дьиэрэҥкэйдээ диэнтэн дьаһ
туһ. Былыт кыыһын Быһа кыйдаан ылан Дьиэрэҥкэйдэтэн, дьэкиэһэйдэтэн Суомах дьоммун соһутаары Сорунан суламмытым. А. Софронов
Ол икки ардыгар ким эрэ хотон биир уһугар сүрдээх баҕайытык дьиэрэҥкэйдэтэн ыаһыны саҕалаан барда. В. Яковлев

туохт. Төһө эрэ кэмҥэ орто дойдуга олор, төһө эрэ үйэлээх буол. ☉ Жить, быть живым в течение отведённого судьбой времени (о ком-л.)
Оҕоҥ аатырдаҕына, Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини уһун үйэлэнэн эрэйдээх-буруйдаах, муҥнаах-таҥнаах олоҕу олорбута. И. Данилов
Ким эрэ кылгас үйэлэнэр, ким эрэ кэлин соҕотох хаалан үйэтин моҥуур. «ХС»
△ Төһө эрэ кэмҥэ баар буол, үйэлээх буол (туох эмэ туһунан). ☉ Быть, существовать (о чём-л.)
Силиһиттэн арахсыбыт үүнээйи өр үйэлэнээччитэ суох. Софр. Данилов
Хоһоонуҥ өлбөт үйэлэннэ, Хоту сирим поэта! Эллэй
[Сирдойду аатыгар] унньулхай ааттар хаһан да уһун үйэлэммэттэр. Багдарыын Сүлбэ

сыһ. Сотору, түргэнник, чугастааҕы кэм иһинэн. ☉ Скоро, в ближайшее время
Борохуот аал Суһал хонугунан, Өтөр күнүнэн, Күнүстэри күллүргэтэн, Киэһэлэри киллиргэтэн, Түүннэри түллүргэтэн [тиийдэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иһиччиттэр дьиэлэрин иһигэр Туллукчаан аһыыта өтөр ааспата, ааһыа да суох быһыылаах. Болот Боотур
2. Соторутааҕыта, олус өрдөөҕүтэ суох кэмҥэ. ☉ Недавно, в недалёком прошлом
Чэйдэрин испэккэ эрэ бары матыспакка, ымсыырбыт курдук аһыы олороллорун көрөн баран: «Кырдьык, өтөр бурдук аһы амсайбатах дьон барахсаттар эбит ээ», – дии санаатым. А. Софронов
Киһи өйүн күлүмэх күүһүгэр Ыраах да чугаһыыр алыба баар, Ол иһин өтөр сылдьыбатах дьиэбэр Мин дууһам бу хоһоон суруйар. Н. Босиков
♦ Өтөр үйэлэн — кылгастык олор, эдэр сааска быстах түбэлтэттэн өл. ☉ Уйти из жизни в молодом возрасте
Оҕоҥ аатырдаҕына, Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. др.-тюрк. өтүрү ‘за, после’, монг. үтэр ‘немедленно’

1. даҕ.
2. Кылгас кэмнээх, түргэнник ааһар, тохтуур. ☉ Временный, преходящий, проходящий быстро. Быстах ардах. Быстах тыал. Быстах кэм. Быстах тымныы. Быстах тутуу. Быстах былаас
   □ Бу быстах тутуу элбэҕин! Олбуордар, ыскылааттар, хоспохтор хойууларын! Н. Лугинов
   Быстах кэмҥэ олоруум, Москва киһитэ дэнэбин. Баксаалга күүтүө доҕоруом, Ахтан, амньыраан тиийиэҕим. Баал Хабырыыс
3. Аҕыйах ахсааннаах, кыра эбэтэр түбэспиччэ буолар, көстөр. ☉ Немногочисленный; случайный
   Боччумнаах булка сылдьан быстах куска-балыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
   Наахаралар кыра быстах ийэ ууһугар улахан суостаах-суодаллаах, күүстээх-хааннаах дьон эбиттэр. Эрилик Эристиин
4. аат суолт.
5. Туох эмэ быһыллан, хайытыллан араарыллыбыт сороҕо. ☉ Отрезок, обломок, обрывок чего-л.
   Сатаан саҕаламмат, дьаарыстаммат саҥалар быстахтара иһиллэллэр: «Ооккоом»... «Бабушка»... «Мэнигилээмээр»... Амма Аччыгыйа
   Тутаҕы, быстаҕы тулуйан Тумнарга үөрэн эн, Үлэлээ өрүүтүн сэмэйдик, Үлэлээ үгүстүк; Үчүгэй, үйэлээх Үлэттэн төрүттээх. Күннүк Уурастыырап
6. Туох эмэ туһата, суолтата суоҕа. ☉ Незначительная, ничтожная, несущественная часть чего-л.
   Быстаҕы саҥардаҕым, Туспаны туойдаҕым, Буоһата суоҕу Ботугураатаҕым буоллун! А. Софронов
   ♦ Быстах былаҕай — оһол, оһолго өлүү, соһуччу, эмискэччи өлүү. ☉ Несчастный случай; неожиданная смерть
   Быһыйы кытта сырыһыннаран Быстах былаҕайга ыллараҕын; Абааһыны кытта адьырыһыннаран, Араас алдьархайы арыйаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Кини быстах былаҕайга былдьамматаҕа, улуу дьыала иһин охсуһа сылдьан, үчүгэй үчүгэй курдук геройдуу өлбүтэ. Ф. Софронов
   Быстах былаҕайтан быыһаммыт, Дьаҥ-дьаһах таарыйбатах, Тумуу-сөтөл тумнубут. Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев. Быстах былдьат — алҕаска өл; буолуо суох куһаҕан быһыыга алҕас түбэс. ☉ Умереть, погибнуть случайно; случайно и неожиданно попасть в беду
   Кини быстах былдьатыам диэн сүрэҕэр ыттарбыт быһыылааҕа. «ХС»
   Быстах симиэрт көр быстах былаҕай. Ол эрээри тоҕо маннык оҕо курдук быстах симиэрт айаҕар киирэн биэриэй? П. Ойуунускай
   Абыраамаптаах туох да силиһэ-мутуга суох быстах симиэртэр эбит. Л. Попов. Быстах ыйаахтан — кылгас үйэлэн, эрдэ өл. ☉ Умереть преждевременно, рано
   Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо: Быстах ыйаахтаныа, Суомах оҥоһууланыа, Өтөр үйэлэниэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Быстах былыт — кыра, кылгас кэмҥэ ардыыр былыт (хол., этиҥ былыта). ☉ Небольшая туча (напр., грозовая)
   Күн ойоҕолуу көрөн турдаҕына, быстах былыттан өҕүөмэр ардах түһэн ааһар эбээт. Амма Аччыгыйа
   Быстах былыт уһулу ойон тахсан, ханна түһүөн мунчаарбыт элиэлии, хочону эргийэ көттө. С. Федотов
   Кэлэн истэхпитинэ, быстах былыт ибиирэн, таҥаспытын илитэн, тоҥон бардыбыт. Н. Габышев

аат. Атмосфераҕа уу паардара сойон хойдон мунньустубуттара. ☉ Облако, туча. Быстах былыт. Туман былыт
□ Өрүс халҕаһатын курдук логлоруттаҕас былыт үрдүнэн көтөн иһэллэр. Амма Аччыгыйа
Былыттар быһыттан, үрэллэн, тарҕанан, Быданан-убанан хаалтара. Күннүк Уурастыырап
Былыт диэн син биир туман. МНА ФГ
тюрк. булыт, булут
♦ Былыта суохха этиҥ сааллыбытыныы — туох эмэ күүтүллүбэтэх, куһаҕан соһумардык буоларын этэргэ. ☉ Как гром среди ясного неба
Фашисткай Германия биһиэхэ сэриинэн түспүтүн туһунан сурах былыта суохха этиҥ сааллыбытыныы нэһилиэги бүтүннүүтүн соһуппута. «Кыым». Былыт баттыыр — тыал-хаар, ардах буолаары гыннаҕына ыараа, ыарытыйан бар (аалларан ыалдьааччылар, дьарҕалаахтар тустарынан). ☉ Чувствовать себя плохо, болеть перед непогодой, ненастьем (напр., о хронических больных)
Уучуумпу бөһүөлэккэ Улуйаллар, арай, ыттар, Былыт баттаан дьон бэркэ Бырда суох утуйбуттар. «ХС». Былыт Кыыһа — былыргы сахалар итэҕэллэринэн, улуу ырыаһыттары кытта аатсуол былдьаһан, күрэстэһэн ыллаһар үөһээҥи абааһылар кыыстара. ☉ По представлениям древних якутов, дочь верхних демонов, которая поет, соревнуясь с великими певцами
Баатар Дьаакып ааттаах ырыаһыт. Кинини кытта Былыт Кыыһа ылласпытыгар: «Кугас ынах Кутуругун төрдө, Кулгааҕын төбөтө …… Хойуулаах убаҕаһа, Хор, Хоттум ээ, мин киһи, Хоох-ух, хоох!» — диэн куоппута үһү. Күннүк Уурастыырап
Былыт Кыыһын Быһа кыйдаан ылан Дьиэрэҥкэйдэтэн, дьэһиэкэйдэтэн, Суомах дьоммун соһутаары, Сорунан суламмытым. А. Софронов
Быыкаабыттан истэрим — Былыт Кыыһа ыкса киэһэ, Ый Күн алтыһыыта, Аһаҕас эттээх-хааннаах Айар илбис эҥэрдээх Айыы оҕотун кытары Аат былдьаһан ыллаһарын. М. Тимофеев. Былыттаах халлаан курдук киһи — биир бигэ тыла суох, уларыта сылдьар киһи. ☉ У него семь пятниц на неделе. Былыттаах халлааҥҥа быкпатах (быгымына) — олус күндүтүк тутан, бүөбэйдээн, саһыаран, кистээн улаатыннар (олоҥхоҕо кыыс туһунан этэргэ). ☉ Воспитать очень бережно, не показывая посторонним (о героинях-девушках в олонхо). Былыттан тардыс — хойуутук буруолаа, үөһэ таҕыс (оһох буруотун туһунан — баайдык-дуоллук, байылыаттык олоруу бэлиэтин быһыытынан). ☉ Густо дымить, подниматься высоко (о дыме из печи — как о признаке зажиточной жизни)
Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, — Унаар күөх, аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
◊ Босхо (быстах) былыт — кыра лоскуй былыт. ☉ Небольшое облако, небольшая туча
Сөрүүн тыал үүрдэ Этиҥи кытта Босхо былыты Арҕаа мырааҥҥа, Араас өҥнөнөн Кылбаара кыыста Арылы кустук. С. Данилов
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан таһымнаан барааччы. Н. Заболоцкай
Быстах былыт күнү бүөлээтэ. Т. Сметанин
Сөрүүн тыал кэлэрэ Ол киэҥ алаастан Самыырдаан ааһара Быстах былыттан. В. Иванов. Итир былыт — үөһэнэн сылдьар үрүҥ чараас кэрдиистиҥи көрүҥнээх уһун синньигэс былыттар (үксүгэр сайын ыраас, куйаас кэмҥэ көстөөччүлэр). ☉ Перистые облака (в ясные летние дни)
Итир былыттары, киэҥник силэйэ тарыйан, толору ый мылас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
[Күн] Илин халлаан иититтэн, Итир былыт кэнниттэн Сарыал уота чаҕылыйан, Көтөн-ойон күөрэйдэ, Күлүм-дьирим күөгэйдэ. С. Васильев. Күндэли алаас үрдүнэн — үрдүк, тунал халлаан
Чап-чараас, үп-үрүҥ итир былыттар онно-манна буруолууллар. Л. Попов. Күдэн (күдэрик, күдээр) былыт — тумаҥҥа маарынныыр, намыһах, түргэнник устар былыттар. ☉ Низкие быстро плывущие туманообразные облака
Аан тайҕа таҥнары сатыылаата, Күнү көрдөрбөт Күдээр былыт Күүгүнүү көттө. П. Ойуунускай
Күдэн былыт быыһыттан Күммүт күлэ тыгара. Күннүк Уурастыырап
[Самолет] Күүгүнүү, күйгүөрэ көттө: Күөх күдэрик былыттары Быһыта силэйтэлээн, Сындыыстыы сыыйыллан истэ. С. Зверев. Сатыы былыт — намыһаҕынан устар былыт. ☉ Низкое облако
Үчүгэй Үдьүйэн Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт, Үөһээ дайдыга. Сатыы былыкка таҕыста. Саха фольк. Тэкки Одулок ыам бырдаҕын туһунан эппиттээх этэ: «Туох тыынар тыыннаах ааттаахха сатыы былыт буолан кэлэн саба түһэн, кыа хааннарын уулууллар». Н. Заболоцкай. Сис былыт — кыһын ортотугар (тохсунньу эргэтигэр) кэлэр хас да хонуктаах былыт, ол былыт кэлиэҕиттэн ыла тымныы күүһэ мөлтүүр. ☉ Облака в середине зимы (в конце января), с появлением которых ослабляются сильные морозы
Ол түөкүн саһыл биллибэт буолан хаалла. Сис былыт кэлиэр диэри бүктэҕэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Хаардаан-сиирдээн, сис былыт ааһар. Баал Хабырыыс
Бу үнүргү Кириһиэнньэ сис былытын иннинэ үктээбит диир. М. Чооруоһап. Сыстаҥ былыт — кэлим ардах былыта кэлиэн иннинэ киистэнэн убаҕас кыраасканан субуйа тарпыт курдук чараас былыттар. ☉ Облака, похожие на полосы, как бы нарисованные тонкой акварельной кисточкой. Таҥалай (тараах) былыт — чараас таҥалайдыы кэрдиистээх былыттар. ☉ Слоисто-кучевые облака
Мин тиэрэ түһэн, кэтэх тардынан, күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Араҕас сабыдыал халлаан Тараах былыт курдук Таҥнары найҕаран түһүүтүгэр …… Кытай Бахсылааны олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Тоҥ былыттар — сайыҥҥы логлоруттаҕас, өрүтэ өрөһөлөммүт үрүҥ былыттар. ☉ Кучевые облака
Тула өттүбэр Эркин хайалар иҥиэттэллэр, Төбөлөрүн Тоҥ былыттарга кистииллэр. С. Данилов
Кыдьымах курдук тоҥ былыттар өрө адаарыһан таҕыстылар. Т. Сметанин. Тор былыт — ардах былыта (быстах былыт). ☉ Туча. Уулаах былыт — харааран көстөр, ардыахтаах кэлим былыт. ☉ Темная дождевая туча
Халлаан дириҥэр, уулаах былыт кэтэҕэр, дөрүн-дөрүн этиҥ ньириһийэр, чаҕылҕан күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Уулаах былыттар Куугунаан аастылар, Утаҕы ханнарар Таммахтар куоттулар. Эллэй
Улуу Тукулаан арҕаһынан Уулаах былыттар соһуллаллар. С. Васильев. Чуо былыт — соҕотох тоҥ былыт. ☉ Одинокое облако. Этиҥ былыта — хараҥа өҥнөөх олус халыҥ, этиҥнээх чаҕылҕаннаах, дохсун ардахтаах, үксүгэр күүстээх тыаллаах былыт. ☉ Грозовая туча
Түһээтэхпинэ дьиэм таһыгар тахсан турар эбиппин, онно эмискэ, хоту диэкиттэн этиҥ былыта таҕыста. А. Софронов
Арҕааттан най хара этиҥ былыта халлааны хараҥарда халыйан таҕыста. Т. Сметанин
Этиҥ былыта хара быарынан хайалар сытыы чыпчаалларын кыһарыйан ааһар. П. Аввакумов