сходить с места, отодвигаться; сторониться; уҥа диэки халбарый= сдвинуться вправо; мэһэйдээмэ , халбарый не мешай, посторонись.

несов. 1. кого-чего или с неопр. (сторониться) тумун, тумна сырыт; избегать знакомых билсэр дьоҥҥун тумна сырыт; 2. чего куота сырыт, тэскилээ; избегать опасности кутталтан тэскилээ.

туохт., эргэр. Кими эмэ улаханнык атыҥыраа, сөбүлээмэ, искэр олох киллэримэ (хол., оҕолор маачаха ийэҕэ сыһыаннара). ☉ Чуждаться, сторониться кого-л., быть в прохладных отношениях с кем-л. (напр., о пасынке, падчерице по отношению к мачехе)
Оҕолор сүтүөрүмсүйэллэр. ПЭК СЯЯ. Тэҥн. сүтүөргээ

туохт., итэҕ. Туохтан эмэ, быртаҕырыам диэн, дьиксин, куттан, сиргэн; ханын. ☉ Сторониться, бояться чего-л., брезговать чем-л. (опасаясь последствий, так как, по убеждению якута, за все придется платить); прекращаться вследствие нарушения каких-л. связанных с поверьями запретов (напр., о лове рыбы, охоте на дичь, другом промыселе). Өлбүттээх ыалга сырыттахха, булт ханнар, кириргиир. Саха сэһ
1977
[Ынах] кириргээн иэппэт буолбут. Н. Апросимов
Быртаҕы олох быраҕыма — Аал уотуҥ кириргиэҕэ. И. Баишев
△ Быртаҕырҕаан бэргээ (ыарыһах туһунан). ☉ Чувствовать ухудшение состояния из-за нарушения каких-л. запретов (о больном). Ыарыһах бүгүн кириргээбит

туохт.
1. Туох эмэ буруйга, куһаҕаҥҥа уорбалан; ону эн оҥорбут курдук буол. ☉ Быть на подозрении; стать подозреваемым
Кини [Маайа] онно суох суолунан күтүрэнэн, ынырыктаах, суоһар өлүүгэ, этэ-хаана хайдах сэймэктэниэн, үрүҥ күнтэн сүтэрин санаатаҕына, атаҕа сири билбэт буолан хаалар. Эрилик Эристиин
Буруйа суох суолугар күтүрэнэн, мунчаарыыта, хомолтото уонна абарыыта, баҕар, кини [Сэмэн] ыарыытыгар эмиэ көмөлөспүттэрэ эбитэ буолуо. Д. Таас
2. Көҥөнөн ырааҕынан тумна сырыт, тэйиччи тутун, куотун. ☉ Сторониться кого-л., избегать встречи с кем-л., опасаясь, что тот начнет одолевать просьбами
Байдаххына, күтүрэнэн кэпсэппэт да буолан хаалааччыгын. В. Ойуурускай

туохт. Туорат, туората көр. ☉ Сторониться, чураться кого-л.
Тиийэрин кытта урукку доҕотторо маҥнай кырыылатыах курдук, ол-бу тыллары быктарбыттара. Д. Таас
Байарыгар, хармаанын хаҥатарыгар көмөлөспөтөҕүҥ буолуо, ол иһин эйигин кырыылаттахтара дии. В. Протодьяконов
Оттон үлэлии сатаан көрүөм да, бука, кырыылатар дьон буолуо эбээт. «ХС»
♦ Кырыылата көр кэпс. — кимиэхэ эмэ соччото суохтук сыһыаннас; кими эмэ абааһы көр. ☉ Относиться недружелюбно к кому-л.; питать ненависть к кому-л.. Кини хотунун үтүөлэр ортолоругар үгүстэр кырыылата көрөллөрүн кини көрүөн баҕарбат… Л. Толстой (тылб.)
— Эт эрэ, Цветаев, тоҕо эн миигин кырыылата көрөҕүн? Н. Островскай (тылб.)

туохт. Тугунан эмэ санааҕын сыыстаран эбэтэр куттанан урут сөбүлүүргүттэн, тартараргыттан арах, тэй. ☉ Отказаться от привязанности к комучему-л., чуждаться, сторониться кого-чего-л. (напр., от страха, обиды). Куттааннар кус уйатыттан салыйбыт, кэлбэт буолбут. Ынах оҕотуттан салыйаары гыммыт
□ Туораабыты тураах сиир, салыйбыты сарт сиир (өс хоһ.)
Маны барытын [булда бултуйбатын] оҕонньор хараҕым уота өһөн, илиитин эрчимэ эстэн эрдэҕэ, …… диэхтээбэт. Булчут үҥэр үрдүк таҥарата Баай Барыылаах салыйдаҕа, хоргуттаҕа диир. Амма Аччыгыйа
Сүрэҕим салыйбыт, итинник күтүрдэртэн саллыбыт киһибин. Аны иккиһин мин ордуум таһынан да ааспат буоллуннар. А. Сыромятникова
Тоҕо билигин миигиттэн салыйдыҥ, Туох буруйу оҥороммун кыыһырдыҥ? «ХС»
ср. кирг. солу ‘вянуть, увядать; ослабевать’, алт., монг. салу ‘отделяться, обособляться’, алт. йалык ‘стать скучным’

туохт., кэпс.
1. Дьалты буолан, туора хааман биэр, бар (кимтэн-туохтан эмэ күрэнэрдии). ☉ Незаметно уходить, отходить в сторону, убираться прочь (убегая от кого-чего-л.)
Дьэ, хотуой, мантан быыс булан дьаадьыйдаххына эрэ табыллар буолла. Уорбалаан эрэллэр. П. Филиппов
Бу киһини кытта өссө салгыы кэпсэтэр туһата суоҕун билэн, дьаадьыйа хаамтым. В. Ойуурускай
Кини [үөрэнээччи] ыарырҕатар уруогун үөрэтиэ суоҕа, туох салла саныырыттан дьаадьыйан биэрэ сылдьыа. ЧКС ОИиСТ
2. көсп. Туохтан эмэ туора тутун, кыттыһыма. ☉ Держаться в стороне от кого-чего-л., избегать, сторониться когочего-л.
Ыччат холкуостан дьаадьыйарыгар оскуола ордук буруйдаах дии саныыбын. Софр. Данилов
[Чокуурап:] Солко [киһи аата] эн дьаһалгынан эмиэ үлэттэн дьаадьыйа сылдьар. С. Ефремов
Маннык быһыыга-майгыга Софронов хаһыат үлэтиттэн дьаадьыйан биэрдэҕинэ сатаныах курдук буолбута. «ХС»
ср. монг. дьайирла 'уклоняться'
та суох кураанах дьаадьайан туран хаалар. «Кыым»
Түннүк таһыгар муннукка боробулуоха үүдэһиннээх собуссоҕотох олоппос дьаадьайан турара. «ХС». Тэҥн. дьоодьой, дьөөдьөй

туохт., итэҕ.
1. Үчүгэйи тосхойума, тумун, киэр хайыс (айыылар, иччилэр тустарынан — сахалар өйдөбүллэринэн, итэҕэли кытта сыһыаннаах ханнык эмэ сиэри-туому кэстэххэ, тутуспатахха). ☉ Обходить стороной, избегать, сторониться (по поверью якутов, божества, духи — айыы, иччи — начинают чуждаться тех, кто нарушил какой-л. обычай или запрет)
Олору ытан ылбатахпына, чалбараҥ астаан, аал уокка айах туппатахпына, Байанайым хадьарыйыах курдук. Болот Боотур
Ыһыах буолар кэмигэр хаан тоҕуннаҕына, үөһээ сырдык айыылар хадьарыйаллар. В. Кондаков
Омоҕой Баай баайа-дуола эстибитэ, дьадайбыта, сылгытын айыыһыта хадьарыйбыта. БСИ ЛНКИСО-1938
2
ханын 1 диэн курдук. Тыам кыыла тыаһырҕаата, Далайым балыга хадьарыйда. Күннүк Уурастыырап
Булчут элбээн, улахан кыыллар кый-бырах быдаммыттара, ыраах Муустаах муора сиксигэр күрэммиттэрэ. Булт хадьарыйбыта. Далан. Даадар чаччыына баҕадьытынан көрдүүбүт
Ол сэп киһи киригэр-хоругар сырыттаҕына, булда хадьарыйар. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Туохтан эмэ быыһанаары төһө кыалларынан түргэнник тэскилээ. ☉ Бежать, убегать, спасаться бегством
Куоттар эрэ хотуой, Кулан алдьархай буолуоҕа. П. Ойуунускай
Дассан таһыгар хобураактар [лаама үөрэҕэр үөрэнээччи], дьон куотан эрэллэрин сэрэйэн, халдьаайыны таҥнары сүүрэн иһэллэрэ көһүннэ. Эрилик Эристиин
2. Ханна эмэ сылдьартан, кими эмэ көрсөртөн тутун, тумун. ☉ Сторониться кого-чего-л., уклоняться от кого-чего-л. [Маня:] Хамнас аахсыы саҕана дьоммут [холкуос салалтата] сүгүн кэпсэппэт, куота сылдьар буоллулар. Н. Лугинов
Кытаанах үлэттэн куота сылдьар курдук сананабын. Мин сэнэбилгэ сылдьабын. С. Ефремов
3. Кими эмэ ааһан иннигэр түс. ☉ Обогнать и перегнать кого-л. [Сиэҥкэ:] Хотуктаар, куотумаҥ даа, куотумаҥ! Күндэ
Хас да эмээхсин куотан, маһы ааһар курдук, ойоҕоһунан кэлэн сир гынан хаалла. Эрилик Эристиин
4. Уҥуоххунан, уһуҥҥунан кими, тугу эмэ аһар. ☉ Превзойти ростом, перегнать в росте кого-что-л. [Ааныка:] Эдьиийгин Сибиэтэни куоппуккун. С. Ефремов
5. көсп. Оргуйан, күүгэннирэн иһити (күөһү) таһынан бар, тоҕун. ☉ Закипеть, запениться, вылиться через край (напр., о молоке)
Солуурга эмис куобах Хоргуна куотан эрэр. Күннүк Уурастыырап
«Һуу! Чэй куотта!» — сүүрэн баран үөһээ тардар. Суорун Омоллоон
Хата күөһүм куотара буолбут. В. Васильев
6. Олус ситэн, буһан тохто турар буол (хол., бурдук). ☉ Перезреть, осыпаться (напр., о зерне). Бу бурдук куоппут, тохто сылдьар буолбат дуо
◊ Оҕо куоппут (куоттар) — кэмин иннинэ өлбүт оҕо төрөөбүт. ☉ Выкидыш
Ойоҕум буоллаҕына, хат дьахтары таһыйбыттара, алта ыйдаах оҕо куотта. Эрилик Эристиин
Биирдэ түөрт ыйдаах сырыттаҕына кырбаан, оҕо куоттаран, өлөрө сыспыта. НС ОК
ср. телеут., чагат. кут ‘бежать’