имеющий ступенчатый подъём, лестницу; с... лестницей.

1) имеющий зарубку, насечку, засечку; с... зарубкой, с... насечкой, с... засечкой; 2) имеющий ступеньку, ступеньки; с... ступенькой, ступеньками; ступенчатый.

1) иметь зарубку, насечку, засечку; 2) становиться ступенчатым, складчатым.

туохт.
1. Таҥалай ойуулаах буол. ☉ Иметь узор в виде нёба
Таҥалайданан оҥоһуллубут, Аны быраҕыллыбыт Ити сулумах суоруна Сэрии уот сылларын Хара хааһытын мотуйбут Ыччакка, биһиэхэ, күндү. В. Миронов
2. Кэрдиис-кэрдиис буол; кэрдиистэнэн көһүн. ☉ Становиться ступенчатым; иметь ступенчатый вид
Таастаах кумах таҥалайданан, Тумултан тумнан тоҕойдонон …… Уйгу уунан унаара устан Улуу Элиэнэнэн ааттанныҥ. М. ТимофеевТерёшкин
Бу дэбилийэ сүүрэр өрүс кытылыттан …… хайалар арҕастара күөх таҥалайданан көстөллөр. Л. Попов

аат.
1. Туох эмэ туора олуктуу кэрдиллибитэ, быһыллыбыта. ☉ Зарубка, насечка, засечка на чем-л.
Микиитэ кистээн, үгэһинэн, отут кэрдиистээх маһы оҥостон кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
«Үһүс кэрдиис… сэттэ кэрдиис кэрдиис аҥаара, оруобуна бэһис кэрдиис!» — уол саҥата чаҕылла түһэр (былыргы баай аһы — тары, хайаҕы — кэрдиистээх маһынан төһөтүн кэмниир). Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ (хол., хайа) төхтүр-төхтүр, олуктана быһыыламмыта. ☉ Ступеньки, ступенчатый вид чего-л.
Олох кирилиэс кэрдииһин курдук. Амма Аччыгыйа
Кэрдиис, быллаар халдьаайылар, сирэм күөхтээх толоон иэнэ, Сибэккинэн тэтэрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Бурхалей …… тыыны долгун кэрдииһин туора тардыалаан, үрдүк быллараат үрдүлэригэр бырахтартаата. Эрилик Эристиин
3. Туруору быһан, оҥон оҥоһуллубут ойуулар кэккэлэрэ (саха оһуорун көрүҥэ). ☉ Сочетание вертикальных геометрических рисунков — вид якутского национального орнамента, вырезаемого в основном на дереве, металле
Кэрдиис ойуулаах кэриэн ымыйаларга Араҕас арыыны кутан Уһун туску диэн Уура охсон кэбистэ. П. Ойуунускай
Кэрдиис ойуулаах кэнники сэргэҕэ кэрэ биэбит кэскилин тэрийиэҕиҥ! С. Васильев
4. көсп. Туох эмэ сайдыытын туспа олуга, олук кэмэ, сүһүөхтэрэ. ☉ Отдельный момент, этап, ступень развития когочего-л.
Эдэр сааһым үтүөтэ, Олоҕум кэрэ кэрдииһэ — Мин хомсомуол сылларым, Күлүм-чаҕыл күннэрим. Н. Харлампьева
[Дьокуускай] сүдү мөссүөнүгэр аан дойду култууратын сайдыытын бары кэрдиис кэмнэрэ көстөргө дылылар. Кини [Яков] олоҕун биир суол кэрдииһигэр түмүк оҥоһунна, кириэс туруорда. Н. Заболоцкай
◊ Таҥалай кэрдиис — таҥалай ойуутун курдук саха оһуорун көрүҥэ. ☉ Вид якутского орнамента в виде «елочки». Хабарҕа кэрдиис — курдуулуу соҕус туора кэрчиктии барар ойуулаах саха оһуорун көрүҥэ. ☉ Вид якутского орнамента в виде выпуклых, слегка округлых вертикальных узоров.
ср. тат. киртек ‘зарубка, засечка’

аат.
1. Хоруобуйа аннынан, аан, түннүк үрдүнэн оҥоһуллар, сабырыйан эбэтэр лоппойон турар оҥоһук. ☉ Выступ в верхней части здания, над дверью, окном, карниз
Дьиэ түннүктэрэ, нэлииһинньиктэрэ, кэрэниистэрэ маҥан уонна от күөҕэ кырааскалаахтар. «ХС»
Уһуктан кэлбитим, оҕом мин хонноҕум анныгар киирэн, дьиэ кырыысатын кэрэнииһин анныгар хорҕойбут барабыай чыычаах курдук, оргууйдук тыынан бурдургуу сытара. М. Шолохов (тылб.)
2. Түннүк сабыытын ыйыыр мас, тимир. ☉ Поперечина над окном для штор, занавесок, карниз. Маҕаһыыҥҥа кэрэниис атыыланар
3. Кэрдиис-кэрдиис эбэтэр кирилиэс курдук оҥоһуулаах оһуор ойуу. ☉ Узоры в виде выступов или лесенок
Тамылҕаннаах иһит Тардыллыбыт, Кэрэниистээх иһит Кэккэлэспит. П. Ойуунускай
Кэрэниис ойуулаах Сэттэ ситэ сэргэни Кэккэлэччи аспыттар. П. Ядрихинскай
Чүөмпэттэн чүөмпэҕэ ситимнэһэн уу, кэрэниис ойуу курдук, дьэрэлийэ уһунна. М. Доҕордуурап
4. фольк. Үөһээ Дьылҕа тойон бухатыырдар дьылҕаларын быһаарар таас остуолбатыгар баар суруйар миэстэтэ. ☉ В Верхнем мире у Дьылга Тойона (Божество Судьбы) место на каменном столбе, где кровью прописывается судьба богатырей
Түөрт уһуктаах, аҕыс кырыылаах чэркил таас остуолбаҕа «Бастыҥ бухатыыр буоллун!» — диэн үөһээ кэрэниискэ субай хаанынан суруйбуттара үһү. Ньургун Боотур
5. Кирилиэстии үөһэ тахсан иһэр, эбэтэр кэрдиис курдук буолан көстөр сир, хайа, хотоол эҥин. ☉ Волнообразный или ступенчатый вид чего-л. (напр., гор, возвышенностей)
Бурхалей сэндэҥэ соҕус бэс чагда быыһынан, кырдьаҕас киһи сүүһүн курдук кэрэниистэрдээх хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
Эдэр киһи, хаамыый күүскэ, Дабай үрдүк кэрэниискэ. БАИ Х
Хас хос таас быллаардары, Хас кэрэниис хотооллору …… Хаана уордаах күрүлгэнин Хайа тыыран туораатылар. ҮӨЫ
△ Модьоҕо, суол модьоҕото. ☉ Закраины дороги
Бу мөхсөр долгуммут диэхтээн, Оҕобут оонньуута буоллаҕа. Кэрэниис-кэрэниис кирдиэхтээн, Килбэйэн, дьэҥкэрэн ыллаҕа. С. Тимофеев
Бу хайа анараа өттүгэр, ыллык суол муораттан сүүрбэ миэтэрэ үрдүгүнэн хайа быарынан барар. Ол устун көнөтүк барар суол кэрэнииһэ синньигэс буолан — кутталлаах. В. Арсеньев (тылб.)
6. эргэр. Уустук оһуор анньарга аналлаах тимирдээх устуруус. ☉ Фигурный, уступчатый рубанок для изготовления сложных деталей (напр., карнизов), калевка. Кэрэнииһин тимирин сытыылаата

I
аат.
1. Айах көҥдөйүн үөһээ өттүн этэ. ☉ Нёбо
Сотору кини таҥалайа аҕылыырыттан хардырҕас тыастанна. Т. Сметанин
Сүөһү таҥалайын сиэтэххэ, кэлин таҥалайыҥ иһэр. «Чолбон»
Таҥалай илин өттө кытаанах өҥүргэс, оттон кэлин өттө сымнаҕас буолар. КИИ ОЧСҮөГ
2
таҥалай ойуу диэн курдук. Оһуордаах, таҥалай симэхтээх таҥастара хаамтахтарын, күөгэччи ойдохторун ахсын ордук киэркэйэн, ойуута-оһуора тупсан иһэргэ дылы. Софр. Данилов
Таҥалай тигиилээх туос тууйас, Ленаны таҥнары устан сыый! Таптаабыт дойдуттан туруу ас Эн искэр баранна, бырастыый! Дьуон Дьаҥылы
Унтуу билэтин оҥорууга …… айа ырбата, таҥалай, иилэҕэс ойуулары туттуохха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
3. эргэр. Үксүгэр түүлээхтэн тигиллибит, тоһуттаҕас сурааһын оһуордаах, саха дьахтара былыр мааныга кэтэр тас таҥаһа. ☉ Старинная верхняя нарядная одежда якутской женщины, сшитая в основном из мехов с узором в виде зигзага. Былыр саха баай дьахталлара ыҥырыыга, урууга таҥалай кэтэн бараллара
4. көсп. Туох эмэ (хол., тибии, хаар, хайа) кэрдиис-кэрдиис буолбут сирэ. ☉ Ступенчатый вид чего-л. (напр., снежного покрова, горы)
Хаар ытылҕана урукку тыал кэнниттэн тахсыбыт эргэ суолу-ииһи барытын саба тарыйан баран, хаарга эмиэ саҥа таҥалайы таһаарда. Н. Лугинов
Кинилэр иккиэн Илин Таас орто таҥалайыгар тахсан олорбуттара. С. Дадаскинов
Туундара хаар таҥалайдарын Тэхтирдэригэр охсуллар наарта. В. Миронов
♦ Хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай сөбүлээб. — хобу-сиби тарҕатарын сөбүлүүр киһи, хобу-сиби таһааччы. ☉ Любитель наушничать, ябедничать, сплетник (букв. сковорода-ябеда, замшевое нёбо)
[Манчаары:] Сахалар барылара хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай буолбатахтар! И. Гоголев
◊ Кэдьигэ таҥалай эргэр. — баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр чараас үрүҥ көмүс быластыыҥкалардаах, оҕуруо симэхтэрдээх, сиэдэрэй ойуулаах сиэх быһаҕас сон. ☉ Кафтан невесты, богато украшенный серебряными пластинками и бисером, который надевается при выезде из родительского дома к жениху
[А.Е. Слепцов:] Тойонум кубаны өлөрөн баран: «Төйүҥүнү бултаатым, кэдьигэ таҥалайгын кэт», — диэн ыһыытыыр үһү. Ол аата кийииттээтэхтэрин аата үһү. Багдарыын Сүлбэ. Сарыы таҥалай — сарыыттан тигиллибит таҥалай ойуулаах тас таҥас. ☉ Ровдужное платье с узором, похожим на нёбо. Сиринэн оттуур таҥалай эргэр. — сиэҕэ суох сиргэ тиийэр уһун сон. ☉ Безрукавка длиной до пола. Таҥалай быа (ситии) — туос иһит кылтан оҥоһуллубут курун биир көрүҥэ. ☉ Род волосяного ремня у берестяной посуды
Таҥалай ситиинэн дьапталлыбыт Тороххой кылынан Ураһалыы моойторуктаах, Ытырыылаах сиксиктээх Холлоҕос туом чабычаҕы Тумуллуу ууран кэбистилэр. С. Зверев
Таҥалай былыт — итир былыт диэн курдук (көр былыт). Күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Күөх мэндэл халлааҥҥа чараас таҥалай былыттар куба кынатыныы сараадыспыттар. Н. Габышев
Тиһэх сарыалтан таҥалай былыт Собо хатырыгыныы кытарбыт. Д. Васильев
Таҥалай куйах — хатырык куйах диэн курдук (көр куйах). Куйах хас да суоллаах: дуулаҕа бэргэһэ; тиэрбэс иилэҕэс куйах; таҥалай куйах. БСИ ЛНКИСО-1938
Дьапталҕа кэтит тимири таһыйан, түптүр-түптүр курдук оҥорон баран, сарыы дуу, түнэ дуу соҥҥо тикпити таҥалай куйах биитэр хатырык куйах диэн ааттаан кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Таҥалай ойуу — саха оһуорун биир көрүҥэ: муннуктуу тиксиһэр кэрдиис ойуу. ☉ Вид якутского орнамента: узор, похожий на нёбо
Дьэбдьиэ бадаархай сибэкки ойуулаах быыһа ыйаммыта, тиит тастаах бэриинэтэ …… таҥалай ойуулаах суҥ сөрүөтэ — барыта кэтэҕэриин диэкини бүтүннүүтүн дьэргэтэ тупсарда. Болот Боотур
Таҥалай ойуулаах ситии кыыс оҕо аналын алгыыр суолталаах. Күн Дьирибинэ. Таҥалай сиик иис. — ойуудьарҕаа сиигин арааһа: киһи-сүөһү таҥалайын ойуутун үтүктэн анньыы сиик. ☉ Шов гладью, напоминающий рисунок нёба
Тириини тигэргэ иннэлээх сабы тирии ис өттүттэн анньыллар уонна таҥалай сиик таһааран тигэллэр. АБН ЭТМС
Таҥалай (таҥалайдаах) сон — таҥалай I 3 диэн курдук. Таҥалай сон — бу саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала. НБФ-МУу СОБ
Людмила Всеволодовна Габышева дьону барытын кэрэхсэппит таҥалай соно М.М. Носов үлэлэриттэн төрүттэнэн оҥоһуллубут эрээри, аныгылыы …… быһыылаах эбит. «Кыым»
Былыргыны эттэххэ, таҥалайдаах сону тигэллэригэр хара, күөх, маҥан эрэ оҕуруолары тутталлар этэ. АЕЕ ӨҮОБ. Таҥалайын таҥсынар (тыаһатар) — тылын таҥалайыгар сыһыаран тыас таһаарар ☉ Щёлкать языком
[Ойуун] эмискэ уу испит сылгылыы дьигиһийбэхтиир, суордуу кыламмахтыыр, хотойдуу таҥалайын таҥсынар. И. Гоголев
Суор таһыгар мэкчиргэ олорон хаан буолбут айаҕын аппаҥнатан иһиирэн сирилэтэрэ, таҥалайын тыаһатара. Т. Сметанин
Ньургун харчыны саҕаат, үөрүүтүттэн таҥалайын таҥсынна. ҮА. Чаачыгырыыр таас таҥалай фольк. — хотойу ойуулаандьүһүннээн этэр эпиитэт. ☉ Эпитет орла (букв. клёкчущее каменное нёбо)
Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай». КНЗ СПДьНь
уйг., каракалп. таҥлай, узб. танглай, бур. тангалай
II
аат. Кус көтөн иһэн түһэрбит сымыыта. ☉ Яйцо, оброненное уткой на лету. Ытым таҥалайы булан сиэтэ. Таҥалай илдьи түһэн сытарын көрбүтүм