пест, пестик; кэлии соҕоҕо пест ступы # соҕох да кэлии упрям как бык (букв. и пест и ступа).

I уст. деревянная ступа (из обрубка бревна).
II и. д. от кэл = 1) прибытие; приход; приезд; 2) подход, приближение к кому-чему-л.; достижение кого-чего-л.; 3) приход, наступление (напр. весны).

м. 1. (припадок) тииһик; 2. (атака) кимэн киирии, саба сүүрэн киирии; # при- ступу нет к кому-л. чугаһыыр да кыах биэр бэт (суоһунан); приступу нет к чему-л. киһ* чугаһаабат сыаната (ыарахан).

чувствовать острую боль (при приступе какой-л. болезни); чувствовать приступ боли; киэһэнэн тииһим тииһик-тиир по вечерам у меня начинаются приступы зубной боли.

I возвр. от кэбий= жевать жвачку; пережёвывать что-л.; ынах кэбинэр корова пережёвывает жвачку.
II возвр. от кэп= уст. толочь что-л. (в ступе для себя).

I
аат., эргэр. Тугу эмэ (хол., бурдук куолаһын, табах отун) соҕоҕунан үлтү сынньарга аналлаах хаһан оҥоһуллубут дириҥ истээх мас иһит. ☉ Деревянная ступа (из обрубка бревна)
Сиэҥкэ диэн Доромоон тоҕустаах оҕото, суол аанын диэки туран, кэлиигэ бурдук сынньар. Күндэ
Били табах кэлиитэ ханна буолла? Суорун Омоллоон
Сымыыт уоһаҕын саахары, какаоны кытта дэлби аалыллар, эриэхэни кыра кэлиигэ илдьи сынньан эбиллэр. ФВН ТС
♦ Кэлии да соҕох — олус өһөс, хадаар быһыы, тылга киирбэт, эппити кубулуппат буолуу. ☉ Тупое упрямство, крайняя несговорчивость
Дьэ ол курдук биһиги аҕабыт, төрүт да өһөс муҥутаан, ууга киирбэтэх оҕус курдук, кэлии да соҕох буолбута. Н. Заболоцкай
«Манан сатаммат. Онон наада! — Чэрэндэй эппитин эттэ. — Кэлии да соҕох», — сыгаанныҥы уол эбии кыыһырда. И. Данилов. Кэлиилии кэп — эппиккин үрүт-үөһэ этэ тур, наар биири хатылаа. ☉ Надоедливо говорить, упорно повторять одно и то же
Биирдэ эппити кэлиилии кэбэ турар үтүөҕэ тиэрдээччитэ суох. Софр. Данилов
Мин эппиппин дакаастаан, кэлиилии кэбэ турабын. Р. Баҕатаайыскай
Атыттар сыыһа эппиттэрин эбэтэр дьаһайбыттарын биллэллэр да, соруйан эбэтэр ону аһаҕастык билиниэхтэрин кыбыстан кэлиилии кэбэр идэлээхтэр. «ХС»
тюрк. кэли, кели
II
кэл диэнтэн хай
аата. Аныгы кэлиибэр эрэспиэскэ туһунан хайаан да тугу эмэ билэр буолуохтаахпын. Т. Сметанин
Саас сайын кэлиилэрэ оҕолорго туохтан да ордук кэрэ буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бурдук кэлиитэ куһаҕана суох. Гектартан уонтан тахса сэнтиниэр хомуллар. «ХС»
III
даҕ. Олохтоох буолбатах, хантан эрэ кэлбит. ☉ Не местный, приезжий
«Кэлии кыыс» кинилэртэн бары өттүнэн бары итэҕэһэ суох сайдыылааҕын сотору кэминэн билинэргэ тиийбиттэрэ. Э. Соколов
Сахалар түҥ былыр соҕуруулуу-арҕаа Тобол сирин диэки …… олорбуттар, онон олохтоох буолбакка, кэлии омуктар. СПА СТИ
Түөрт сыллааҕыта сайын Николай эмиэ кэлии киһитин үгэһинэн олорор дьиэ көрдөһүүтүгэр бэрт уһуннук эрэйдэммитэ. «ХС»
△ Хантан эмэ аҕалыллыбыт, маннааҕы буолбатах. ☉ Привезенный откуда-л., привозной. [Кимка] Күндээриҥнэс массыынатынан Көстүүтүнэн күөн туттубут, Кэлии миэбэлинэн сырсыаласпыт, Кэрэ дорогуой папочкалаах. Р. Баҕатаайыскай
Бастакы кэлбит нууччалар саха тимирин кэлии тимиртэн лаппа ордорон олохтоох улуустартан анаан-минээн атыылаһаллара. «ХС»

I гл. 1) отталкивать, отпихивать кого-что-л.; күүстээх тыал түөскэ кэптэ сильный ветер ударил в грудь; киэр кэп оттолкнуть прочь; 2) ударить, нанести встречный удар; охсуһук дьүккүс гына умса кэбэн кэбиспитигэр, көрөөччүлэр соһуйдулар зрители удивились внезапному ответному броску борца; 3) толочь; кэлиигэ кэп толочь что-л. в ступе.

II 1) сущ., уст. участь, рок, судьба (несчастливая) человека; аҕатын кэбин кэттэ его постигла участь отца; 2) прил. страшный, ужасный; кэп тыл скверное слово или слово наперекор.

ж. 1. в разн. знач. уу; питьевая Еода иһэр уу; минеральная вода минеральнай уу; фруктовая вода фруктовай уу; 2. воды мн. (целебные источники) уу (эмтээх уу); минеральные воды минеральнай уу, эмтээх минеральнай уу; 3. перен. (многословие) уу-хаар, уу-хаар тыл; в статье много воды ыстатыйаҕа уу-хаар тыла элбэх; 4. воды мн. (реки, озёра и т. п.) уу, уулар; леса и воды тыалар уонна уулар; 5. воды мн. (потоки, струи) уулар, сүүрээннэр; весенние воды сааскы уулар; 6. (чистота драгоценного камня) уута, ырааһа (күндү тааска); бриллиант чистейшей воды олус ыраас уулаах бриллиант; # толочь воду в ступе кэлиигэ ууну кэп (солуута суоҕунан дьарыктан); их водой не разольёшь икки ардыларынан уу тохтубат (улахан доҕордуу дьон); как в воду опущенный үүтүн тохпут оҕо курдук (санаарҕаабыт, санньыйбыт); с него как с гуся вода хаас ууга илийбэтин кэриэтэ (туги да диэбиккэ кыһаммат); он воды не замутит кини ууну да аймаабат киһи, сытар ынаҕы туруорбат киһи; выйти сухим из воды ууттан кураанах таҕыс (буруйтан, сэмэттэн куот); тише воды, ниже травы погов. уутааҕар чуумпу, оттооҕор намчы буол (наһаа сэмэй); много воды утекло элбэх хаар уулан ааста.