I
туохт. Наһаа итии туох эмэ убаҕаска тымныыны, сөрүүнү булкуйа кутан сойут. ☉ Охлаждать, добавляя в горячее что-л. холодное, прохладное
Сергей Иванович улахан куруускаҕа сылаас ууну көҕүрэтэн баран, муус тоорохойун уган сургуппута. Ф. Софронов
Таһырдьа аҕам оҕонньор итии хааһыга хаар кутан сургутуор тиийбэккэ ыттар барахсаттар аһыы охсоору ыйылаһаллара иһиллэр. С. Тумат
II
сургуй I диэнтэн дьаһ
туһ. Аҕыс аартыкка Арбыйан үөскээбит Атаҕым аннынан Сур күүдээҕи Сургутар буолаайаҕыт! П. Ойуунускай

сыһ. Арыттаахтык «сартсурт» гына тыаһаан. ☉ Производя отрывистые шаркающие звуки. Сар-сур хааман кэл
□ Хаппыт ынах этэрбэстээх атаҕынан сар-сур үктэнэн, өрө татыакалана турда. Амма Аччыгыйа

I
даҕ. Хара ардайдаах сиэллээхкутуруктаах бороҥ эбэтэр күрэҥниҥи (сылгы дьүһүнүгэр); бороҥ, күрэҥ (сорох кыыллар дьүһүннэригэр). ☉ Тёмно-серый или сероватый с чёрной гривой и хвостом (о конской масти); тёмно-серый, серый, бурый (о масти, окрасе животных)
Суола биллибэт сур соноҕос баар үһү (тааб.: тыы). Хаардаах оттор быыстарынан сур күүдээх сүүрэкэлээн сүтэр. Амма Аччыгыйа
Кэннин хайыһан көрбүтэ, сүүнэ улахан сур бөрө аһыылара туртайбытынан кинини эккирэтэн субуруйан иһэр эбит. Т. Сметанин
ср. тат. соры, уйг., алт., каракалп. сур ‘серый’, кирг. сур ‘голубой (о масти лошади)’
II
тыаһы үт. т. Туох эмэ эмискэ сууллан, сиҥнэн түһэр (хол., буор көһөҥөтө) эбэтэр туох эмэ сүр түргэнник, тыастаахтык көтөн сурулаан ааһар тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при резком обвале большой массы чего-л. сыпучего (напр., глыбы земли); подражание звуку, издаваемому проносящимся, пролетающим мимо предметом
Саамай кэнникинэн үрдүк уҥуоҕар, көмүрүөлээх суон куолаһыгар дьүөрэлии оргууй аҕай сур-сур тэбинэн …… Тиихээн Чугуусап дьэргэйэн иһэр. Э. Соколов
ср. кирг. шур, шур-шур ‘подражание громкому шмыганью носом’, телеут. чур ‘шум, крик, звук’, бур. сур ‘стук’

биирдэм тыас. туохт. Биирдэ тоҕо сууллан, сиҥнэн түс; эмискэ түргэнник сурулаан аас, сурулаан хаал. ☉ Обвалиться, осыпаться с характерным звуком; быстро и шумно пронестись мимо, умчаться с шумом
Күн Эрбийэ бухатыыр соҕотохто халлаан улаҕатын диэки сур гынан хаалла. Ньургун Боотур
Муус чопчулар биирдиилээн лыҥкынаан тохтоллор, хас да сур гына түһэр. Н. Габышев
Биирдэ эмэ «Тойота», «Мерседес» массыына ситэн сур гынан ааһар. Күрүлгэн

сыһ. Кыратык суугунаан, сурдьугунаан иһиллэр тыастаахтык. ☉ Издавая негромкое шуршание, производя шорох
Тула туох да тыас-уус суох. Аргыстара барбах сур-сар буолаат, хаптайбыттара ыраатта. П. Тобуруокап
Кэтириис сытта быһыылаах, сур-сар, тас-түс тыаһаан бүттэ. П. Аввакумов
Мичиҥниир Микииппэр охсуллубут окко сур-сар үктэнэн биһиэхэ кэлбитэ. «ХС»

I серый, бурый (о масти животных); сур ат бурая лошадь; сур бөрө серый волк; сур күүдээх серая мышь; сур кырынаас серый горностай.
II подр. звуку, возникающему при моментальном обвале, провале, скольжении сыпучих тел, с силой проносящегося, пролетающего предмета; дьиэ буора сур гына түстэ сверху с шуршанием посыпалась штукатурка; аттыбынан кус сур гынан ааста мимо меня с шумом пронеслась утка; сууллар сулус курдук сур гынан хаалла фольк. он умчался со свистом, как метеор (о богатыре).

разбавлять, разводить (горячую жидкость холодной и наоборот); итии чэйи сургут= разбавить горячий чай холодным.