несов. см. строгать.

строгать рубанком; хаптаһыны устуруустаа = строгать доску рубанком.

строгать (ножом); балыкта кыс = настрогать рыбы (мороженой).

строгать (ножом бесцельно); вырезать (какую-л. безделушку из дерева).

сов. что 1. (обстрогать, сделать гладким, строгая) устуруустаа; отстрогать доску хаптаһыны устуруустаа; 2. (снять рубанком) устуруустаа, устуруустаан ыл, кыс; нужно отстрогать ещё на пять сантиметров өссө биэс сантиметры устуруустаан ыл; 3. и без доп., разг. (кончить строгать) устуруустаан бүт.

туохт., кэпс. Ордук эрэ өттүн көҕүрэтэр курдук суоран, кыһан туох эмэ баллырын оҥор. ☉ Обтесывать или строгать начерно, убирая лишнее, так, чтобы придать только очертание предмета
Сүгэ угун дэгэпчилээ. [Байбал:] Тыаттан балар хаталларын наадатыгар тыаҕа кэрдэн, дэгэпчилээн баран уурар баҕайы. Пьесалар-1955.

туохт., түөлбэ. Тугу эмэ эриэннии кыс, суор, эриэннээ. ☉ Строгать или тесать что-л. так, чтобы оно стало полосатым (напр., кол, бревно)
Босхо, бука, бүтэй да тоһоҕотун саадьаҕайдаабат дьон буолуоххут. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Тохтообокко, биир кэм күүскэ, тыастаахтык аал, кыһый, эрбээ. ☉ Тереть, строгать, пилить монотонно, не переставая, не останавливаясь. Уол сүгэни аалан кирбиитиир. Тириини кыһыйан кирбиитиир. Мас эрбээн кирбиитиир
2. көсп. Кимиилээхтик дьулуруйан айаннаа. ☉ Двигаться, скользить стремительно вперед (по воде, рельсам)
[Борохуот] мөлүйүөнүнэн сырдык таммаҕы күдээриччи ыһан, айаннаан кирбиитээн иһэр ахан! Амма Аччыгыйа
[Буойас] килэркэй тимир ыллыкка кирбиитээн түһэн истэ. Күннүк Уурастыырап
△ Өрө күүр. ☉ Подниматься, дойти до высшей точки (напр., о сражении)
Сырдык уонна хараҥа …… кырыктаах кыргыһыыта кирбиитээтэ. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. хыр ‘соскребать, соскабливать, царапать’

туохт.
1. Саас-сааһынан тус-туспа араар, саралаан ыл. ☉ Разделять на слои, разбирать по тонким слоям
Туос араҥатын араҥалаан, торҕо сиигин сииктээн (өс хоһ.). Тогойкин баайыыны аргыый араҥалаан истэ. Амма Аччыгыйа
△ Хаптаҕай, чараас гына кыс (хол., тоҥ балыгы). ☉ Строгать на тонкие слои (напр., мороженую рыбу)
Харыс уһун быһаҕын Хаар үрдүгэр кылбаҥнатан, Чараас-чараастык араҥалыы Чыыры кыһан кырылатар. А. Бэрияк
2. көсп. Ымпыктаан-чымпыктаан ырытан бил, быһаар. ☉ Тщательно разбирать, выяснять что-л. Бэйэҥ оҥостуммут дьыалаҕар бэйэҥ эппиэттиэҥ, сэбиэскэй суут араҥалыа
С . Ефремов. Б о - лугур оҕонньор манна олорбут эрэйдээх олоҕун барытын эргитэн, араҥалаан көрө сытар. Н. Якутскай. Чэ, бээ, аргыый, Лукерья сордооҕу олус үөҕүмэ, маҥнай хайдах-хайдах этэй, ону араҥалыахха, ону быһаарыахха. В.Гаврильева. Тэҥн. ырыҥалаа

I
туохт., кэпс. Быһаҕынан улахан наадата суох тугу эмэ (маһы, талаҕы) кыс, кыһа оонньоо. ☉ Строгать что-л. ножом просто так, без надобности
Оттомо суох чолбоодуйбут харахтаах, сэнэх таҥастаах уол …… быһаҕынан маһы кыччайан оонньуу-оонньуу, Хачыгыры хобулаан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Аҕабыт муннун анныгар киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, быһаҕынан тугу эрэ кыччайар. С. Тумат
II
дьүһ. туохт., кэпс. Кыҥастаһа-кыҥастаһа, эргитэ сылдьан кичэйэн көр. ☉ Внимательно, пристально смотреть на кого-что-л., всматриваться во что-л.; рассматривать кого-что-л. со всех сторон
Кылар буолуор диэри кыччайа-кыччайа кыҥаата. П. Тобуруокап
Удьуор уустар кыҥаан-кыҥаан, кыччайан-кыччайан, аалан-нарылаан: «Саманнык буоллаҕына сөп буолуо», — диэннэр аман өстөрүнэн амалыйбыт быһыылаахтар. К. Уткин
ср. казах. кылчай ‘смотреть сбоку’, алт. кылдьай ‘быть косым’