ступня, стопа; уллуҥах суола след ступни; уллуҥах да устата халбарыйбата он не продвинулся ни на шаг (букв. ни на одну ступню).

ж. 1. (обуви) уллуҥ; 2. разг. (ступня) \уллуҥах; 3. (основание) олох, тэллэх; подошва горы хайа тэллэҕэ.

туохт., харыс т. Таалалаа, тэбис (кыыл туһунан). ☉ Утаптывать ногами, лапами, оставлять лёжку (о диком звере). Манна анча (дьиикэй таба) таабаҕайдаабыт
ср. тув. таваҥгай, туркм. даабан, др.-тюрк. табан, монг. тавхай ‘ступня; подошва’

аат. Тарбахтар төрдүлэриттэн бэгэччэккэ диэри илии ис хаптаҕайа. ☉ Ладонь (от основания пальцев до запястья)
Эн обургу табаҕыйгыттан хайдах төлө мөхсөн барар эбит [оҕус], эн иҥииргин эрэнэбин. Далан
Силип уһун уктаах хомуос хамыйаҕынан уу омурдан, кэтит табаҕайдаах ытыстарын суунан билдьигирэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Илиитин өттүгэр суураламмыта, онтон кини кэтит табаҕайдарын иһигэр мин дуона суох ытыһым симэлийэн ылбыта. В. Васильев
ср. тув. таваҥгай ‘подошва, пята; ступня’, табаҕ ‘лапа’, монг. тавхай ‘ступня, лапа’

подр. лёгкому хлопанью плоским предметом, напр. ладонью, ступнёй # лэп курдук аккуратно, ровно; лэп курдук оҥор = делать что-л. аккуратно.

аат.
1. Туох эмэ уһугунан саллайан кэтирээһинэ, саллаҕара. ☉ Конец или часть чего-л. широкой и плоской формы, лопасть. Эрдии салбаҕа. Турбина салбахтара
□ Бөртөлүөт бөһүөлэк хоту өттүнээҕи киэҥ ырааһыйаҕа, күүстээх салбахтарынан көй салгыны куугуната ытыйбахтаан, чэпчэкитик дэгдэс гынан олордо. П. Аввакумов
Эрдии салбахтара өрө күөрэҥнэстилэр, сыаҕа киирбит сытыы быһахтыы долгуну минньигэстик быһыта тыыталлар. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, ответвление чего-л. (напр., оленьих рогов). Тайах муоһун салбахтара. Атырдьах салбаҕа
□ Салаалардаах салбахтаах Хатыҥ тоһоҕоҥ ханнаный? Саха нар. ыр. II
[Уус Мандар] атырдьаҕын салбаҕа тостубутун кыҥастаһа турда. И. Гоголев
[Кыыл таба муоһун] хас биирдии салбаҕа уратылаах, туспалаах, бэйэтин иһигэр кистэлэҥнэрдээх. С. Тумат
◊ Атах салбаҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн аллараа өттө, атаҕын хаптаҕайа тарбахтардыын. ☉ Часть ноги человека ниже щиколотки, ступня
Атаҕын салбаҕын төбөтүгэр биэстээх атыыр тайах суола чараас хаарга бэчээт курдук көстөр. Н. Абыйчанин. Илии салбаҕа — киһи илиитин бэгэччэгиттэн ыла уһук өттө, ытыстаах тарбахтара. ☉ Часть руки ниже запястья, кисть. Салбах батас эргэр. — былыргы хотуур. ☉ Коса старинная.
ср. хак. чалбай ‘быть расплюснутым’, бур. һалбай ‘лепесток’, алт. салбак ‘отвислый, повисший, болтающийся’, хак. чалбах ‘широкий, обширный’

I лоб || лобный; үрдүк сүүс высокий лоб; кэтит сүүс широкий лоб; сүүс уҥуоҕа лобная кость; сүүһүгэр түптүрдээх, хараҕар хаппардаах погов. у него на лбу покрышка, на глазах повязка (говорится о неотзывчивом человеке) # сүүскэ биэр = забивать (скот); сүүһүгэр суруллубатах у него на лбу не написано; сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаабыт погов. он работал не разгибая спины (букв. он потом со лба мазал свой ступни).
II 1) сто; сүүс саас сто лет; ,сүүс сыл анараа өттүгэр сто лет тому назад; сүүс киһи сынньанар дьиэтэ дом отдыха на сто человек; 2) разг. в сочет. с числ. от двух и выше рубль; уон сүүстэ аҕал дай мне десять рублей.

1) клюв (у птиц); морда (у нек-рых животных); рыло (у свиньи); куоҕас тумса клюв гагары; ыт тумса собачья морда; собачий нос; тумсун дулҕаҕа соттор погов. вытирает свой клюв о кочку (о том, кто отпирается или постоянно прибедняется); эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор , хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар погов. ранняя птичка носок прочищает, а поздняя — глаза протирает; 2) перен. передняя или выступающая часть чего-л.; борокуот тумса нос парохода; атах тумса носок (ступни, обуви); сылабаар тумса самоварный кран; сыарҕа тумса передняя перекладинка саней (из тальника); чаанньык тумса носик чайника; кытаҕас тумса губы клещей; этэрбэс тумса носок торбасов; атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр он почти не видит (букв. может видеть только свой носок); атаҕын тумсуттан ырааҕы көрбөт он не видит дальше своего носа (букв. носка); 3) лесистый выступ; тумус тыа мыс, покрытый лесом; тумус арыы а) островок выступающего леса; б) полуостров; ср. тумуһах # тумсун оҕунуохтаа = а) помазать нос (о сомнительном обещании); б) угощать кого-л. в корыстных целях; тумус буол = быть заводилой (в каком-л. деле).