прил. разг. 1. киэҥ, холку; размашистый шаг киэҥ хардыы; размашистое движение холку хамсаныы; 2. (о почерке и т. п.) адаархай; 3. (ничем не стеснённый) дьалхааннаах, киэҥ далаапыннаах.

1) страдать запорами; 2) перен. находиться в крайне стеснённых обстоятельствах.

1) становиться коротким, укорачиваться; күн кылгаата день стал коротким; сон кылгаабыт пальто стало короче; 2) перен. разг. быть стеснённым в чём-л.; үбүнэн кылгаа = быть стеснённым в средствах.

даҕ. Нэһиилэ ыгыллан тахсар; ыгылыйбыт (хол., куолас, тыын). ☉ Стесненный (напр., о дыхании)
Даайа күлүгүрэ дьуоҕарбыт хараҕа, бобуллаҕас тыына сүрэхпэр ыарыылаахтык охсуллубута. Софр. Данилов
«Балбаараа, тугу саҥараргын билэҕин дуо?» — диибин бобуллаҕас куоласпынан нэһиилэ саҥа таһааран. Г. Колесов
Ууттан бобуллаҕас саҥа иһилиннэ. «ХС»

даҕ. Дэлэйэ суох, кэмчи; тиийиммэт, кыһалҕалаах. ☉ Бедный, убогий (о ком-чем-л.); малообеспеченный, нуждающийся в чем-л., стесненный в средствах (о ком-л.)
Кыһалҕалаах, кырыымчык олоххо кыпчыттардылар. И. Данилов
Бүтүн кэргэни иитэр уонна икки улаатар кыыһыгар көмөлөһөр буолан, кини олоҕор мэлдьитин кырыымчык соҕуһа, тиийиммэт-түгэммэт ытарчатыгар мөхсөрө. Н. Габышев
Саха сирин уһун кыһынын кырыымчык олохтоох былыргы дьон дьыл оҕуһа диэн сүрдээнкэптээн ааттыыллара. «Кыым»

даҕ. Ыарахан, ыгыллыылаах (балаһыанньа, хол., саахымакка); бириэмэ тиийбэт, ыгым (кэм). ☉ Трудный, напряжённый, стеснённый (о ситуации, положении — напр., в шахматах)
[Түүлгэ] ким эрэ банаан сиирэ — үлэҕэ ыктарыылаах кэмҥэ чугас киһи өйүүрүгэр. БРИ ТТ
Хараларга ыктарыылаах оонньууну биэрэр Филидор көмүскэниитэ билигин сэдэхтик туттуллар. В. Панова (тылб.)

прил. 1. (свободный, независимый) көҥүл; 2. (не стеснённый правилами, законами) көҥүл; вольные цены көҥүл сыана; вольный перевод көҥүл тылбаас; 3. (развязный, нескромный) бас-баттах, сүөргү, холуе; # вольная птица көҥүл көтөр, көҥүл киһи; вольные движения көҥүл хамсаныылар (гимнастиками снаряда суох хамсаныылар); вольные стихи көҥүл хоһооннор (араас стопалар-даах, тэҥэ суох ритмнээх); вольная гавань көҥүл гавань (кэлэр таһаҕастан пошлина ылбат порт); по вольному найму көҥүл наймынан; на вольном воздухе аһаҕас салгыҥҥа (аһаҕас сиргэ).

1) быть стеснённым в движениях (напр. в неудобной одежде); 2) быть не в состоянии подняться; заваливаться; ат көлөттүбүт лошадь завалилась, лошадь не может встать.