м. казак; # вольный казак көҥүл казак, көҥүл көппүт киһи.

нареч. көҥүллүк, көҥүлүнэн; # вольно! (команда) вольно! (стройга холкутук турарга бэриллэр команда).

1) свобода, воля, независимость || свободный, вольный, независимый || свободно, вольно, независимо; көҥүл олох свободная, вольная, независимая жизнь; көҥүллэ биэр = давать свободу, волю, независимость; кеҥүл сырыт = ходить свободно, вольно (без нужды и забот); күөххэ көттө , кеҥүл барда погов. вылетел на зелень, вышел на волю; 2) воля, желание; бэйэм көҥүлбүнэн кэллим я пришёл по своему желанию; 3) позволение, разрешение; көҥүллэ ыл = получить разрешение.

нареч. свободно, вольно, независимо; көҥүллүк сырыт = ходить свободно.

1. холостой, холостяк;
2. яловый, не дойный (скот).
   Примеры:
   субан (или субан барбыт ) уолаттар холостые (не женящиеся) парни.
   субан (суман ) туруйа - вольный (холостой) журавль

(источник: "Словарь якутского языка" Пекарского)

даҕ., поэт.
1. Ыраахха диэри нэлэһийэн барар, олус киэҥ. ☉ Обширный, просторный, бескрайний
Кини бу иһэн ойууру-тыаны, устата биллибэт уйгул хонууну, үрдүк күөх халлааны — ханна эрэ ырааҕы одуулаһар. А. Бэрияк
Кырдьык, тыһыынчанан оҕустар симсэн өрө бачымахтаһан иһэннэр бу уйгул киэҥ-чааккаан бырыыга кэлэн өлөллөрүн булбуттар. Ж. Верн (тылб.)
2. Туох да хааччаҕа суох, көҥүл, холку. ☉ Свободный, вольный, вольготный. Уйгул кэм
□ Күөх уйгул салгыны ойуулуур курдук, Сарадах чаҕылҕан чаҕылла сааллан, Сааскы хоһоону халлааҥҥа суруйда. Эллэй

спорт, борьба; хапсаҕайдаһан тустуу борьба хапсагай (вид национальной борьбы); көҥүл тустуу вольная борьба; классическай тустуу классическая борьба; тустуу ньымалара приёмы борьбы.

аат. Айымньыны, кэпсэтиини атын омук тылынан биэрии. ☉ Перевод
[Евгений Онегин] арамаан бастакы баһын тылбааһа аан бастаан 1948 сыллаахха «Хотугу сулус» альманахха бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Кыһыллар истэригэр биир сахалыы билэр саха нууччата баар буолан тылбааһынан кэпсэппит. Эрилик Эристиин
Норуоттар култуурунай сибээстэһиилэригэр тылбаас оруола олус улахан. «ХС»
◊ Көҥүл тылбаас — айымньы ис хоһоонун бары ымпыгар-чымпыгар кыһаммакка, этиитин тутулун үтүгүннэрэ сатаабакка оҥоһуллар тылбаас. ☉ Свободный, вольный перевод. В. Державин тылбааһа — көҥүл тылбаас. Поэтическай тылбаас — уус-уран тылбаас (үксүгэр хоһоонунан бэриллэр). ☉ Художественный, творческий перевод (преим. стихотворный). Олоҥхо поэтическай тылбааһа
□ Поэтическай тылбаас ускуустубата сүрдээх мындыр уонна чэпчэкитэ суох үлэ. В. Чиряев. Сирэй тылбаас — тылын тылыгар түһэрэр, этии тутулун үкчү үтүгүннэрэн оҥоһуллар тылбаас. ☉ Перевод, сделанный слово в слово, дословный, буквальный, подстрочный перевод. Сирэй тылбаас үксүн научнай үлэҕэ туһаныллар. Тылбаас тылдьыта — биир омук тылын атын омук тылынан биэрэр тылдьыт. ☉ Переводной словарь. Сахалыыттан нууччалыы тылбаас тылдьыта
□ Тылбаас тылдьыттара омук тылын үөрэтэргэ, омуктуу суруллубут үлэлэри, айымньылары ааҕарга, тылбаастыырга …… улахан наадалаахтар. АПС СТЛ
ср. тюрк. тилмач, тилмаш ‘переводчик’

даҕ. Ыаммат (сүөһүнү этэргэ), төрөөбөтөх, эдэр. ☉ Не дойный (о скоте), молодой (о домашней живности, о диких птицах)
Биһиги биирдэ субан сүөһүнү көрөн, бөһүөлэктэн үс биэрэстэлээх туора сайылыкка сайылаабыппыт. П. Аввакумов
Аҕам сиэр атын миинэн, сааланан, Курула диэн ааттаах көтөрдөөх күөлгэ субан кус ыта бардым. Т. Сметанин
Ийэ сылгыны кытта субан сылгыны бииргэ тутар куһаҕан, ол иһин кинилэри туспа тутабыт. «Кыым»
△ Баарата, оҕото суох, соҕотох (туруйаны этэргэ). ☉ Одинокий, без пары (о журавле)
Уон сыл устата доҕорун сүтэрбит субан туруйа курдук, соҕотоҕун сылдьыбыта. И. Гоголев
Сүдү сүтүк сүрэххэ хаалларбыт бааһа Субан туруйа арай суланан ааһар. М. Ефимов
О, субан туруйалыы, өрүү соҕотох сылдьыам буолуо дуо? В. Миронов
♦ Субан бар — көҥүл-босхо бар. ☉ Вести вольный образ жизни, уйти на вольные хлеба
Субан барбыт уолаттардаах, кый барбыт кыргыттардаах. ПЭК ОНЛЯ VII
Кини биир кэм солото суох аатырар, биир кэм онно тиийбитэ, манна кэлбитэ баар буолар. Даайыс этэринии, букатын субан барда. Н. Заболоцкай
Ыаллар дьиэлэрин халҕанын суон дүлүҥнэринэн баттатан, …… тыа устун субан баартара. «ХС»
ср. кирг. жубан ‘молодая женщина, молодка, красотка’, туркм. жуваан ‘молодой, юный’, ДТС дьүван ‘юноша, молодец’

I
туохт.
1. Туохтан эмэ ууҥ көтөн, кыайан утуйума эбэтэр утуктаабыккын аһар. ☉ Проснуться, потерять сон в силу каких-л. внешних обстоятельств
Мотуор тыаһынан уйгууран Холкуос ыала уһугунна, Көмүөл күүһүнэн оргуйан Үлэ күнэ саҕаланна. А. Абаҕыыныскай
Оҕонньор чуумпуран иһийбит дьиэтигэр бэйэтин муҥар буһан, утуйар уута уйгууран, уйулҕата көтөн сытта. П. Аввакумов
Дьон ол аймалҕаны истэн, уулара уйгууран уһуктубуттар. ҮҮА
2. Туохтан эмэ олус, күүркэй, өрүкүй. ☉ Оживиться, наполниться жизнью; взбодриться
Үстүөпэбит тапталга уйгууран аанньа утуйбат буолбут быһыылаах. М. Доҕордуурап
Олох күүрээнэ миигин өрүкүттэ, Уйгуурдум. Долгуйдум. Умайдым. Д. Васильева
Николай дууһата уйгуурбутун драматург ылыннарыылаахтык быһаарар, мындырдык ойуулуур. «Чолбон»
△ Улахан саҥананиҥэнэн, күйгүөрүнэн туол, айман, сэргэхсий. ☉ Наполниться весёлым шумом-гамом, гомоном
Киэҥ иэнэ киһинэн туолан Унаар хочобут уйгуурда. Күннүк Уурастыырап
Киэһэ интэринээт иһэтаһа оҕо аймах саҥатынан уйгуурбута. П. Аввакумов
Кус-хаас саҥата, көтөр бииһин ырыата уйгууран турда. В. Сыромятников
II
даҕ. Туохтан да хааччахтаммат, тутуллубат, көҥүл-босхо барбыт. ☉ Свободный, вольный, лишённый стеснений, ограничений
Кэлэр кэммит Кэскилиттэн, Устар олох Уккууруттан, Уйгуур санаа Уһууххайда. Күннүк Уурастыырап. Умнубутум, сырдык бакаал Төлөнүгэр оҕустаран, Улдьаа сылдьыы, уйгуур санаа Уодаһыныгар кыайтаран. Н. Босиков
Мэник-тэник, кулун босхо сылдьар оҕолору: «Ээ, дьэ, уйгуур дьон», — дэниллэр. ЧМА ЭТНББ
ср. уйг. уйҕур ‘уйгур’
III
1. аат. Омугунан уйгуурдарга (хотугулуу-арҕааҥҥы Кытайга, Орто Азия сорох өттүгэр, Афганистаҥҥа олорор омук) киирсэр киһи. ☉ Уйгур (представитель народа, живущего на северо-западе Китая, в нек-рых районах Средней Азии и Афганистана)
Биһиги, уйгуурдар, сахалар, Бэрт былыр биир кэргэн этибит. «ХС»
Саха омук бастакы төрүттэрэ-уустара соҕуруу диэкиттэн этэ. Онуоха түҥ былыргы түүрдүү тыллаах уйгуурдар, Енисей кыргызтара (хакаастар) уо. д. а. — буолбуттара. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Уйгуур омугар сыһыаннаах. ☉ Уйгурский
Иирээн абааһытын төрдүн Тоҕус Уйгуур кыргыттара, эбэтэр кыргыттарын төрдө диэн ааттыыллара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938
Саха уонна уйгуур поэзияларын тыла биир төрүттээх буолан ритм үөскээһинигэр маарыннаһар түбэсиһиилэр бааллара ити чахчылар дириҥ силистээхтэрин өссө төгүл бигэргэтэр. Н. Тобуруокап