связывать, перевязывать, стягивать; илиитин кэлгий = связать руки кому-л. кэлгийбэхтээ = ускор. от кэлгий=.

туохт. Тугу эмэ быанан тиһэн, бүүрэ тарт. ☉ Стягивать верёвкой, шнуром, шнуровать что-л. Ити хааны тиһиктээ! ПЭК СЯЯ.

1) сжимать, суживать, стягивать (обычно верхний край чего-л.); 2) перен. прижимать, теснить; үрүҥнэри куоракка сыҕайан үмүрүтэн истибит белых стали постепенно теснить к городу; 3) перен. заканчивать, подводить к концу; үлэбитин үмүрүттүбүт работу свою мы заканчиваем.

I 1) соблазнять, завлекать кого-л., кружить голову кому-л.; 2) отвлекать, сбивать с толку; 3) диал. стягивать, затягивать, зашивать (напр. дыру на одежде, вместо того, чтобы поставить заплату) # талаҕынан иирт = сплести что-л. из ивовых прутьев.
II взбивать (сливки, сметану).

туохт.
1. Аллараа өттүнэн синньээн бар (хол., былааччыйа, кутурук). ☉ Сужаться книзу (напр., о платье, о хвосте). Былааччыйа кумньуйан түһэр
2. көр кумуй
1.
Кумньуйан тыаһа суох туттарын иһин Кутуйаҕы Оҕус биһириир. М. Ефимов
Тоҥсуйан лобугураттым, Туох да иһиллибэт, …… Кубулҕатыгар ньылбыйан кумньуйан сытар ини. К. Туйаарыскай
ср. монг. хуни ‘стягивать шнурком в складки’

несов. 1. кого-что (стягивать верёвкой) баай, кэлгий; вязать снопы түүтэхтэ баай; 2. что * *(плести крючком, спицами) баай; вязать чулки чулкута баай; 3. что и без доп., безл. киһи айаҕын куурт, киһи айаҕын аһыт; от зелёного яблока вяжет во рту күөх яблоко киһи айаҕын куурдар; 4. что чем (скреплять вяжущим веществом) ыпсар, туттар, сыһыар; вязать кирпичи цементом кирпииччэни цеменинэн ыпсар; 5. что (скреплять врубкой) холбоо; *вязать венцы (в *срубе) түһэрии мастарын холботолоо.

I
туохт., эргэр. Көпсөнөн кэлгий, көпсөнөн баай. ☉ Скреплять, связывать или стягивать что-л. бечевкой (вязкой) из тальника
Тыаттан хас да хаппыт маһы киллэрэн талаҕынан холбуу көпсөлөөтө. И. Данилов. Өлүөнэҕэ түһээт Омоҕой баайдаах болуоттарын көпсөлөөн баран, уһун талаҕы салҕааттаан быаланан, бэчимэлэнэн өрө хааман, бары Дьокуускай оннугар кэлэн олохторун булаллар. БСИ ЛНКИСО
II
туохт. Көпсөркөй, бурҕаа оҥор (сири, буору). ☉ Делать рыхлой, мягкой (почву, землю)
Алааһы кыйа массыына, матасыыкыл тибилийэн көпсөлөөбүт суолунан матасыыкыллаах киһи …… хорохоччуйан иһэрэ көһүннэ. П. Аввакумов

1. тардыс I диэнтэн бэй. туһ. Оҕонньор, долгуйбутун көрдөрүмээри, тайаҕыттан тардыстан туран, таһырдьаны былдьаста. Амма Аччыгыйа
   [Артымыай:] Эбии күүс-уох тардыстабыт. Улуус аайы тымырбытсыдьааммыт баллайар баһаам. Л. Габышев
   Поэт биһигини үтүөҕэ, кэрэҕэ тардыстарга үөрэппитэ. «ХС»
2. Кимтэн-туохтан эмэ тутулуктанан хаал (тугу эмэ гынаары, оҥороору гынан баран). ☉ Намереваясь сделать что-л., воздержаться по какой-л. причине
   Москваҕа үөрэнэр Чиэс дьоллооххо эрэ тиксэр. Уолчаан тута сөбүлэһиэҕин Ийэтиттэн тардыстар. И. Гоголев
   Ол сылдьан, күрээн көрүөн дуумайдыыра да: «Мин бардахпына тойоммун тутуохтара», — дии санаан тардыстара. Н. Түгүнүүрэп
   Өлөксөй бу сайын хаста да куоракка киирэ сылдьыан санаамахтаан баран, оттууруттан тардыстан барбатаҕа. Кустук
3. Биир сиртэн атын сиргэ тардан билин, оннук ыарый. ☉ Тянуть, стягивать, отдаваться где-л. (о боли)
   [Эһэ] атаҕын сиикэй бааһа дьаралыйан, туох баар этиттэн-хааныттан барытыттан тардыстан ыалдьара. И. Федосеев
   [Ньургууна] көхсүгэр туох эрэ тардыстар баар. Ол Туораҥа быһаҕын суола. А. Сыромятникова
   Тыыннахпына, хаамтахпына Тугум эрэ тардыстар. Д. Апросимов
   Үөс тааһырыытыгар …… түөс тылын туһунан тардыстан ыарытыннарар. ЯАС БХ
   ♦ Атах тардыһын — атах тардыс диэн курдук (көр атах)
   Тыраахтарынан атах тардыстан, сорунан туран көрдүүллэригэр тиийбиттэрэ. В. Яковлев
   Икки табабытын бу Хабырыллаҕа биэрэбит: айанныырыгар атах тардыстыа. «ХС»
   Сылтан сыл аайы сырыыны-айаны кыайбат буолан иһэбин. Хата, бөртөлүөтү миинэр миҥэ оҥостон атах тардыстабын. «Кыым»
   Тардыстар талаһа — миинэр миҥэ диэн курдук (көр миинэр). Миинэр миҥэтин, Тардыстар талаһатын …… ыҥыран, Хаһыытаан хабырытта, Ыһыытаан дуораһытта. С. Васильев
   Тыый, инньэ диэн (оҕуһу) ууга ыытыа эбитим үһү дуо? Муҥ эрэ оттон миинэр миҥэҥ, тардыстар талаһаҥ этэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
   ◊ Кэтэх (кэтэхтэн, кэтэҕиттэн) тардыстан көр кэтэх
   Никита оронугар кэтэх тардыстан сытан хоһун үрдүн одуулуур. Н. Лугинов
   Хабытчаарап оронугар тиэрэ түһэн, кэтэх тардыстан сытта, арыгыта олох төбөтүгэр тахсыбата. «ХС». Тобук (тобуккуттан) тардыһын — икки илииҥ тарбахтарын хатыйан баран аҥаар атаххын тобуккуттан куустаран өрө көтөҕөн олор. ☉ Сидеть, держа на весу согнутую ногу и обхватив сцепленными руками колено (обычно о стариках)
   Киил оҕонньор тобук тардыстан, сымыһаҕын быһа ытыран, …… түннүк диэки тугу эрэ одуулаһар. Н. Лугинов
   Оҕонньор атаҕын оллооннуу ууран, тобугуттан тардыстан олорон …… ыллаан барда. Эрилик Эристиин
   Туола …… айан суолун одуулаһан, олоппоско тобук тардыстан чөкөллөн олордо. П. Аввакумов

I
туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи туохха эмэ (хол., сапка, быаҕа) бииргэ иҥиннэртээ, анньыталаа, баайталаа. ☉ Нанизывать, насаживать что-л. на что-л. Оҕуруону тис.
□ Уолларыгар анаан собо тылын синньигэс үтэһэҕэ тиһэн хатараллар. И. Гоголев
Балыктарын хайыыларыттан талах лабаатыгар тистэ. Н. Якутскай
Тоҥус кыыһа моонньугар тула икки хос таас хоруоҥканы сапка тиспитин кэтэн тахсан кэллэ. Н. Павлов
2. Туохха эмэ хайаҕастарынан, үүттэринэн быаны уган аһаҕаһын (хол., хааһах айаҕын) ыга тарт, баай. ☉ Стягивать что-л. (напр., большой мешок, рюкзак), продевая через отверстия или петли верёвку, шнурок, шнуровать
Ньукулай киппииһин үс муоһун төттөрү уган сыматын тиһэр. Күндэ
Уолаттар Суут Албыны [киһи аата] хааһахха уган тиһэн баран, соһон илдьэ бардылар. Суорун Омоллоон
Бөтүрүүскэ түүлээҕи хааһаҕар сааһылаан, быатын тиһэ олордо. «Кыым»
3. көсп. Ханнык эрэ түгэни, кэрэ көстүүнү ойуулаан хоһуйаары тыллары талан, ханыылыы наардаа. ☉ Подбирать слова в эстетически стройный ряд, художественно изображая, описывая то или иное явление
Эгэлгэ тылларбын тиһэммин, Эйиэхэ ырыабын аныаҕым. Күннүк Уурастыырап
«Аҕам уус тылынан тиһэн этэрэ эбээт», — диэтэ Толбооноп оҕонньор. М. Доҕордуурап
Халлаан уоттаах сулуһун Ырыабытыгар тиспиппит. Н. Босиков
△ Тугу эмэ кэрэхсээн, сэҥээрэн истибити, билбити-көрбүтү түмэн, мунньан, сурунан ис, бэлиэтэн. ☉ Перекладывать на бумагу, записывать что-л. интересное, достойное запоминания
[Мунньахха] Айымньылар ааттарын Испииһэктээн тистилэр. Күннүк Уурастыырап
[Кириллин кэпсээнин] Кэнчээри ыччаппар анаабыт Кинигэбэр тистим, ааҕыҥ! К. Туйаарыскай
4. көсп. Ким эмэ туһунан хобу-сиби хомуй. ☉ Собирать сплетни, толки о ком-л.
Кистии саба Кэпсээн оҥостоору Холбуу тиһэн Хобулуу түһээри Хаҥхалай торбос сонун Хообоччу кэтэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
Бу эйиэхэ дьыала бөҕө тэриллибит. Били «атаһыҥ» Егоров оҕонньор тиспит. Н. Лугинов
Арай сороҕор хомотор миигин Ким эрэ мэник тыла Эн билиҥҥи олоҕуҥ туһунан Холустук холуннара кэпсиирэ, — Буруйгун, алҕаскын тиһэрэ. Н. Харлампьева
♦ «Сип» гыммыты ситиигэ тиһэр, («сап» гыммыты сапка тиһэр) көр сип гын
Сип гыммыты Ситиигэ тиһэ сылдьан, Ситэрэн сэһэргээн сэргэҕэлэтэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. др.-тюрк. тиз, тат. тезү, алт. тис, хак. чис ‘нанизывать’
II
тыаһы үт. т. Чиҥ соҕус туох эмэ кытаанахха күүскэ охсулларын тыаһа. ☉ Подражание звуку сильного удара чего-л. плотного о что-л. твёрдое.
тюрк. тис

I
туохт.
1. Салгынынан илгий, сайа оҕус, тыалыр. ☉ Веять, нести струи воздуха, дуть (о ветре). Эти-хааны дьэгдьитэр эмтээх салгын үрбүтэ, — Көмүс өҥнөөх долгунум Күндээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Муус кырыа дьиэбит оһоҕун Уотун тыал саба үрэр. Эллэй
Хотуттан кимиэллээхтик үрэр тымныы тыал кини сүрэҕин-быарын ортотунан сайан киирэрэ. И. Федосеев
2. Айаххынан салгын күүстээх сүүрээнин таһаар. ☉ Выпускать ртом сильную струю воздуха, дуть
Бэҕэһээ киэһэ холумтаныгар күлүнэн көмпүт уоттаах чохторун хардаҕас төбөтүнэн арыйаарыйа, мас оттон, тымтыгынан күөдьүтэн, үрэн сирилэттэ. А. Софронов
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Горну Чүөчээски бастыҥ доҕоро Марат үрэрэ, оттон барабааны Петя уол тыаһатара. Суорун Омоллоон
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр (эҕирийдэр) бэттэх көр өҕүрүй
Бу киһи Тура-олоро дьороһуйбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн кинини ситэ билбэт эбиккин. Кини — салайааччыга саһыллыы ньылаҥнас, оттон биһиэхэ — торҕон бөрө. Кинилэргэ үрдэр антах, эҕирийдэр бэттэх, биһиэхэ — кур төҥүргэс. С. Федотов. Үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна — өрүкүйэн, омуннуран баран уостан хаалла. ☉ Легко и быстро остыть, внезапно обмякнуть, сдуться. Киһибит эмискэ үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна
◊ Үрэр саа көр саа
Тимир суол тилигирээтэ, Тэлигирээп тэһииргээтэ, Тэлэпиэн тэбиэһирдэ, Тэргэн саа тигинээтэ, Үрэр саа үлүһүйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэр да саанан ытарга ааттаах баарым. УАЯ А
др.-тюрк., тюрк. үр
II
туохт.
1. Быстах-быстах, төлүтэ барар курдук бүтэй саҥаны таһаар (ыт туһунан этэргэ). ☉ Издавать лай, лаять (о собаке)
Мууһунан утаҕын ханнаран баран, туран истэҕинэ, Түргэнэ үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
Таһырдьа Дьүкэ биир тыынынан лоҥкуначчы үрээт, уурайан хаалла. Болот Боотур
Алааска киирдилэр, ыал ыта Ыраахтан үрэ тоһуйда, Утуйбут дьиэлээх соһуйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп., үөхс. Кими эмэ үөх, саҥар, мөх. ☉ Грубо выражать своё недовольство, браниться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсиэн!» — Сыллай Луха, кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
[Баабыла:] Мин үөрэҕэ суохпун да, суобаһым эйигиннээҕэр ыраас. [Сүөкүлэ:] Суобаһа суоҕу миигин булаҥҥын үрэ тураҕын дуо? И. Гоголев
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур! Эн соҥҥун биһиги сарбыйан сиэбиппит дуо?!» — Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Ыт үрбэт, киһи көрбөт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I)
Уол оҕо барахсан, Ыт үрбэт, киһи көрбөт буолан баран, Түөрт үрэх баһыттан биирдэригэр Дьоло тосхойор, Быйаҥа быгыалыыр, Кэскилэ кэтэһэр кэмэ кэлиэҕэ. Саха нар. ыр. II
др.-тюрк., тюрк. үр
III
туохт. Тириини таҥастыырга бэлэмнээн субатын эбэтэр түүтүн үрбэнэн кыһыйан ыраастаа. ☉ Скоблить, счищать (мездру с кожи) специальным орудием үрбэ. Инчэҕэй тириини үрэр
□ Ыстапаанньыйа суол ааныгар олорон тирии үрэр. Күндэ
Андаатар тириитин үрэр (ыраастыыр) мас эмиэ туспалаах. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сүр ‘сдирать, стягивать’