ууналаа диэнтэн холб. туһ. Бурхалейдаах аттара баран иһэр сирдэрин диэки ууналастылар. Эрилик Эристиин
Аттар бастарын ньолоччу туттан, кутуруктарын субуччу быраҕан бараннар, тараһалара суолга тиийэтиийэ, хатыс быаны сыыйа тарпыт курдук ууналастылар. Эрилик Эристиин

сыһ. Лабаа-лабаа ыраах уунуталаан, уһаан көстөр гына. ☉ Наречие от тараадый
Оҕустара кутуругун субуччу быраҕан, иһэ сараччы үллэн, түөрт атаҕын тараадыччы тэбэн баран өлөөрү бөтүөхтүү сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Күн маҥнайгы сардаҥаларын тараадыччы уунан Аан ийэ дойдуну айхаллыыр. Амма Аччыгыйа
Хабыс-хараҥа түүн самналлыбыт саха балаҕанын кыһыл сулус уота үөһэттэн тараадыччы тыган сырдатар. Н. Заболоцкай

I
аат.
1. эргэр. Дириҥ бадараан, түгэҕэ суох оборчо. ☉ Глубокое болото, топь
Тумсун үрдүнэн Туора түспүт муостаах, Тутум атахтаах, Луоҕаттан иҥнибэтэх Луо бээгэй оҕустаах Алып Хара …… Аҥаарыйар аартыга. П. Ойуунускай
Ол анараа өттүн диэки аһара көрдөҕүнэ ап төрдө Алып Хара обургу бу өлүү луоҕатын ис кырыытыгар …… үс төгүл эриллэн баран түүрүллэн сытар үһү. Ньургун Боотур
2. кэпс. Туох эмэ уһуннук сытан кэлимсэлэһэн дьүдьэйбитэ, лааҕы буолбута. ☉ То, что слежалось, утратило свежесть, подгнило
Эргэ үйэ элбэх сааһыгар мунньуллубут сытыйбыт луоҕа бөхтөрүнэн саҥаны саба ыһыахтыы сатыыр. Амма Аччыгыйа
II
аат. Ынах сүөһү кутуругун төбөтүн маҥана. ☉ Белый кончик хвоста (у коровы, быка)
Луоҕалаах кутуруктаах оҕус.  Эдэр кунан оҕустар …… күрэс былдьаһаары луоҕалаах кутуруктарын Субуччу тутаннар Күрдьүөттэһэ-күрэстэһэ Күрэс былдьаһа оонньууллар эбит. А-ИМН ОЫЭБЫ. Тэҥн. дуоҕалаах
ср. тюрк. туҕлук ‘имеющий знамя, со знаменем’

1. аат.
2. Киһи хараҕар тута быраҕыллар сурааһын курдук уһун синньигэс дьураа. ☉ Узкая полоса, линия, резко выделяющаяся на фоне чего-л.
   Биллэ хараарбыт дьүдьэх сирэйин дьирбиилэригэр иннэ доҕуутун саҕа быыкайкаан таммахтара мустубуттар. Софр. Данилов
   Ыраах өстөөх окуопаларын хара дьирбиилэрэ сыталлар. Т. Сметанин
   Биһиги иннибитигэр үрүҥ эттээх туоска хара ситии дыргыллан сытарыныы, тунал маҥан эйгэҕэ хара дьирбии буолан, уу харааран көһүннэ. «ХС»
3. геогр. Өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын икки ардыларынааҕы үрдэл. ☉ Водораздел
   Икки өрүс дьирбиитэ.  Хас биирдии өрүс уу ылынар анал тардыылаах буолар. Өрүстэр тардыыларын кыраныыссата өрүс тардыытын дьирбиитэ диэн ааттанар. САИ ССРС ФГ
   Кинилэр быһа охсон ааһыахтаах сирдэрэ, хотуттан соҕуруу диэки субуччу тардыллыбыт булгунньахтар силбиһэ барар арҕастара, Деркул өрүс уонна кини салаата Камышня үрэх дьирбиилэрэ этилэр. А. Фадеев (тылб.)
4. даҕ. суолт. Киһи хараҕар тута быраҕыллар уһун синньигэс дьураалаах. ☉ Вытянутый узкой полосой, линией, резко выделяющейся на фоне чего-л.
   Күн киирээри, арҕаа тыа баһын курдаан турар хара дьирбии былыт кэтэҕэр саһан, былыт үөһээ чэчэгэйинэн быган көрдө. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Лена мааны кыргыттара - Эһиэхэйдьит долгуттар - Таастаах дьирбии биэрэккэ Тахсан саһан хаалаллар. Т. Сметанин

I
туохт.
1. Эмискэ улаханнык долгуйууттан, куттаныыттан, тымныыны-итиини билииттэн о. д. а. этиҥ сааһа аһыллан ыл (киһи ньиэрбэтин туһунан). ☉ Задрожать от внезапного сильного волнения, от страха, холода и т. п. Үчүгэйиэн дьүүктэ уута! Тииспит дьырылаата. С. Тарасов
Даайыс [кутталыттан] этин сааһа дьырылаан баран, атаҕын сүһүөхтэрэ кыйан, кычыгыланан барбыттара. Н. Заболоцкай
Кини көһүйэ тоҥмут этин-хаанын бу уот угуттаан, минньигэстик дьырылаан киирдэ. Д. Таас
Уол уураабыта Октяҕа этин сааһынан ип-итиитик дьырылаан киирдэ. М. Попов
Ама, хайа саха сүрэҕэ дьырылаабакка өйдүөҕэй саха кыыһа кэрэ куолаһынан ыллаан дьырылата, көрөн-истэн тырымната турарын?! Т. Сметанин
2. Эмискэ минньигэстик билин (үчүгэй, сытыы сыт туһунан). ☉ Ощутить острый приятный запах
Ок-сиэ, бу тыам сыта барахсан сүрэхпэр-быарбар дьырылаан киирэрэ, эчи минньигэһин баҕаһын. С. Ефремов
Борокуоппай …… уолун көтөҕөн ылан ньилбэгэр олордор уонна сыллаан ылар, оҕо сыта дьырылаан үчүгэй даҕаны. А. Бэрияк
Сүр минньигэс сыт муннум таныытынан дьырылаан киирбитигэр уһукта биэрдим. «ХС»
3. Ыга баттааһынтан, ыарыыттан утуй, дырылаа (эт-сиин туһунан). ☉ Онеметь (потерять чувствительность - напр., о руке, ноге); ощутить дрожь в теле (от лежания или болезни)
Уһуктубута, хаҥас илиитин баттыы сыппыта утуйан хаалбыт, араастаан дырдыргыыр, дьырылыыр, кыайан хамсаппат. В. Тарабукин
Оттон куҥ курдук буолбут ыбыс-ыарахан илиитэ өссө эбии көһүйэн, тыбыс-тымныы буолан, дьырылаан барда. А. Сыромятникова
II
тыаһы үт. туохт.
1. «Дьыр-дьыр-дьыр» диэни түргэнник субуруччу эппит курдук саҥаны нарыннык, уһуннук таһаар (үксүн чыычаах ырыатын туһунан). ☉ Заливаться звонкой нежной длинной трелью (обычно о птичке)
Күөрэгэй үөһэттэн Салгыҥҥа тырымныыр, Көстүбэт үрдүктэн Ырыата дьырылыыр. Күннүк Уурастыырап
Араас дьикти куоластаах чыычаахтар ырыалара салгыҥҥа дьырылыы тохтор. Л. Попов
Ыккый ойуур быыһыгар …… Ымыы чыычаах барахсан Ырыаката дьырылыыр. Е. Иванова
2. Нарыннык, биир тэҥник илигириир дорҕооннору таһаар (хомус, атын да муусука туһунан). ☉ Слышаться, раздаваться (о нежном дрожащем звуке хомуса или др. музыкального инструмента)
Сүр имигэстик хомуска оонньоон барда. Истиэхтэн эриэккэс кэрэ дорҕооннор дьырылаатылар, дьурулаатылар. И. Гоголев
Истэҕиэн, муусука дорҕооно дьырылыыр, кэрэтиэн! Имэҥнээх муоралыы долгуран дьиктитин! А. Абаҕыыныскай
Көтөр араас саҥатынан Күйгүөрэ сатараан, Хомусчааным лыҥкынаа, Күөрэгэйдии дьырылаа, Татыйыктыыр чыычаахтыы Тылыбырыы чугдаарый! П. Дмитриев
3. Аһаҕастык уонна уһуннук кистээ (сылгы туһунан). ☉ Ржать звонко и протяжно (о лошади)
Ханна эрэ ыраах кулунчук кистээн дьырылыыр. Атыырдар биэлэри таптааннар, Эйэҕэс чуор куолас дьырылыыр. Эрилик Эристиин
III
дьүһ. туохт. Биир тэҥник кэчигирээн, кэккэлии тур (синньигэс көнө предметтэр тустарынан). ☉ Стоять ровным рядом на одной линии (о тонких прямых предметах)
Оскуола эрэһиэҥкэ олбуора ыраахтан дьырылаан көстөр.  Симон Павлович улахан көлүөһэлээх массыына аттыгар туран, аҥаар атаҕынан үктээн, лип-лап гыннардаҕын аайы, бэчээттэнэн дьырылаабыт буукубалардаах кумааҕы лииһэ тахсан кэлэр. Д. Таас
Ыраастаммыт өттүгэр цистерна арматуратын таҥан таһааран эрэллэрэ уһун синньигэс балык дьардьаматын курдук, субуччу дьырылаан көстөр. В. Яковлев
△ Дьэрэкээннэнэн, таҥалайданан көһүн. ☉ Казаться ярко украшенным, орнаментированным
Итинтэн үс-түөрт хаамыыны дубук алларбыттара буоллар, ол онтон ыла сүрдээх дьара таас харгы дьырылыы сытар. В. Яковлев