чаҥырҕат диэнтэн тиэт
көрүҥ. Лэгиэнтэй атыыһыт хотой кыыл курдук тылын таҥалайыгар чаҥырҕаппахтыыр. Н. Якутскай

сыһ. Өтөрүбатары, дьөлө үүттүөх курдук (көрүү туһунан). ☉ Пронзительно, сверляще (глядеть)
[Бухатыыр уоллара] Үүн тиэрбэһин курдук Үс өргөстөөҕүнэн өрө көрбүт, Хатыы-түтүү курдук Хааннааҕынан хаһылыччы көрбүт. П. Ойуунускай
[Хотой] Түһүлгэ ортотугар Түһэ охсоот, Өргөстөөҕүнэн көрөн, Уоттааҕынан одуулаан, Тумсун чоҥурҕаппыт, Таҥалайын чаҥырҕаппыт. С. Васильев

туохт. Кими-тугу эмэ куттаан, мөҕөн саҥар, абааһы көрөн суоһур, чугаһаппаттыы тутун. ☉ Угрожать, запугивать; проявлять враждебность, не подпускать к себе
[Баалкы Баһылай:] Ол эрээри олус нохоолоомо эрэ. Кулуба буоллаххына биирдэ суоһурҕаар. Л. Габышев
Сайын Ой-Бэскэ уйаламмыт хотой кыыл кыра көтөрдөргө суоһурҕаан, таҥалайын чаҥырҕатта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бу Күүкэй тыатын күндү кыыла — үөр бүүчээн баһылыга сүүлүргээн, кыраларыгар суоһургуур. И. Никифоров

туохт. Олус түргэнник үөһэ дайан таҕыс (көтөр туһунан). ☉ Устремляться ввысь (о птицах)
Улуу кыыл төһөөхтөөн көтөрө Көҕөрөр халлааҥҥа сурулуу — Онно, киэҥ дэлэмэн куйаарга, Элбэх да, үтүө да көҥүлгэ. Таллан Бүрэ
Ол турдахтарына, очуос хайа чабырҕайыттан тойон кыыл, бүтүн ыйааһынынан салгыҥҥа төһөөхтөөн тахсан, оҕолоруттан көҥөнөн, таҥалайын тыаһатан чаҥырҕатта. Ойуку

аат.
1. Бас уҥуоҕун кулгаах уонна сүүс икки ардынааҕы миэстэтэ (сорох кыылларга, хол., сылгыга — хараҕын кырыытыттан саҕалаан кулгааҕын икки ардыгар диэри). ☉ Часть черепа от уха до лба, висок
Сүрэҕэ тиҥиргэччи тэбиэлиир, хаана икки чабырҕайын кэйиэлиир. Н. Якутскай
[Өлөксөй оҕонньор] чабырҕайа кэйиэлээн икки кулгааҕа куугунуурга дылы. П. Аввакумов
Сэниэтэ суоҕунан сөтөллүбүтүгэр чабырҕайын тымырдара күүрэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. Ханнык эмэ үрдэл (хайа, мыраан) үрүт кырыыта. ☉ Вершина какой-л. возвышенности (горы, холма)
Таас чабырҕайыгар тахсан көрбүтэ, абаҕата да көстүбэт, атамаан кыыһа да биллибэт. Саха фольк. [Бурхалей] хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
Очуос хайа чабырҕайыттан тойон кыыл …… төһөөхтөөн тахсан, оҕолоруттан көҥөнөн, таҥалайын тыаһатан чаҥырҕатта. Ойуку
3. көсп. Эмпэрэ сыыр кырыыта (өрүс үрдүнэн). ☉ Край обрыва (над рекой)
Эрдэрим быыһыгар, эмпэрэ кытыл чабырҕайыгар тииттэр саһарбыт чыпчаалларыгар киирэн эрэр күн сардаҥата оонньуурун көрө-көрө, долгуйа саныырым. Софр. Данилов
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан кырыйа хаһыллыбыттар. ЕВФ УуДК
ср. тув. чулчургай, бур. сабиргай, монг. чамархай ‘висок’

1. көр дьэҥкир
2. Тимир кытыылаах, сырдык уулаах, сыа балыктаах дьэҥкэ байҕал баар үһү (тааб.: хобордоох, арыы, алаадьы). Үөр-көт, сырдык мичиктэн, мин тапталлаах Сахам сирэ, аҥаат-муҥаат алаастарым, дэбилийэр дьэҥкэ өрүстэрим, дьалкылдьыйар тайҕа тыаларым! Амма Аччыгыйа
   Таас үрэх барахсан уутун дьэҥкэтэ, ырааһа диибин диэн. Н. Заболоцкай
3. көр дьэҥкир
   2
   Дьыбардаах дьэҥкэ сарсыарда хойдубут тымныы салгын кымыстыы уймахтанар. Амма Аччыгыйа
   Сааскы дьэҥкэ Сарсыардаҕа Сайдам хоһоон Сатараата. Күннүк Уурастыырап
   Лоокуут чөкчөҥө саҥата …… күөх дьэҥкэ халлаантан таҥнары кутуллубута. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. Сэдэх мастаах-оттоох, сырдаан көстөр, сэндэҥэ. ☉ Редкий, хорошо просматриваемый (о лесе)
   Талах тулата ыраахха диэри дьэҥкэ эбит. Амма Аччыгыйа
   Күн уота дьэҥкэ тииттэр быыстарынан дьэрэличчи тыган турар. Т. Сметанин
   Кини иһирик ойуурга киирбэккэ, наар дьэҥкэ тыаны батыһан истэ. А. Сыромятникова
5. көсп. Мунааҕа суох, чуолкай, ырылыччы көстөн (биллэн) турар, үчүгэйдик өйдөнөр; булкуура суох, ырылхай. ☉ Четкий, ясный, понятный
   «Саҥа ырыалар» …… олоҕу тутууга тус бэйэнэн кыттыы суруйааччы айар үлэтигэр үтүө сабыдыаллааҕын дьэҥкэ туоһута. Софр. Данилов
   Беляев дьэҥкэ, быһаарыылаах этиитэ …… саарбаҕалааһыны суох оҥорбута. В. Протодьяконов
   [Ньукулааскы] үрдүк идеяҕа бэриниилээҕинэн, өйө-санаата дьэҥкэтинэн уратылаах киһи. И. Никифоров
6. көсп. Ыраас, чуолкайдык иһиллэр (саҥа, куолас). ☉ Чистый, хорошо слышимый, внятный (о голосе, речи)
   Тойон хотой обургу …… Ыраас дьэҥкэ куолаһынан Саҥаран чаҥырҕатта. Саха нар. ыр. III
   Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын, күлүүтүн истэрбит иһин - биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
   Өлөксөй сайаҕас, дьэҥкэ куолаһынан дакылаатын саҕалаата. В. Протодьяконов
   ◊ Дьэҥкэ өлүү эргэр. - киһи иһигэр эбэтэр этигэр уу үөскүүр ыарыыта. ☉ Скопление жидкости в полостях и тканях тела при болезнях сердца, почек и др., водянка
   Боруллуо кырдьан өлөрүгэр этэ дьэҥкэ өлүү буолан хоргуна ууллан үс сыл устатыгар сыххаран сытар. Саха сэһ. I