прил. 1. (относящийся к стрельбе) ытыы; стрелковый спорт ытыы спорда; 2. воен. стрелковай; стрелковый батальон стрелковай батальон.

м. батальон (хас да рота холбоһуга); стрелковый батальон стрелковай батальон.

воен. дивизия; танковай дивизия танковая дивизия; стрелковай дивизия стрелковая дивизия.

ж. дивизия (сэрии хас да полка-лаах бөдөҥ холбоһуга); бронетанковая дивизия куйахтаах танкалар дивизиялара; стрелковая дивизия стрелковай дивизия.

кыдый диэнтэн хай
аата. Стрелковай батальону сатабыллаахтык хамаандалаабытын уонна тус бэйэтэ буойуннарга өстөөҕү кыдыйыы үтүө холобурун көрдөрбүтүн иһин эписиэр А.А. Филатов Александр Невскэй орденынан наҕараадаламмыта. ИИФ УС
Олус чаастатык туох да сиэрэ суох кыдыйыы түмүгэр туһалаах дьиикэй кыыллар ахсааннара тосту аҕыйыыр. ББЕ З

1. даҕ.
2. Туга да көҕүрээбэтэх, ситэри кээмэйдээх, барыта баар. ☉ Целый, весь. Бүтүн оройуон. Бүтүн үйэ. Бүтүн өрөспүүбүлүкэ. Бүтүн ый. Бүтүн аҕа ууһа
   □ Кыһыллар үрдүлэригэр бүтүн стрелковай батальон уонна эписиэрискэй рота түүннэри-күнүстэри сэллээбэт саа-бүлүмүөт буулдьатын ардаҕын түһэрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Саха сирин алмааһа бүтүн Сэбиэскэй Сойуус уонна бары социалистическай дойдулар наадыйыыларын толорор. И. Данилов
   Үйэлэргэ иччитэх турбут түҥ тыа ортотугар бүтүн куорат тутуллара сүрдээх суол дии! Н. Лугинов
3. Тыытыллыбатах, алдьамматах, бэйэтэ бэйэтинэн сылдьар. ☉ Целый, неповрежденный
   Оо, абакка! Бүтүн атахтаах-илиилээх буолан баран, үөннэри [фашистары] үчүгэй аҕайдык ныһыйан биэрбит киһи. С. Никифоров
   Алта-сэттэ хос үрүттээх биир бүтүн соҕус хаалбыт землянкаҕа киирдим. Т. Сметанин
   Суордар сиэним оҕо туһахтарын тыыппаттар, тумна көтөллөр. Кини эрэ бүтүн куобахтары аҕалар. И. Федосеев
4. аат суолт. Туох эмэ тыытыллыбатаҕа, алдьамматаҕа, бүтүн хаалбыта. ☉ Неповрежденность, цельность чего-л.
   Алдьархай аҕыйаҕына, Эрэй элбии илигинэ, Эт-тирии бүтүн эрдэҕинэ — Эйэнэн кэпсэтиэххэ. П. Ойуунускай
   [Манчаары — Бакыыһаҕа:] Иэниҥ тириитэ бүтүн эрдэҕинэ, этиҥ-хааныҥ эймэнэ илигинэ, эрэх-хоһу элбии илигинэ, үбүнэн-аһынан өйүөлээ. Эрилик Эристиин
   Тоҕо кэллиҥ, чолоҕоор?! Дууһаҥ бүтүн эрдэҕинэ, Дойдулуу тур, чугу-чугучу, Чурум-Чурум-Чурумчуку! Эллэй
   тюрк. бүтүн, бүтин, бөтөн, пүтүн
   ◊ Бүтүн миэстэтэ суох көр бүттэтэ суох

аат.
1. Ыраах эбэтэр тэйиччи баары кытта билсиһии, сылдьыһыы (хол., төлөпүөнүнэн), ону тэҥэ оннук билсиһэр кыах, суол. ☉ Сообщение, сношение с кем-л. находящимся далеко или в отдалении, а также возможность такого сношения, связь. Улуустары кытта сибээс. Москубаны кытта төлөпүөнүнэн сибээс
□ «Танкердар сибээскэ таҕыстылар, — арадьыыс хап-сабар этэр
— Киренскэйи үс чаас саҕана ааспыттар». И. Егоров
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
Мантан Новосибирскайы кытта быһа сибээс олохтоммут. И. Данилов
Федот түөрт уон биирис стрелковай куорпус сибээһин хааччыйар батальоҥҥа сэриилэһэр эбит. ССС
2. Ыраахтан билсиһиини, кэпсэтиини тиэхиньиичэскэй өттүнэн хааччыйар тэрилтэлэр бүттүүннэрэ (тэлэгирээп, буоста, төлөпүөн, араадьыйа). ☉ Совокупность учреждений, обслуживающих техническими средствами общение на расстоянии, связь. Сибээс хонтуората. Сибээс үлэһиттэрэ
3. кэпс. Кими-тугу эмэ кытта хардарыта сыһыан, өйдөһүү, биир ситиминэн үлэлээһин. ☉ Взаимоотношения, взаимопонимание, согласование своих действий, деятельности, связь с кем-л.
Төрөөбүт дьонун-сэргэтин, төрөөбүт норуотун олоҕун кытта сибээһэ быһыннар эрэ, киһи үлэтэ-хамнаһа да үөтэлээбэт үгэстээх. Софр. Данилов
Кэнники Өлөксөөс биһикки икки ардыбыт ыраатан, тэйэн, уһаан-тэнийэн, сибээспит быстан хаалбыта. А. Бэрияк
Биһиги норуоттарбыт интернациональнай сибээстэрэ гражданскай сэрии сылларыгар уопсай өстөөҕү утары кырыктаах кыргыһыыга силис тардан сириэдийбитэ. И. Федосеев
Бурдугу үүннэрэ үөрэммит бааһынай бурдуга үүммэт буоллаҕына, сири кытта сибээһэ мөлтөөн, олохтуун-дьаһахтыын, майгылыын-сигилилиин уларыйар. П. Егоров
△ Туох эмэ балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта чугас сыһыан, билсии. ☉ Близкое знакомство с кем-л., обеспечивающее поддержку в чём-л.
Баһыккаҕа баай-дуол, төрүт-уус, сибээс бастакы турар эбит буоллаҕына, Нараҕаҥҥа үлэ айар, үөскэтэр улуу күүһэ, кэрэ майгы-сигили ордук чорботуллар. КНЗ ТС
4. кэпс. Этэр санаа, саҥарыы ис хоһоонунан утума-ситимэ. ☉ Логическая последовательность, согласованность, связь (в речи, мыслях)
Сибээһэ суох, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах араас санаалара, хараҕар дьон сирэйдэрэ элэҥнэһэллэр. Н. Лугинов. Эмискэ Колка туох да сибээһэ суох ыйытан саайбыта: «Эһээ, эт эрэ, кыһын тоҕо тымныы буоларый?» В. Санги (тылб.)
5. кэпс. Туох эмэ ыккардыгар хардарыта тутулук. ☉ Взаимозависимость, обусловленность, связь чего-л.. Бырамыысыланнас уонна тыа хаһаайыстыбатын сибээстэрэ. Наука уонна производство сибээстэрэ
□ Философия, предметтэр саамай уопсай сибээстэрин уонна сыһыаннарын үөрэтэр буолан, наукалар ортолоругар туспа миэстэни ылар. ДИМ
6. кэпс. Туохха эмэ тугунан эмэ кыттыы, кытык сыһыан. ☉ Участие, соучастие в чём-л., отношение к чему-л. [Сарапыана:] Солко Миитэрэй куоракка киирбитигэр эн сибээһиҥ суох үһү дуо? С. Ефремов
7. анат. Туох эмэ тугу эмэ кытта холбоһор ситимэ, силбээһинэ; силбээһин, ситим (харамай уорганнарыгар). ☉ Плотное образование из соединительной ткани, скрепляющее отдельные части скелета или соединяющее отдельные органы тела, связка
Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылары тулуппатылар. Саха нар. ыр. II
[Сүөһүнү аттыырга] үрүҥ субаны сыҕайа анньан, сымыыты таһаарыллар. Үрүҥ суба тымырыгар сибээһи илиинэн эбэтэр кыптыыйынан кырыйан араарыллар. НПИ ССЫа
Академик И.П. Павлов үөрэтэринэн, ханнык баҕарар сатабыл, үөрүйэх төрүтүнэн мэйиигэ үөскээбит уустук ньиэрбэ сибээстэрэ буолаллар. ЧКС ОИиСТ