побуд. от сугуннаа=.

совм.-взаимн. от сугуннаа=.

сыһ. Ортотунан; өссө биир баччанан. ☉ Наполовину. Таня ыаҕаһын аҥаарынан сугуннаабыт
□ Мин санаабар, баайдар бас билэр сирдэригэр дьиҥнээх мээрэйи ыытар буоллар, аҥаарынан эбиллэн тахсыа этэ. М. Доҕордуурап

туохт. Өлбүт харамай сэмнэҕинэн аһылыктан (сиэмэҕи этэргэ). ☉ Питаться падалью (о хищниках)
Саһыла манна өлбүт кулуну сиэҥнэммит эбит. И. Данилов
[Эһэ] арҕахха киирэрэ чугаһаатаҕына биир сиргэ сытан эрэ аһыыр. Сугуннаан, отонноон, от-талах төрүттээн сиир уонна сиэҥнэнэр. ПАК ЭТ

туохт. Кыратык аһыы түс. ☉ Подкрепиться чем-л., поесть немного чего-л.
Ньырбачаан күнүс тыаҕа тахсан сугуннаан, отонноон сиэн үссэммитэ. Далан
Үссэнэ түһэн баран, үлэҕитин кытаатыҥ! — Николай сотору-сотору ордоотуура. А. Сыромятникова
Мунду өбүгэлэрбит үссэнэн үөскээбит астара буоллаҕа дии. С. Никифоров

1. ньаҕайдаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Адьырҕа эһэ сугуннаан сиир, дэлби ньаҕайданан баран ууга сууна киирэр уонна таарыччы балыктаан чомполонор. И. Данилов
   Сылаас силимтэн обуой кырааската ньаҕайданан тахсааччы. ДьБ
   Аара айаҥҥа ньаҕайдаммыт сирэйбин-харахпын ыраастанным. «Кыым»
2. көсп., кэпс. Аһара уһуннук, салгымтыалаахтык тугу эмэ оҥор. ☉ Делать что-л. (вызывающее тоску своим однообразием) слишком долго
   Киһи биир үлэҕэ олус ньаҕайданара куһаҕан. П. Аввакумов

туохт. Кымырдаҕаһы тутан сиэ, кымырдаҕаһы бултаа (хол., эһэ). ☉ Ловить муравьев, охотиться на муравьев
Хардаҥ эһэ кымырдаҕастыыр Хара сыбар ыарҕата Хампа солко кырыстанар. С. Васильев
Эһэ кымырдаҕастаан сииригэр бэркэ сэрэнэн, сотору буола-буола илгистэн, баппаҕайынан кулгааҕын, хараҕын турута соттор эбит. ПАК ЭТ
Ехидна тарбахтара модороон, хаптайбыт тыҥырахтаахтар, онтукаларынан, кымырдаҕастаан сиэри, кымырдаҕас уйатын үрэйэр. ББЕ З
♦ Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы — дьоһуннаах дьыаланан буолбакка, туһата суоҕунан, бэтэрээҥҥинэн дьарыктан; кыралас. ☉ Заниматься несерьезным, пустячным делом
Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы, кустаамына сугуннуу сылдьыахпыт дуо? Далан

аат. Моонньунан, иһигэр икки сиринэн олус синньиир, алта атахтаах, үксүн хара дьүһүннээх, буортулаах кыра үөннэринэн-көйүүрдэринэн аһылыктанар, дьукаахтаһан күргүөмүнэн олорор, күүстээх сыҥаахтаах быыкаа харамай. ☉ Муравей
Көөртүм — сүүнэ баҕайы кымырдаҕас кэлэн атахпын ытырбыт эбит. Суорун Омоллоон
Биир уйа кымырдаҕас сайын устата үс мөлүйүөн …… буортулаах үөнү уонна кинилэр гусеницаларын, сымыыттарын хомуйар. И. Сосин
Өскө кымырдаҕас уйатыгар эймэҥнэс буоллаҕына, самыыр түспэт. ДьСИи
♦ Кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буол — туохтан эмэ өрүкүйэаймана сүүр-көт (элбэх дьон туһунан). ☉ Взбудораживаться, приходить в тревожно-беспокойное состояние (о толпе, массе людей). Сэрии саҕаламмытын истээт, дэриэбинэ иһэ кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буолла. Тэҥн. Тигээйи уйатын тоҕо тарпыт курдук; тураах уйатын тоҕо тарпыт курдук
◊ Кымырдаҕас ойуу (орнамент) иск. — кымырдаҕаһы үөһэттэн көрүүгэ маарыннатан оҥоһуллубут ойуу. ☉ Разновидность якутского национального узора, изображающая муравья с высоты
Кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах ойуулаах өттүк симэҕэ (көмүс буолар). БСИ ЛНКИСО-1994
Өскөтүн муостан аттаах киһини оҥорбут буолуҥ, кини таҥаһын, атын киэргэлин, чаппарааҕын саахымат, үс муннуктаах, иилэҕэс, төгүрүк уонна кымырдаҕас орнаменнары хас биирдиилэрин хос-хос хатылаан уруһуйдаан ойуулуугут. ПСН УТС. Кымырдаҕас уйата — кымырдаҕастар олорор сирдэрин сир үрдүнээҕи өттө: от-мас сыыһынан, үөн-көйүүр хаҕынан о. д. а. бугул курдук оҥоһуллубут оргул. ☉ Муравейник
Халаачык бугул саҕа кымырдаҕас уйалара хаар анныттан чөмчөрүһэн олороллор. Амма Аччыгыйа
Сайын тыаҕа тахсан иккиэн [Тыгырыана уонна эһэ оҕото] отонноон, сугуннаан сииллэр, кымырдаҕас уйалаах сири кэрийэллэр. Болот Боотур
Мас аттыгар кымырдаҕас уйата түбэстэҕинэ, кини эмиэ хотуну, соҕурууну көрдөрүөн сөп. КЗА АҮө. Кымырдаҕас хайаҕа көр хайах
ср. туркм. диал. кымырсҕа, шор. кымырташ, кирг., узб. кумурска ‘муравей’

туохт.
1. Барыахтаах хайысхаҕыттан туораан хаал, суолгун сүтэр, кыайан булума. ☉ Заблудиться, заплутать, сбиться с пути
Уолаттар үһүөн бултуу тахсан баран, хас эмэ хонугу быһа мунан хаалтар. Саха фольк. Уончалаах оҕо эрэйдээх сугуннуу сылдьан муммут. Хас да хоммут. П. Тобуруокап
Муммут киһи мээнэ баран иһэр үгэстээх, тохтуор-туруор сүрэҕэ батарбат. Н. Заболоцкай
2. көсп. Ханнык эмэ боппуруоска улаханнык булкуллан, хайдах быһаарыаххын булума. ☉ Растеряться, сбиться с толку, запутаться в чём-л.
Араас санаалар таар баҕайдарыгар мунан, Стёпа Чаара күөлгэ кэлбитин билиминэ хаалла. М. Доҕордуурап
[Спиридон:] Сэбиэскэй былаас утары илин диэки улахан сэрии үөскээбит дииллэр, төһө кырдьык суолу кэпсээн эрэллэрэ буолла. Букатын мунан хаалан сылдьабын. С. Ефремов
Куока эппиэт була охсубакка, харааччы мунан хаа лбыт киһи курдук, ол-бу ди эки мэлээриҥнээтэ. С. Курилов (тылб.)
♦ Муммут кус оҕотун курдук (буол) — тугу да гынар, тугу эмэ тобула охсор кыаҕа суох буол, мунан-тэнэн хаал. ☉ Быть в растерянности, потеряться, не знать как быть
Арапаас бандьыыттартан ханна куотар сирин булумуна, муммут кус оҕотун курдук, тула эргийэ турбута. Н. Якутскай
Мин буоллаҕына ол доҕотторбуттан матан, эмиэ муммут кус оҕотун курдук, туох да өйөбүлэ, көмөтө суох собус-соҕотоҕун туран хаалбытым. Д. Таас
Дьиэҕэ киирбитим — дьахтар оҕолонон эрэр. Эмискэ тугу гынарбын умнан, муммут кус оҕотун курдук буолан хааллым. «Кыым»
ср. др.-тюрк. мун ‘заблуждаться’

туохт.
1. Олус улаханнык сылай, илиһин, быста сылай. ☉ Сильно уставать, утомляться, изнуряться
Үрүҥ Уолан Үрүт күүһэ үгдэрийэн, Алын күүһэ алларыйан Хаһан даа синим биир диэн, Харсыттан тахсан, хабырынан кэбистэ. П. Ойуунускай
Аҕыйах чаас устата бэчээттиир массыынанан тоҥсуйа түспүтэ улахан дьаалы эбит! Киһи бэрт бөрүкү илистибэт, үгдэрийбэт үлэтэ ини. В. Ойуурускай
2. Кырдьан мөлтөө-ахсаа (киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Ослабевать, дряхлеть (от старости — о человеке, о скоте)
Эмээхсин эрэйдээх эмиэ Сыта сыынаҕалаан, Олоро луҥхаран, Улаханнык үгдэрийэн, Ыараатар ыарыыр. П. Ядрихинскай
Иккис кэрдиис кэмигэр сүөһү үгдэрийбитэ харахха быраҕыллар, аанньа аһаабат эбэтэр аска олох чугаһаабат. СЫаКЫ
3. Эбии уйадый, мөлтөө (хол., уруккуну санаан-ахтан). ☉ Расчувствоваться, расстроиться (напр., от воспоминаний)
«Кини баара буоллар, ама, бу курдук буолаахтыа этибит дуо!» — Ылдьаана эмээхсин эбии үгдэрийэн ытаан барар. Н. Якутскай
4. көсп. Түргэнник уларый, кылгас үйэлэн; түргэнник аас, суох буол. ☉ Быть недолговечным, преходящим, кратковременным
Үчүгэй дьүһүнүн өр барыа суоҕа, Үгдэрийэн, эмээхсин буолуоҕуҥ. С. Тимофеев
Оо, мин дьүкээгир омугум, Үһүйээн буолан үгдэрийбит үйэлэргэ, Хаһан эрэ, Хордоҕойго үүммүт Хоту сугуннуу — Халыҥ да аймахтаах үһүгүн... Н. Курилов (тылб.)
ср. орд. үгдэрэ ‘стать совсем усталым’, монг. үгдрэх ‘осложняться (о болезни)’