разряд; спортивнай разряд спортивный разряд; бэһис разрядтаах мас ууһа столяр пятого разряда.

I мастер; уус киһи мастер; уус дьахтар мастерица; тимир ууһа кузнец; мас ууһа столяр; алтан ууһа медник; көмүс ууһа золотых дел мастер # уус тыл а) красноречие; б) художественное слово; устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах погов. так краноречйв, что реку остановит.
II 1) род, семейство; аҕа ууһа род (букв. отцовский род); ийэ ууһа семейство (букв. материнский род—ряд поколений, происходящих от одного предка); биир ийэ ууһа кус утиный выводок; 2) биол. вид; хаас ууһа вид гусей; сэлиэһинэй туспа ууһа особый вид пшеницы.

1) дерево; деревья || древесный; мас үөһэ сердцевина дерева; мас үөнэ древесный червь; манна араас мас үүнэр здесь растут разные деревья; тыала суохха мас хамсаабат посл. без ветра деревья не качаются (соотв. без ветра зыби не бывает; нет дыма без огня); 2) дерево (материал) || деревянный; мас дьиэ деревянный дом; мас уупа плотник; столяр; мастан (или маһынан ) оҥоһуллубут сделанный из дерева, деревянный; 3) дрова; полено; палка || дровяной; кураанах мас сухие дрова; үөл мас сырые дрова; хардаҕас мас полено, поленья; кыстык мас запас дров на зиму; мас сыыһа щепка; мас сарайа дровяной сарай; маһы хайыт= колоть дрова; маһынан бырах = бросать палку; 4) эвф. гроб # мас акаары круглый дурак; мас арыыта растительное масло; маска умньам-мат мэник отчаянный шалун; мас курдук а) непременно, обязательно; б) беспрекословно; мас ойуун юла; мас тас диирин уйбат он вспыльчив; он не терпит ни малейшего возражения.

I
туохт.
1. Кими, тугу эмэ атаххынан оҕус, саай. ☉ Бить ногой, пинать кого-что-л.
Киһи …… хаар анныгар туох эрэ үллэ сытарын тэбэн көрбүтэ, кырдьык от буолла. Н. Заболоцкай
Эккирэтэн кэлэн [Васяны] атахха тэптилэр. Д. Таас
Хос түгэҕиттэн киһи атаҕын тыаһа тибигирии түһээт, халҕаны тэбэн хабылыннарар. И. Баишев
△ Кими, тугу эмэ туйаххынан саай (хол., ынах, сылгы сүөһү). ☉ Лягать (о копытных животных)
Мин ыҥыырдаары тиийбиппэр, [ат] тииһин көрдөрбүтэ, сиирэ-халты тэппитэ. Далан
Ити ынах тэбэрин ааһан, өссө кэйиэ баар. М. Доҕордуурап
Ат сымнаҕаһа, тэппэтэ, сиргэмтэҕэйэ суоҕа, туттарыгаһа наада. ДВР САЗС
2. Атахтаргын хардарыта эрчимнээхтик үлэлэтэн тугу эмэ (хол., бэлэсипиэти, хайыһары) барар, айанныыр гын. ☉ Передвигаться на чём-л., кататься (напр., на велосипеде, лыжах)
Хайыһар кэтэр, Хаҥкы тэбэр Кэрэ күһүн Кэллэ бүгүн. Т. Сметанин
Ваня уол хайыһарын олбусолбу тэбэн сурдурҕатан истэ. М. Доҕордуурап
Сайын оҕолор …… бэлэсипиэт тэбэллэрэ олус туһалаах. Дьиэ к.
△ Тугу эмэ (мээчиги) атаххынан саайан сыҕарыта оонньоо. ☉ Играть (в мяч ногами), гонять (мяч)
Алталаах хастаах уолаттар алдьархайдаах футбол тэбэн эллиэйэ устун сырсаллар. Л. Попов
Эр дьоннортон сорохторо кэҥэс ырааһыйаҕа мээчик тэбэ оонньууллар. П. Аввакумов
3. Чиккэччи тутун, бырах (атаххын). ☉ Вытягивать, протягивать (ногу)
Көнтөстүү тэбэн олорор атаҕын аргыый имэрийэ-имэрийэ, кини …… кэпсээн барда. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньор ыппытыгар] эһэтэ муннунан сири хоруйбутунан умса түстэ, кэлин атахтарын икки аҥыы тэбэн чиччигинэттэ. Л. Попов
Ньургуһун үрүҥ сарыы этэрбэһи кэтэн баран, икки атаҕын тэҥнии тэбэ сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көсп. Биир кэм тиҥиргэччи охсуллар, битийэр курдук буолан билин (сүрэх, тымыр үлэтин туһунан). ☉ Производить ритмичные толчки, пульсировать, биться (о сердце, пульсе)
Аркадий сүрэҕэ тэбэрэ иһийбит хоско иһиллэргэ дылы. Н. Габышев
[Отелло] чабырҕайын тымырдара көбүөхтүү тэбэллэр. Эрчимэн
Биир мүнүүтэҕэ …… куурусса сүрэҕэ үс сүүскэ тиийэ тэбэр. СИиТ
5. көсп. Ытан төһө эмэ ыраахха диэри тиий, төһө эмэ ырааҕы ыт (саа-саадах туһунан). ☉ Достигать, поражать, бить на какое-л. расстояние (об оружии)
Кини …… биэрэстэ аҥаара сиргэ тэбэн унаарытар мас сааны оҥорор идэлээх. Амма Аччыгыйа
Ыраах тэбэр үчүгэй саалаах булчут элбэх куһу-хааһы сууһарар. ВС ҮҮДь
Саабыт хайдах тэбэрин билээри …… бастаан хайаан да сыал ытан көрүөхтээхпит. «Кыым»
6. көсп. Күүскэ оргуйан өрө үллэн таҕыс. ☉ Издавать бурление при закипании, кипеть
Ити ыккардыгар чаанньык тэбэн, хаппаҕа лабырҕаата. Ойуку
Иэдьэгэй бэлэмнэниллэр үүтүн үчүгэйдик тэбэр гына оргутуллубат. ТИИ ЭОСА. Күөс оргуйан тэбээтин кытта үөһэ тардыллыахтаах. ЛЛО ВККОС
7. көсп., кэпс. Кими эмэ туох эмэ куһаҕаҥҥа тириэрт, соччото суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Доводить кого-л. до неприятности, сбивать с пути
Хара албын дьахтар баара, Хаарыан кыыһы тэптэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Арыгы, ахса суох айыыга Тэбэҕин бэл ыраас сүрэҕи. И. Гоголев
Солуута суоҕунан хаһыаттаан, эдэр киһини арааска тэбиэхтэрин сөп. М. Доҕордуурап
8. Сорох сыһыаттары, сыһыат туохтуурдары кытта силлиһэ, холбуу суолталаах ситимнэри үөскэтэр уонна көмө туохтуур суолтатын ылан туох эмэ тугу эмэ киэптии киирэрин эбэтэр таһынан барарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями и деепричастиями образует семантически полуслитные сочетания, где выступает в роли вспомогательного глагола с оттенком «выступать, выпирать, выбиваться своим большим размером, объёмом»
Муннукка тимир оһох Үүтээни киэптии тэбэр. Күннүк Уурастыырап
Дьон …… икки тиирэ тэппит хааһахпын, төргүүбүн көмөлөөн үҥкүрүтэн түһэрээт, саба түһэн үллэстибитинэн бараллар. Н. Заболоцкай
Уу быһыттан хаайтаран көҥүһү таһынан тэбэн сыһыыларынан халыйан барыахтаах. С. Васильев
♦ Биэрэс тэп көр биэрэс I
[Ылдьаана:] Үөдэн кыыһа манна мэнигилээн биэрэс тэбэ, хоһоон ааҕан чаҥкыныы олорор. Софр. Данилов
Биригэдьиир куобахтаабыт, Биэрэс тэбэ куораттаабыт. Чэчир-68
Дьиэрэҥкэй тэп көр дьиэрэҥкэй. Кини сайыны быһа дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьыбыта, тугу да хаһаамматаҕа. И. Федосеев
Күүлэй тэбэ сырыт көр күүлэй. Мин, бачча эдэр, киил киһи, көмөлөһүөм оннугар, күүлэй тэбэ сырыттаҕым. Р. Баҕатаайыскай
Кэнтиккэ тэп көр кэнтик. Кэнчээри ыччатыҥ сэтэрэн Кэнтиккэ тэбиэхтин! Эрилик! И. Чаҕылҕан
Орох тэп көр орох. Охсуһууга сылдьааччы Оҕолорбут, дьоннорбут …… Орох тэппит суоллара Омооҕуран сүппэтин. Күннүк Уурастыырап
Хардааччы кинилэргэ оҕо эрдэҕиттэн орох тэбэн улаатар. С. Никифоров
Өрө тэп көр өрө. [Кулуба:] Киһи тыыппат эрэ дии-дии, кини бэркэ өрө тэбэн эрэр. Кини да сөбө көстүө ээ. Н. Неустроев
Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма көр саа. Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым»
Сүрэҕэ тэппэт көр сүрэх I. Аны дьиэ-уот буоларга уол да сүрэҕэ тэппэт, кыыс да сүрэҕэ үөрбэт. П. Ойуунускай
Суруйуохпун сүрэх тэппэт, Суруйа да соруммаппын. С. Данилов
Сүрэҕэ тэптэ (тэбэн кэбистэ) көр сүрэх I. Үөрэххэ сүрэҕим өрүкүйэ тэппэтэҕин иһин, үлэҕэ баҕас чахчы баҕалаах этим. «ХС»
Вася үөрүүтүттэн сүрэҕэ тэбэн кэбиһэр. ПНИ ДКК. Тэбэн биэр — кимиэхэ эмэ туох эмэ сыаналааҕы ыларыгар көмөлөс (үксүгэр билбэккэ эрэ эбэтэр кистээн). ☉ Способствовать получению кем-л. чего-л. ценного (обычно ненароком или тайком)
Чолбон Ньукулай …… соноҕоһу сүүйэн ылан Мытаах кулубатыгар тэбэн биэрбит. Күннүк Уурастыырап
Фрументьев столяр …… Фурдилиҥҥа миэбэл тэбэн биэрэр. Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэн ыт олоххун толуйар, өлгөм булду-аһы тэбэн биэрэр. С. Тумат
Тэбэн көрбөккө барда көр көр I. Буруо дьайҕарбытын кэннэ тиийэн көрбүтэ, куобаҕа тэбэн көрбөккө барбыт этэ. Далан
[Оҕонньорум] ытыһын тилэҕинэн сүүскэ саайдаҕына, ханнык да боһомо сүөһү тэбэн көрбөккө барара. И. Гоголев
Тэбэн көрбөккө утуй көр көр I. Ыраас салгыннаах сайылык дьиэҕэ …… тэбэн да көрбөккө утуйдахха, киһи ордук сынньанарга, чэбдигирэргэ дылы буолара. Д. Васильев. Тэбэн туран кэпс. — төһө эмэ кэм устата тохтообокко, сынньаммакка, дьулуурдаахтык (үлэлээ). ☉ Не останавливаясь, без передышки, беспрерывно, беспрестанно (работать)
Урут биһиги уон күн тэбэн туран оттуурбут. Болот Боотур
Буор үлэтин биэс күн тэбэн туран үлэлээн нэһиилэ бүтэрдилэр. М. Доҕордуурап
Харах ыларынан көстүбэт, тэҥкэ кырыылаах биир күөлү үс туллар күнү быһа тэбэн туран уҥуоргутун буллулар. «ХС». Тэбэр сүрэҕэ — туох эмэ саамай сүрүнэ, суолталааҕа; туох эмэ эргийэр киинэ. ☉ Самое главное, важное в чём-л.; средоточие, центр чего-л.
Алаһа дьиэ тэбэр сүрэҕэ — Аал уот умайан тигиниир. Дьуон Дьаҥылы
Бары сэбиэскэй норуот Барҕа тэбэр сүрэҕэ — Москва куорат. Саха нар. ыр. Баараҕай тутуу тэбэр сүрэҕинэн аатырбыт Чульманнааҕы ГРЭС-кэ кэлэбит. «Кыым». Тэҥн. туллар тутааҕа, эргийэр киинэ. Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах> киһи фольк. — барыны бары чугастык ылынар, олус уйан киһи. ☉ Тонкий, душевный, весьма чувствительный человек (букв. человек с сердцем, способным биться, <с нервами, способными возбуждаться, с кровью, способной разыграться>)
[Захар — Сибиэтэҕэ:] Эн хаһан эмэ …… бу, салайааччы эрэ буолбатах, бу эмиэ киһи, тэбэр сүрэхтээх, таптыыр санаалаах …… дии санаабат этиҥ дуо? С. Ефремов. Тэбэр туйах чэрчитэ эргэр. — ким эмэ эрэллээх көмөлөһөөччүтэ. ☉ Верный помощник, сподвижник кого-л.
Тэппит атаҕын кубулуппат көр атах. Кини, аргыый наллаан да буоллар, наадатын лоп курдук быһаарсар, туппут илиитин ыһыктыбат, тэппит атаҕын кубулуппат эмиэ биир уол оҕото буолара өтө көстөр. «ХС»
◊ Дэлби тэбэр бэссэстибэ көр дэл- би
Сааны, саа сэбин эбэтэр дэлби тэбэр бэссэстибэни уоруу …… иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ
Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү сырыт) көр дьаарбаҥ. Дьарааһын диэн ааттаах Дьаарбаҥ тэппит киһи Дьаныардаах от үлэтин саҕана Дьалты сылдьарын таптыыр. Р. Баҕатаайыскай
Дьиэрэҥкэй (дьиэрэҥкэйдээн) тэп көр дьиэрэҥкэй. Кый ыраах кытылга бэһиэлэй Кутаалар дьиэрэҥкэй тэптилэр. И. Гоголев
Үс чаллах хатыҥ быыһынан кыыс оҕо …… ыллыы-ыллыы дьиэрэҥкэй тэбэ сылдьар эбит. П. Филиппов
Ыллыы-туойа сылдьыахха, Ыараханы тумнуохха, Чэпчэки аартыгынан Дьиэрэҥкэйдээн тэбиэххэ. Баал Хабырыыс
Дьөлө тэп көр дьөлө. Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Көҥү тэп көр көҥү. Кини олорор сирин салгына бүтэн, тоҥон өйүнтөйүн сүтэриэх курдук гынан истэҕинэ, үөһэттэн ыраас салгын көҥү тэбэн киирдэ. Т. Сметанин
[Хаайыылаах:] Оттон мин ааны көҥү тэбиэм да, бары саба түһүөхпүт буоллаҕа дии. С. Ефремов
Тыылыы тэп көр тыылыы. Маратик, дьэ холкутаабыттыы, атаҕын тыылыы тэптэ. А. Софронов
Киһи кыһаммат, тыылыы тэбэн сытар, утуйбут. Н. Заболоцкай
Антон хоһугар киирэн, дьыбааҥҥа тыылыы тэбэн сытта. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. тэп, теп
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, тэ- диэн саҕаланар олохторго сыстар: тэп-тэтэркэй. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на тэ-: тэп-тэтэркэй ‘ярко-розовый’
Тэп-тэтэркэй Чэгиэн-чэбдик Соноҕостор мустаннар, Тэтэрээхтээн, Күн тахсыыта Көлүччэҕэ уулууллар. И. Гоголев
Ёлкин ойон туран төттөрүтаары хааман элэгэлдьийдэ, атаҕа кыпкылгас, тэп-тэйиэккэлэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. теп, туркм. деп ‘препозитивная усилительная частица к словам, начинающимся на те-’
III
тэп курдук кэпс. — 1) олус сэнэхтик туттар-хаптар, эдэр киһи курдук эрчимнээх (кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Достаточно бодрый для своего возраста (о стариках)
Оҕонньор …… билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит. В. Протодьяконов
Төһө даҕаны аҕыс уон саастааҕын иһин оҕонньор билигин да тэп курдук, бэйэтин кыанар. «ХС»
Аҕыс уон иккис хаарын уулларан эрэр диэтэххэ, эмээхсин тэп курдук. «Кыым»; 2) олус чэпчэкитик, сылбырҕатык. ☉ С лёгкостью, проворно
Суоруллубут бэрэбинэ түөрт өттүн соҕотоҕун тэп курдук көтөҕөн ылан санныгар уурунар ким эрэ көһүннэҕинэ, дьон саҥата суох бэлиэтии көрөн кэбиһэллэрэ. И. Сысолятин
Фёдор илдьит хоту тэп курдук ыстанар. Ойуку
[Хотугу киһи] Чубуку чугуулуур очуостарын …… Тэп курдук чэпчэкитик дабайарын Тэҥҥэ айаннастаргын билиэҥ, бука. П. Ламутскай (тылб.)

1. аат.
2. Кытаанах умнастаах, хойуу лабаалардаах, өр сыллаах үүнээйи уопсай аата. ☉ Д ер е в о ( растение)
   Хойуу мастаах тыа. Отонноох мастар. Маһы кэрт.  Таһырдьа хараҥа. Мастар …… барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
   Дьэ лиҥкинээн мастар да мастар буолан бардылар. Суорун Омоллоон
   Хатыҥ мас с эби рдэ ҕи н тыа лла р х а р а с у о л ү рд үгэр тамныыллар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Оннук үүнээйи охтон бүтүннү ү эбэтэр чаастарынан ыһылла сытара. ☉ Валежник; щепки
   Ходуһа маһын ыраастаа. Бу мастары хомуйан умат.  Ыттар тугу да булбакка, маһы үрдүнэн көтүөкэлии сылдьыбыттар. Суорун Омоллоон
3. Тутууга уонна оттукка анаан бэлэмнэммит матырыйаал (бэрэбинэ, хаптаһын, саһаан, ч у у р к а у о. д. а.). ☉ Строительный лесоматериал; дрова
   Батараактар артыаллаһан, иккилии-үстүү дьукаах олорор дьиэлэрин мастарын сырса-сырса кэрдэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
   Серёжа тыаттан мас таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри торуоһунан тыраахтарга холбоон биэ рэр. Н. Лугинов
   Хоспох иһэ хабысхараҥа, тимир оһохторугар укпут мастара сыр-мыр умайан таһыргыыр, таһырдьа буурҕа улуйар. Н. Якутскай
   Мэхээс үс атынан куоракка саһаан уонна кураанах мас тиэйэр. «ХС»
   3
   тыа диэн курдук. Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Кыыл таба үөрэ үйэ тухары биир суолунан — туундараттан маска, мастан туундараҕа — күһүн-саас көһөр. Багдарыын Сүлбэ
   Эмиэ намыһах кэдээл алыыны туораан кыыл нөҥүө маска тахсыбыт. «ХС»
4. даҕ. суолт. Мастан оҥоһуллубут. ☉ Деревянный
   Мас дьиэ. Мас күрдьэх. Мас кытыйа.  Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах эти м. П. Ойуунускай
   Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, т и м и р т э р и э л к э л э р - - д ь ү ү л э -д ь а абыта суох кыстанан сыталлар. Күн дэ. Мас дьааһыктар үрдүлэригэр …… сиидэлэр ыйаммыттар. «ХС»
   ♦ Атырдьах маһыныы араҕыс көр атырдьах
   Биир төгүрүк сыл ааста кинилэр атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
   Адьас ыраатта ол кыыстан уол атырдьах маһыныы арахсыбыта. С. Васильев
   Кутурук маһа буол (гын) көр кутурук. Ньырбачаан убайыгар куолутунан кутурук маһа буолбута. Далан
   «Бэйэҕит барыҥ! Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн сирбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
   Тойон киһи бы һыытынан Абдуркулла уолугар: «Лаап пы быһыылаах, манна киириэх!» — диэн баран, дьулуруйан киирэн барда, кэнниттэн Мундербек кутурук маһа буолан киирсэ турда. Эрилик Эристиин
   Маҥкы маһын курдук күөрэс гын — куйуур маҥкытын курдук күөрэс гын диэн курдук (көр маҥкы). [Кинээс оҕонньор:] Эмиэ биир бассабыык итэҕэһигэр төрөөбүт эристиин урукку саах күрдьээччи, ынах ыаччы кумалаан уола. Сотору эмиэ маҥкы маһын курдук күөрэс гына түһ эрэ буолуо. Суорун Омоллоон
   Павлов 1922 сыллаахха амнистияланан баран, маҥнайгы холкуостар кэмнэригэр тыа сирдэригэр эмиэ баанда тэринэн, маҥкы маһын курдук күөрэс гына түстэ. ЛБС
   Малинины төһө да инники кирбиигэ ыытталлар, х а й а а н даҕа ны ы р а а х ты ы л кэтэҕэр, маҥкы маһын курдук күөрэс гыммыта эрэ баар буолуо. К. Симонов (тылб.)
   Мас акаары көр акаары. Оҕонньор үс уоллааҕа: улахана — өйдөөх, мааны, ортокута — халы-мааргы, оттон кырата — мас акаары. ЕА ЭС
   Тэҥн. окко-маска (маска) умньаммат акаары. Мас аччык — туос аччык диэн курдук (көр аччык). [Николай Хандыковка:] Ити Доҕолоҥ обургу дьадайыам диэн, баар суох соҕотох кыыһын аһаппата буолуо дуу? Кымырдаҕас курдук дии, быстыахха айылаах, букатын мас аччык. А. Сыромятникова. Мас диэм суоҕа — булан эппиэттиэм, маһынан охсорбун да кэрэйиэм суоҕа. ☉ Не побоюсь даже палкой ударить (найду как ответить)
   [Маарыйа:] Чэ, туран кэл эрэ, мин да мас диэм суоҕа, буор сирэй. Бэс Дьарааһын. Маска оҕус (охсон кэбис) — туга да суох хаал, бүтэр, барытын бараа (ас-үөл, туох эмэ хаһаас туһунан). ☉ Исчерпать все запасы пи щи, остаться ни с чем (букв. ударить по дереву)
   Кыһыны быһа аччыктыыр эрэйин көрөн кыстаабыт сордоох, балыксыт оҕонньор, биир солуурга толору күөнэҕи, иккис солууругар сэттэ моонньоҕонун буһаран ыргытан кэбиспит уонна барытын маска охсубут. И. Гоголев
   Матаҕаларын бэлиэр маска охсон кэбиспиттэр үһү. «ХС»
   Куртаҕа курулуйара, айаҕа куурара. Табах тардыах баҕа баһаам. Тулуйуо суох курдук. Ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Маска уймаммат гына — 1) киһи аахсан да туһаммат, тугу да иилэн ылбат гына (иир-кутур, итир). ☉ Безрассудно, так, что своих не помнит (вести себя — напр., от старости, болезни, пьянства)
   Илиисэ эмээхсин маска уймаммат гына иирэн, киһи-сүөһү тук буолбата. Болот Боотур
   Сорохтор, биирдэ эмэ төбөлөрө эргийдэҕинэ, маска уймаммат гына тиэриллэн тураллар: үөхсүүтэ, охсуһуута, кэргэни атаҕастааһына, онтон да атына суох сатамматтар. ЧКС ОДьКИи; 2) олус хойуутук, дэлэгэйдик. ☉ Обильно, в огромном количестве, не счесть (о чём-л.)
   Улахан күөллэргэ араас балык, омуннуу таарыйа эттэххэ, маска эрэ уймаммат гына үөскүүр. «ХС». Маска умньаммат мэник — сиэри таһынан олус мэник. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
   Тукаам, ол уолу кытта сылдьыма, маска умньаммат мэник. НАГ ЯРФС I. Маска эрэ ыттыбакка сылдьар кэпс. — киэбирэн, тииһигирэн хайдах да буолуон булбат. ☉ Вести себя высокомерно, кичиться и заноситься
   Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ… Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо. П. Ойуунускай
   Мас <хайдыбытыныы> көнө көр көнө I. Мас көнө дьон ыраас суобастаах, үлэттэн атыны билбэт, мэлдьи аҕыйах саҥалаах буолааччылар. Г. Нынныров
   Анфиса букатын мас к ө н ө , муус ыраас буолбатах. Кини хараах тара уустук, бэйэтэ этэринии «бутуур», «олох элбэххэ үөрэппит» киһитэ. ФЕВ УТУ. Ирбиһэх мас хайдыбытыныы көнө, үгүс тыла суох, киһи тылыгар кииринигэһэ суох диэннэр, кинини кытары Моһой кэпсэтиэх буолла. Уот ч. Мас курдук кэпс. — 1) булгуччу, хайаан да, биир тыла суох. ☉ Обязательно, непременно, во что бы то ни стало
   Мас курдук барар-барбат тылгын этэ оҕус! Амма Аччыгыйа
   Аҕата киэһэ кэлэн уолугар: «Эйигин мас курдук үөрэттэрбэппин», — диэн эмиэ хомотто. Бэс Дьарааһын
   «Сарсын мас курдук ол харчыны аҕал», — диир Хаҥханта, уордайан олорон. «ХС»; 2) тугу да гыммакка, сөҥөн, хамсаабакка (туохтан эмэ соһуйан дуу, өйдөөбөккө дуу туран, олорон хаал). ☉ Как истукан, истуканом (стоять, сидеть)
   Мас курдук олорон хаалымыаҕыҥ, Бараныахпытыгар диэри Барсыспахтаан хаалыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньукулааскы туох буолбутун өйдөөбөккө, мас курдук туран эрэ хаалла. «ХС». Мас-таас курдук — бигэтик, кытаанахтык, ханалыппакка, биир-икки тылынан (эт, саҥар). ☉ Твёрдо, решительно, категорично, как отрезать (сказать)
   Василий Макарович, Кыыс Хотун итинник мас-таас курдук тыллаһыа диэбэтэх киһи, чинэрис гына түстэ. А. Сыромятникова
   [Остуорас дьахтар Дабыыкка:] Милииссийэ тахсыбыт, эйигин мас-таас курдук ыҥыртарар. У. Нуолур
   Дьон ыйыттахтарына Дьэбдьиэ ордук мас-таас курдук быһаччы эппэккэ, сэрэнэн, тугуна н эм этэ ханалытан аккаастыыр буолбута. «ХС». Мастаах дойдуга баппат — кимниин да сатаан тапсан олорбот. ☉ Ни с кем не уживается. Мастаах дойдуга баппат Баламат майгылаах Баранаак эбиккин. И. Т е п л о у х о в - Т и м о ф е е в. Мас тас диирин уйбат — кыраны да уйбат, олус ньиэрбинэй, киҥнээх. ☉ Вспыльчивый, раздражительный
   Кэбис-кэбис, киниэхэ инньэ диэбэппин, мас тас диирин уйбат дьахтара. «ХС». Мас тосторунан I кэпс. — олус түргэнник (сүүр). ☉ Очень быстро (бежать, мчаться)
   Саа тыаһыттан соһуйбут куобах мас тосторунан ойдо. НАГ ЯРФС II. Мас тосторунан II кэпс. — олус куруубай, кыайан бэйэтин туттуммат. ☉ Грубый, резкий, невежливый
   Силипиэни кытта сэрэнэн кэпсэтээр, мас тосторунан майгылаах киһи. НАГ ЯРФС II. Мас төрөөн көр мас курдук
   2
   Манчаары аба ҕатын тылыттан, албыннаабыта баламатыттан соһуйбута бэрдиттэн мас төрөөн хамсаабакка хаалла. Софр. Данилов. Балачча кэтэспиппит кэннэ Ойуунускай олбуор түгэҕиттэн бу тахсан тиийэн кэллэ. Биһиги эрбиибитин ыһыктан кэбиһэн баран, үһүөн хамсаабакка мас төрөөн, саҥата суох кини диэки көрөн турдубут. Н. З аболоцкай. Мастыы бат — туохтан эмэ кыккыраччы аккаастанан, батан кэбис. ☉ Отказаться наотрез от чего-л.
   Сүүрүүлээх [киһи аата] тустууну мастыы баппыта. «ХС». Мастыы тардыс — кимниин эмэ тэҥҥэ киирис, эгил-тэгил буол. ☉ Тягаться с кем-л. на равных
   Бастакы декадаҕа эһиги бастаабыккыт, иккискэ кинилэр, билиҥҥитэ мастыы тардыһан иһэҕит, ый түмүгэр хайаҕыт буолар. «Кыым». Мас хатырыгын курдук — олус элбэх, дэлэгэй буолан сыаналаммат, улахаҥҥа ууруллубат буолбут. ☉ соотв. как грязи (очень много)
   Кырса, саһыл мас хатырыгын курдук, оннук сыаната суох буолбут, тэбэ сылдьаллар, иһэхтэригэр кэһэллэр диэн үгүс куоратчыт кэпсээн кэлээччи. А. Софронов. Мас чаакы буол түөлбэ. — тугу эмэ кэтэһэн мээнэ сырыт. ☉ Болтаться без дела в ожидании ч его-л.
   Куоракка киириэхтэрин баҕалаахтар [массыына кэтэһэн] МТС гарааһын таһыгар эрдэ, киэһэттэн мустан, мас чаакы буолаллара. «ХС»
   Маһын ииктэтэр (ытатар) көр ииктэт. Халлааммыт маһын ииктэппит. НАГ ЯРФС II. Окко-маска (маска) умньаммат акаары — өйүнэн тиийиммэт. ☉ соотв. дубина стоеросовая. Тэҥн. мас акаары. Оруо маһы ортотунан — сиэргэ баппаттык, тосту-туора, баламаттык (быһыылан, саҥар-иҥэр). ☉ Бесцеремонно, нахально (вести себя, высказываться); соотв. лезть на рожон
   Атаанап оруо маһы ортотунан [Макаровы] эккирэтэр, араас бөҕү-саҕы кини туһунан була сатыыра иһиллэр. Д. Таас
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук, оруо маһы ортотунан, була сатаан мөҕөмөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков
   Поэзия туһунан кэпсэтэ олордохторуна, э н оруо маһы ортотунан бэйэҥ үлэҥ былаанын туһунан кэпсээн киирэн барыа суохтааххын, …… ол кэпсэтии култуурата. ФВН ЭХК
   ◊ Аргы мас көр аргы
5. Аҕам илимин аргы маска ыйаата. «Кыым»
   Арыҥах мас көр арыҥах. Арыҥах мас анныгар бэйэ куобах кирийиэҕинэнкирийэн олорорун Никиитэ уол тэһэ к ө р ө н ы л л а. «ХС». Баттык мас — 1 ) а т аҕа ыалдьар киһи хонноҕор тирээн хаамарыгар туттар анал балтыһах маһа. ☉ Кос тыль
   Сотору икки баттык маска тайанан, эргэ синиэлин тэллэҕэ соҕотох сототугар охсуллуммахтаан, Түмэп пий тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Василий түннүк сэҥийэтигэр өйөннөрө ууруллубут …… баттык мастарын ы л ла. Н. Лугинов. Уҥа диэки биир аан аһылынна …… олус дьүдьэйэн, саһаран хаалбыт киһи баттык мастарга хоннохторуттан ыйанан, быган көрдө. Л. Т о л с т о й (тылб.); 2) тугу эмэ баттатарга туттуллар мас. ☉ Деревянная подпорка
   Дьиэбитигэр ким эрэ сылдьыбыт, баттык маспытын ылан кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
   Дьиэ маһа көр дьиэ I. Холкуостаахтар дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ис мас — тэбиэх диэн курдук. Уус Анатолий оҕотун ис маһын эбиэттэн киэһэ оҥоруох буолла. В. Яковлев
   Утар. тас мас. Кыс мас көр кыс II. Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээ к үрдү г эр сү г э уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай
   Сарсыарда, барыахтарын иннинэ, Сэргэйдээх Киирик кыс маска олорон кэпсэттилэр. «ХС»
   Кыстык мас көр кыстык I. Оҕонньор кыстык маһыгар тахсан эҕэрдэлии хаалла. Амма Аччыгыйа. Кэрэх мас — кэрэх ыйаммыт маһа. ☉ Дерево, на которое вешали шкуру жертвенного животного
   [Хатан Тэмиэрийэ:] Аан дойду атыыра, Ааттаах ойуун өллө, Муҥатыйдым, Муҥурданным …… Ким кэлээхтээн Кини курдук кэрэх маска кэп туонуоҕай? П. Ойуунускай
   Мас арыыта көр арыы II. Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
   Балы гы соркуойдааһыҥҥа хайаан да мас а р ы ы т а эрэ туһаныллыахтааҕын өйдүүр наадалаах. ТИИ ЭОСА
   Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуллар, онтон мас арыытынан оҕунуохтаан үчүгэйдик сотуллар. «Кыым». Мас көтөрө — ойуурга үөскүүр, онно олохтоох бултанар көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Лесная дичь
   Бу тыаҕа тииҥ, кырынаас, куобах суоллара, мас араас көтөрдөрүн суоллара элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
   Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
   Ардыгар мас көтөрүн Кэрэмэс дьиэтин ааныгар таһар идэлэннэ. «ХС». Мас кыстыыр — дьиэ таһыгар оттор маһы эрбиир, хайытар сир; хайытыллыбыт маһы дьиэ иһигэр сааһылаан уурар сир. ☉ Место во дворе для распилки и расколки дров; место в доме для складывания поленьев
   Ыстапаан …… мас кыстыырга сытар сүгэтин ылан уот иннигэр эргим-ургум көрө олордо. А. Софронов. Мас кыыла түөлбэ. — 1) тыалаах сиргэ үөскүүр кыыл таба. ☉ Дикий северный олень, обитающий в лесной полосе
   Мас кыыла таба атын көрүҥнэриттэн лаппа улахан буолар. «ХС»; 2) улар. ☉ Глухарь. Мас кэрдээччи — тутууга эбэтэр уокка отторго анаан маһы суулларар, бэлэмниир киһи. ☉ Лесоруб
   Дьукаахтыылартан иккистэрэ …… бириискэҕэ туттуллар шахта өйөбүлэ, тирээбилэ бэрэбинэни кэрдэ кэлбит мас кэрдээччи. Н. Заболоцкай
   Мас кэрдээччилэр тыаны кэрийбиттэрэ, мастары охторон барчалаабыттара. «ХС»
   Урут, биллэн турар, мас к э рдээччи туттар тэрилинэн сүгэ уонна тимир эрбии буолара. «Кыым». Мас ойуун — бөкүнүк, биитэр түөрт кырыылаах мас оонньуур (кылгас атахтаах, арыый уһун тутаахтаах, холоруктатан оонньууллар). ☉ Юла (волчок)
   Тыы раахы көтөрүм мас ойуун курдук күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
   Дьон быыһынан …… тиэтэйбит официант калар мас ойуун курдук ытыллан ааһаллар. Н. Заболоцкай. Мас сыыһа — тугу эмэни уһанарга, тутарга эбэтэр маһы мастааһыҥҥа тахсар мас бытархайа. ☉ Щепка
   [Дьэбдьиэ:] Ханнааҕы маспытын оттор үһүбүт. Кыс маспыт эстибитэ. Арай мас сыыһа киллэрээ инибин, онтукабыт да бүппүт быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
   Уол куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
   Лэкиэс Түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов. Мас тардыһыы — саха национальнай спортивнай кү рэхтэһиитин көрүҥэ: икки киһи сиргэ утарыта олорон, атахтарынан тэбинэн, биир маһы тутан бэйэ-бэйэлэрин тардыһыылара — маһы төлө ыыппыт, өн дөйбүт киһи кыайтарар. ☉ Якутский национальный вид спорта (букв. перетягивание палки): проигрывает тот, кто первым выпускает палку или тот, кого перетягивает на свою сторону противник
   Ыһыахха сырсыы, мас тардыһыы, тустуу кэнниттэн, киэһээҥҥи сөрүүн түһэн эрдэҕинэ, ат сүүрүүтэ саҕаланна. Н. Босиков
   Мас тардыһыы кыһыннары даҕаны дьиэ иһигэр оонньонорунан үчүгэйдээх. ЧМА ЭТНББ
   Мас тардыһыы кыттааччылары барыларын кытта тардыһыы ньыматынан [круговой ньыманан] ыытыллар. СНККБ
   Мас туруйата көр туруйа. Мас туруйата уйатын уулаах, бадарааннаах сиртэн чугас суон тиит маска оҥостор. «ХС». Мас усса эргэр. — төрөөбөт дьахтар. ☉ Бесплодная, нерожающая женщина. [Огдооччуйа:] Ийэм эргэ тахсан баран, отуччатыгар диэри төрөөбөтөх, этэргэ дылы, мас усса дьахтар буолан сы лдьыбыт. И. Г оголев. Мас ууһа — маһынан уһанар, дьарыгырар киһи. ☉ Столяр
   Хабырыыс эһэтэ Сэмэн оҕонньор — ааттаах мас ууһа. Амма Аччыгыйа
   Тамалакааҥҥа бы лыргыттан быйылга диэри мас уустара олохсуйбуттар уонна ол дьиэлэрин оҕолоругар биэрэн испиттэр. «Кыым». Мас үөнэ — мас хатырыгын анныгар үөскүүр, чиэрбэҕэ майгынныыр үрүҥ дьүһүннээх лыахтыҥылар ыамалара. ☉ Древесница (личинка бабочки)
   Баараҕай көҥдөй тииттэн мас үөнүн көрдөөн киргил, Тыа чуумпутун уйгуурдан, Тыҥкыначчы ытаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Дьиэ маһын мас үөнэ тобулута сиирэ үгүс буолар. Ону быыкаайык хайаҕастар баар буолбуттарыттан көрөн билиэххэ сөп. Дьиэ к. Мас үрүмэччитэ — күл курдук болоорхой дьүһүннээх, улахан истээх лыах. ☉ Шелкопряд сибирский
   Мас үрүмэччилэрэ кытарымтыйбыт сэбирдэхтэр үрдүлэригэр көтөн эйэҥнэһэллэр. «ХС»
   Олох мас көр олоппос. Дьэргиэйэп олох маска олоро түстэ, уһун сототун оллооннуу уурунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Сибэккилээх бөлкөйдөр тастарынааҕы олох мастарга кырдьаҕастар сэһэргэһэ таарыйа сиэннэрин кэтииллэр. Н. Лугинов
   Түннүк анныгар соҕотох орон, хос ортотугар кырааскатын өҥө биллибэт буолбут бэйэ оҥоһуута остуол, лаппычах икки олох мас тураллар. «ХС»
   Тайах мас көр тайах II. Тоҥус сордонон-муҥнанан, иннинэн-кэннинэн иҥиэхтии иһэн, табалара үргүбүтүгэр тайах маһын мүччү тутта. П. Ойуунускай
   Эмээхсин тайах маһын тайаарыччы дайбаан, ааҥҥа тиийдэ. Амма Аччыгыйа
   Тайах маска тэптэ рэн туран өкчөччү түспүт эмээхсин былааа тын уһугунан эмиэ хараҕын соттумахтаата. Е. Неймохов
   Тас мас — куор чах диэн курдук. Тас маһыгар сөптөөх үчүгэй харбыыл баар сирин ыйан биэрдэ. В. Яковлев. Утар. ис мас
   ср. уйг. маш ‘растение семейства бобовых’, тюрк. аҕач, аҕаш, агач ‘дерево’