

1) многокр. от хаадьаҥнаа =; 2) мерно и степенно вышагивать, раскачиваясь.

даҕ. Дуоспуруннаах быһыылаах-майгылаах, олохтоох тыллаах-өстөөх. ☉ Серьёзный, степенный (и в поведении, и в речи)
Улахан уолуттан улаҕалаах дириҥ өйдөөх, түспэ дархан киһи тахсыа суоҕун билбитэ ыраатта. Саха фольк. Фёдор Ефимов түспэ киһи, оҥорор оҥоһуута эрэллээх, үйэлээх. «ХС»
Түспэ, дуоспуруннаах көтөр куруутун көһүтэр үгэстээх. «Чолбон»

1) быть, становиться плотным, тяжёлым, тяжелеть; дьиппиэрбит былыттар отяжелевшие тучи (грозовые); 2) перен. быть важным, степенным; дьиппиэрэн хаамп = ходить степенно; дьиппиэрбит аҕай он заважничал; 3) перен. быть, становиться угрюмым; мрачнеть; саҥата суох дьиппиэрэн сылдьар он ходит молчаливый и мрачный.

даҕ., фольк. Сүр дьиппиэн, нүһэр. ☉ Весьма степенный, сдержанный, суровый
Аал уотум иччитэ Бырдьа бытык, Сүүччү кыламан, Түүлээх ытыс, Аар луҥха тойон эһэкээн, Аһаасиэ. Саха нар. ыр. II
[Кыыс Ньургун удаҕан] кэнниттэн Кыыс айбаҥса удаҕан Ала луҥха балык буолан Атаралаабытынан ууга түстэ. ТТИГ КХКК
◊ Эр луҥха кэпс. — т уо х д а к ы һ а л ҕ а та суох, тугу да улахаҥҥа уурбат, ымыттыб ат (дьүһүннээх). ☉ Мужественного, спокойного, хладнокровного вида
Глафира түн нүгүнэн, арыт таһырдьа сылдьан, Кириилини, ити дуоспуруннаах, эр луҥха киһини өрүү сэргээн көрөрө. Л. Попов
Тугу эрэ эр луҥха кэпсэтэллэр. В. Яковлев

1. көр түс-бааччы. Үлэ туһунан түс-бас быһаарсар наада. А. Сыромятникова
   Николай Аммосович хара бастакыттан түс-бас туттубута. В. Титов
   Бэйэтэ да чэйдии-чэйдии, да саас-сааһынан түс-бас сүбэлиирин олус сөбүлүүр. «Чолбон»
   2
   түспэ диэн курдук. Билигин өссө сааһыламмыт, түс-бас тыла-өһө бэлиэтик иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Кыргыттар миигиттэн истиҥ сыһыаны, түс-бас, көрсүө тылы күүтэллэр эбит. В. Титов
   Билигин кинилэр түс-бас ыал буоллулар, үс оҕолоро улаатан эрэллэр. «Кыым»
   ♦ Түс-бас киһи — оттомноох, дуоспуруннаах киһи. ☉ Степенный, основательный, серьёзный человек
   Самойлович, кырдьык, астык кэпсэллээх түс-бас киһи эбит. «Кыым»
   Кыырыктыйбыт баттахтаах, ортону аннынан уҥуохтаах, түс-бас сэбэрэлээх киһи киирэн кэлэр. «Сахаада»
   Түс-бас киһитэ булан, мин аҕабар суорумньулата ыыт. КНО

держаться важно, степенно (о госте, остающемся ночевать); хоноһомсуйан олорума , миэхэ көмөлөс не сиди как гость, а помоги мне (фамильярное обращение к простому и близкому семье человеку, пришедшему в гости),

даҕ.
1. Атыттартан уһулуччу уратылаах, ытыктанар, улуу. ☉ Выдающийся, почтенный, великий
Сүдү айыылар [Кырасыабай кыыска] Сүр-кут угалларыгар Сүрдээх сүпсүктээх Дьүүлү түһэрбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сүллүкү ол киэһэ, сүдү ойуун буоларын умнан, тыллаах-өстөөх, сайаҕас кыыс дьахтары кытта хойукка диэри быһа эйэргэһэн, найааннаһан тахсыбыта. Болот Боотур
Илиҥҥи дойду улуу муударай оҕонньотторо, атын да омуктар сүдү бөлөһүөктэрэ сибэккини олус таптыыллара. И. Гоголев
△ Уһулуччу суолталаах, дьоһуннаах. ☉ Значительный, важный
Мин дойдум киэҥ кэскилин Көрөр сүдү мунньахха, Ыйар улуу былааҥҥа Сахам сирин Барҕа баайын Хайҕаан, сөҕөн кэпсээтилэр. П. Тобуруокап
«Дьыала хайдаҕа биллэр», — Серёжа сүдү кистэлэҥи өйдөөбүт киһилии көрөн кэбиһэр. Н. Лугинов
Билигин аны субу да сис үөһүттэн оруу тардан таһааран, кинини [Иҥнэри Дьарааһыны] сүдү дьүүлүнэн дьүүллүүр кутталлара суоһаабыт. Д. Таас
2. Тас көрүҥүнэн, кээмэйинэн, кыаҕынан олус улахан, сүүнэ. ☉ Очень большой по размерам, силе, громадный
Сабачча сааспар тиийиэхпэр диэри Саманнык сүдүрүүннээх Сүдү бухатыырга түбэһэ иликпин. Ньургун Боотур
Хас да айахтаах сүдү ампаар олбуор аҥаар эркинин бүтүннүү ньолбоһуйбут. Амма Аччыгыйа
Аллара сытар сүдү күүс эмиэ түллэс гынан кэбистэ да, халыҥ муустар, хастыы да сиринэн хайыта баран, тула холоруктаатылар. П. Филиппов
△ Олус күүстээх, дириҥ (иэйии туһунан этэргэ). ☉ Очень сильный, глубокий (о чувствах)
Эрбэһин бугул саҕа балаҕан иһигэр бу киэһэ сүдү үөрүү буолбутун кэбиһиилээх от саҕа балаҕантан кистээтилэр. Амма Аччыгыйа
Дууһабынан биллим дуолан аһыыны, Сүдү кутурҕаны сүрэхпинэн биллим. И. Гоголев
Сүрэҕи тымныынан хаарыйар Сүдү кутурҕан да ааһар. Айталын
3. Олус дьоһун, түспэ; ыар. ☉ Величавый, степенный; тяжёлый
Кинилэр диэтэх дьон Кэллэллэр эрэ: Ыар тыыннарын, Сүдү сүрдэрин, Албас санааларын …… Уйарбыт аата суох. Өксөкүлээх Өлөксөй
Утары көрдөрбөт сүдү киэптээх улуу дьаалылар улахамсыйбыттыы, сэниирдии үөһэттэн аллара көрөн сөҥүдүһэн олороллор. Далан
Үйэ-саас тухары нөрүйэ нуктаан турбут бу ытык хайалар, сүдү сис тыалар сотору айманан туруохтара. В. Яковлев