иметь репутацию; завоёвывать, приобретать репутацию, известность; үчүгэй сурахтан= иметь хорошую репутацию. сургуй ясли (кормушка для скота). сургуй= пролезать, проникать куда-л. (сделав пролом, проход, отверстие); сылгылар кэбиһиилзэх оту сургуйбуттар лошади пролезли через изгородь к стогу сена.

дьэбидиҥнээ диэнтэн дьаһ. туһ. Алаа Моҕус дьиэ түөрт муннугун диэки дьөлө сургуйан, муус туналҕан хараҕынан көрүтэлээн дьэбидиҥнэттэ. Саха фольк.

сайгый диэнтэн хамс
көстүү. [Арыгы] Суудатыан соруннаҕына Субуруопка буолан сургуйар, Саататыан сахтаҕына Сампааныскай буолан сайгыһыйар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Икки кытыл икки ардынан киэҥ күөннээх өрүс сүдүтүк нэлэһийэ сытар: уута тыаһа-ууһа суох аа-дьуо сайгыһыйа устар. М. Горькай (тылб.)

сургуй I диэнтэн төхт
көрүҥ. Үөһэнэн-алларанан сургуйталааҥҥын, Эн улуу киһигин, эн сүҥкэн талааҥҥын. С. Тимофеев
Кини иккитэ-үстэ бүгүстээн, иилээн турар уочараты арыый чараас өттүлэринэн умсан сургуйталаан көрбүтэ туһа тахсыбатаҕа. «ХС»

туохт. Тиэстэтэ мэһий, тиэстэтэ оҕус. ☉ Замесить тесто, ставить тесто
[Эһэ] бурдугу ууга булкуйан тиэстэлээбит уонна ытыһан ыла-ыла матыйбыт ахан. Р. Кулаковскай
«Билигин алаадьы сырдьыгынатыахпыт», — эбээ кытыйаҕа тиэстэлээри сургуйбут уу кутар. С. Маисов

күлүпүчүй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. [Куралай Кустук] тохтоон, оҥостон одуулуу сатаата да, уот уотунан ыраах кылаҥныыр, ап-хомуһун эбитэ күөх өҥүнэн буоллар күлүпүчүҥнээн, өр буолбакка, сүтүө эбитэ ини. Д. Апросимов
Биһиги …… үтүмэн үйэлэргэ биирдэ эмэтэ күп-күөх уотунан күлүпүчүҥнээн, быһыта сургуйан ааһыахпыт! Д. Апросимов

I
туохт. Наһаа итии туох эмэ убаҕаска тымныыны, сөрүүнү булкуйа кутан сойут. ☉ Охлаждать, добавляя в горячее что-л. холодное, прохладное
Сергей Иванович улахан куруускаҕа сылаас ууну көҕүрэтэн баран, муус тоорохойун уган сургуппута. Ф. Софронов
Таһырдьа аҕам оҕонньор итии хааһыга хаар кутан сургутуор тиийбэккэ ыттар барахсаттар аһыы охсоору ыйылаһаллара иһиллэр. С. Тумат
II
сургуй I диэнтэн дьаһ
туһ. Аҕыс аартыкка Арбыйан үөскээбит Атаҕым аннынан Сур күүдээҕи Сургутар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай

даҕ.
1. Симэһинэ сүүрэ сылдьар гына кыратык буспут (эт, сымыыт). ☉ Недоваренный, с кровью (о мясе); всмятку (о яйце). Сүүрүҥүй эт. Сүүрүҥүй сымыыт
□ Буруолаах итии чэй уонна сүүрүҥүй эт — итинтэн ордук амтаннаах ас, ама, баар үһүө?! И. Данилов
Плов бэрдин бэрт, бэлимиэн минньигэһин минньигэс, ол эрээри сүүрүҥүй сылгы этигэр хантан тиийиэхтэрэй! «ХС»
Таҥас хомуллан бүтэрин диэки күөс буһан бэлэм буолла. Эт арыый сүүрүҥүй соҕустук буспут. П. Ламутскай (тылб.)
2. көсп., кэпс. Киһи сымыйаргыах курдук, саарбах. ☉ Не внушающий доверия, неправдоподобный, маловероятный (обычно о сообщении, разговоре)
Толкуйдаабакка эрэ уот ыстаммытын курдук үүрэр-түрүйэр дьаһал төһөҕө да сүүрүҥүй буоларын Софья Кирилловна бэйэтин өр сыллаах уопутуттан бэркэ билэр. «Кыым»
△ Ситэтэ суох, сиппэтэх-хоппотох. ☉ Неоконченный, незавершённый, сырой (напр., о произведении)
Сорох прозаны ааҕа олорон сүүрүҥүй кыбыталааһыннары киллэрбиттэриттэн киһи сонньуйа олорооччу. С. Никифоров
Уус-уран литератураҕа бэйэ айымньытыгар ирдэбиллээхтик сыһыаннаһыы күүһүрдэ, өлбөөркөй, сүүрүҥүй айымньы аҕыйаата. «ХС»
ср. эвенк. сургуй ‘недоварившийся (о мясе), недопечёный (о лепёшке, хлебе)’

дьүһ. туохт.
1. Чэпчэкитик уонна биир тэҥ наҕыллык сыҕарый; тыаһа-ууһа суох сыыйылла уһун. ☉ Двигаться легко и плавно; бесшумно скользить. Тыы сылбыйа устар. Ыт үөмэн сылбыйда
□ Сэниэтэ суоҕунан сылбыйа сиэлэн испит табалара айаннарын эбэн биэрэллэр, сааскы суол устун быалыы уунаҥнаһаллар. ИИА КК
2. Ыран, көтөхтөрөн аһара синньээн, субураан көһүн (хол., сүөһүнү, кыылысүөлү этэргэ). ☉ Становиться худым, плоским от истощения (напр., о скоте, животных)
Оҕолорун эмиийдээн дэлби көтөхтөрбүт, сылбыйбыт түөрт харахтаах күөрт ыт, буруйдаммыттыы уолаттар сирэйдэрин-харахтарын кылап-халап көрөрө. Далан
[Оҕустара] тас көрүҥүттэн көрдөххө, туох да буолбатах, бааһа хаана-сиинэ суох эбит, арай агдата үллэн, иһэ эпсэри тардан, көрүҥэ сылбыйбыт. ПАК АаТХ
3. көсп., сөбүлээб. Биллибэтинэн, биллибэт-көстүбэт курдук сырыт. ☉ Ходить тайком, крадучись
Сыалыһар буолан сылбыйан, Сордоҥ буолан сургуйан Сатабылын эрэ булан, Салыҥмынан ньылбырыйан Ол айдаантан быыһанным, Оччугуйтан эрэ хааллым. П. Тобуруокап
Дьахтар кыыс үөрэнэр сиригэр сылбыйан тиийэн, кинилэр уолларын иирдэрин туһунан этэн-тыынан туран, үөрэҕиттэн үүрэллэригэр модьуйар. Күрүлгэн