сыһ. Киэҥник, диэличчи, суоһурҕаммыттыы (көр, хол., куттанан, кыыһыран). ☉ Вытаращив, выпучив глаза (смотреть — напр., от испуга)
«Кэм буолуо. Туора киһи туһугар тоҕо кыһаллыаххыный?» — оҕонньор кыыһыран өргөччү көрдө. Болот Боотур
Егор сирэйэ үллэччи кытаран, икки хараҕын өргөччү көрбүтүнэн Тамаратыгар чугаһаата. Д. Очинскай

чаҥырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Тойон кыыл оҕолоруттан көҥөнөн, таҥалайын тыаһатан чаҥырҕатта. Ойуку
Хотой кыыл, кыра көтөрдөргө суоһурҕаан, таҥалайын чаҥырҕатара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эмискэ адьас аттыгар тааһы тааска охсуолаан чаҥырҕатар тыас иһилиннэ. Куорсуннаах

сыһ. Суоһурҕаммыттыы, кырыктаахтык дьорҕойо (тутун). ☉ Угрожающе, агрессивно (держаться, вести себя)
Суруксут ыкса боотурҕаабыт туруйалыы дьохсоччу туттубут, кыраабылтан харыстанардыы даллаҥныыр. И. Гоголев
[Хаппар] самыыртанбырдахтан өһөспүттүү дьохсоччу тутунна, соноҕоһун ойоҕоһун татыр гына тиҥилэхтээн кэбистэ. П.Тобуруокап. Баһылай олорбутун курдук дьохсоччу туттан, сибилигин көтөн хаалыах киһилии олорбохтоото. «Кыым»

даҕ. Уордаах, суостаах-суодаллаах. ☉ Злобный, грозный, свирепый
Киил оҕонньор ааҥҥа көхсүнэн олорон кырыктаах куолаһынан сөҥөдүйэн уолун ыҥырда. Н. Лугинов
Кырыктаах тыл киһини охтооҕор ордук өлөрөр-алдьатар. И. Данилов
Кырыктаах оҕус муоһун сарбыйаллар, туора тотон суоһурҕаабыкка ол тэҥинэн, тоһун биэрэн суолун буллараллар. А. Абаҕыыныскай
Кырыктаах киһи кылгас үйэлээх, үтүө санаалаах киһи үчүгэй, үгүс кэнчээрилээх. А. Кривошапкин (тылб.)

I
туохт.
1. Илиигин бэйэҕиттэн киэҥник тэйиччи тутун, оннук туттан тугу эмэ гын. ☉ С силой взмахивать руками или чем-л. находящимся в руках
[Дьөгүөрдээн] хотуурун далайан дайбаабакка эрэ, саннын хамсатан, быһа үтүрүйэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
[Уус илиитэ] Модун балтаны далайан, Болгуо тимири таптайан Хараарда, такыччы тарта. М. Ефимов
[Гагин] киэҥник далайан холустатын киистэнэн сотуолуу-сотуолуу мин диэки суоһурҕаммыттыы көрдө. И. Тургенев (тылб.)
2. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими, тугу эмэ күүскэ оҕус, сырбат. ☉ Размахнуться и ударить кого-что-л. рукой или чем-л. со всей силой
Дьуурай кылгастык далайарын кытта, киһи куул курдук ыраах эһиллэн хаалар. А. Федоров. Эһэ чугаһаатаҕына далайыам диэн курбар баар чохорооммун ыллым. Т. Сметанин
3. Илиигин киэҥник тэйиччи тутан кими, тугу эмэ ый. ☉ Широким жестом указывать на кого-что-л.
Иван Иванович «киниттэн ыйыт» диирдии Надежда Алексеевна диэки далайда. Софр. Данилов
Биир курбачыйбыт эдэр саллаат хаҥас илиитинэн далайан аһыллан турар аан диэки ыйда. П. Филиппов
[Эппилиэттээх нууччаҕа] илиитинэн далайда: «Билсэн кэбис, ротмистр Угрюмов». «ХС»
монг. далай
II
1. аат.
1. Дириҥ уулаах киэҥ күөл, өрүс эбэтэр муора. ☉ Широкое и глубокое озеро (река) или море
Баҕа иигэ далайга эбиилээх (өс хоһ.). Кини [киһи] эбээт, тоҥ муустаах далай Дуулаҕа модьоҕотун солообут, Аргыардаах хоту Арктика Аанын тэлэйэ арыйбыт. С. Васильев
Күн сөтүөлүүр, көмүс хатырыктаах умсар далайдара биһиэхэ баһаам. «ХС»
Киэҥ далай үрүҥ көмүстүү килбэйэ көҕөрөн, аппа аттынан оргууйдук устан күөгэйэрэ. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Муҥура, улаҕата биллибэт киэҥ куйаар. ☉ Беспредельное, безграничное пространство
Оо, хаһан эрэ мин даҕаны Омуннаах сүүрбэ саастааҕым, Ол далайы, ол халлааны Кууһар дохсун санаалааҕым. С. Данилов
[Ый] Түҥкүрбүт далайтан ыйанан Түҥнэри хайыһан өҥөйдө. П. Тобуруокап
Халлаан хараҥа далайыгар харах сулустар муодарҕаабыттыы чипчиҥнэһэллэр. М. Доҕордуурап
3. түөлбэ. Таба муоһун кэлим сабарайа. ☉ Массивная, увесистая часть рогов оленя
[Кыыл таба] улахан күүһэ «далайыгар» баар дииллэр. С. Тумат
2. даҕ. суолт.
1. Түгэҕэ биллибэт, наһаа дириҥ, улахан, муҥура суох. ☉ Чрезвычайно глубокий, широкий, безграничный
Тоҕус сэргэ анньыллыбыт, сиэллээх сэлэ оҥоһуллубут, араҕас чэчир анньыллыбыт. Дириҥ далай түһүлгэ туругурбут. П. Ойуунускай
Киһитэ тайҕа киэҥ далай түгэҕиттэн кинини була охсон ылла. Амма Аччыгыйа
Улуу далай муораларбыт Оччоон чөҥөрүйэн, Түһэн барбыттара Тоҕо бэрдэй! П. Тулааһынап
2. көсп. Ис дьиҥҥэ тиийэр, киэҥи хабар (санаа, өй туһунан). ☉ Доходящий до сути, всеохватывающий (о разуме, мысли человеческой)
Кыыс [хотонтон] тахсан кэллэ уонна хаҥас быыс кэннигэр тиийэн, дириҥ далай санааны саныы олордо. Эрилик Эристиин
3. көсп. Бүппэт, эстибэт (күүс, кыах туһунан). ☉ Неиссякаемый, неистощимый (о мощи, силе)
Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх. Т. Сметанин
Ийэ буорбут чэлгиэниттэн Төһө бурдук үүнэр да - Оччо далай күүстээхпит Фашист бииһин эһэргэ. И. Чаҕылҕан
♦ Далай акаары көр акаары
Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай. П. Ойуунускай
Эбэн этэн ис, Даллаҥныырыҥ аанньа Далай акаары, Көбүөхтүүрүҥ аанньа күөх киһиргэс. «ХС»
◊ Куораан далай (далаан) ытыс (илии) көр куораан
[Абааһы уола] Айыы бухатыырын куораан далай ытыһынан икки атаҕын икки ардыттан ылла да, үрдүк былыт оһуутуттан өрө быраҕан кууһуннарда. Ньургун Боотур. [Сатамматах сирэйдээх киһибит] Кураанах тиит быһаҕаһын саҕа Куораан далаан илиилээх эбит. Саха фольк. Күөх далай - уу эйгэтэ, уу иһэ; дириҥ күөл. ☉ Водная среда, водное пространство; глубокое озеро
[Сабыйа Баай хотуннаах] Кыыстаах уол оҕолорун Кыбынан олорон Күөх далай уутунан Көйө сууйдулар. П. Ойуунускай
[Хабырыыһы] былыр үйэҕэ күөх далай түгэҕэр дьуоҕаран баран, үөр буола сырыттаҕа диэн тойоннообуттар. И. Гоголев. Чөҥөрө далай - түгэҕэ биллибэт чүөмпэ. ☉ Глубокий, бездонный омут
[Чупчуруйдаан] Чурумчуку харытын Тордуоҕунан хаптарда, Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй
монг. далай, тюрк. талуй