сыһ. Сиикэйдиҥитик, ситэ буспатах гына (буһар — эти, сымыыты). ☉ Слегка недоваривая, всмятку (приготовить — мясо, яйцо). Сүүрүҥүйдүк буспут сымыыт
□ [Хабырыыс] сүүрүҥүйдүк буспут эти минньигэһиргээн сиир. И. Гоголев

өккүрэҥ сымыыт түөлбэ. — сүүрүҥүйдүк буспут сымыыт. ☉ Яйцо, сваренное всмятку. Өккүрэҥ сымыыты сөбүлүүбүн

нареч.: яйцо всмятку сүүрүҥүйдүк буспут сымыыт.

даҕ. Сиикэйдиҥи, ситэ буспатах, аанньа буспатах (хол., эт). ☉ Недоваренный, сыроватый, полусырой (напр., о мясе)
Киэһээҥҥи күөс буһан, сүүрүҥүйдүҥү соҕус хоторуллубут кыыл этин элийэ быһан сии олорон, сүүрбэччэ сыллааҕыта буолбут түбэлтэни ыйыттым. В. Барабанскай
[Сылгы этин биилкэнэн астахха] хаан тахсыбат, симэһинэ сүүрэр эбэтэр кыра сүүрүҥүйдүҥү да буоллаҕына буспутунан ааҕыллар. Дьиэ к.

кыбыталаа диэнтэн хай
аата. Сорох прозаны ааҕа олорон, була сатыы-сатыы уустугурдууттан биитэр олоҕу кыайан билбэккэ эрэ кинигэттэн дуу, тарбахтан дуу эмэн сүүрүҥүй кыбыталааһыннары киллэрбиттэриттэн киһи сонньуйа олорооччу. «ХС»

чаллай диэн курдук
Онтон сүүрүҥүй эти хотордулар, Дьэ аһаан-сиэн чаллайдаатылар. Таллан Бүрэ
Ыргыччы буспут сыалаах бүдүргэйи уобан ылаат, сиэн-аһаан чаллайдаан киирэн барда. В. Миронов
Майдаан, маргыар ортото Бары аһаан чаллайдаан [бардылар]. А. Бэрияк

туохт.
1. Кимниин эмэ биир-бииргэ утарыта туран иннини ылсар курдук кимиилээхтик киирис. ☉ Бороться с кем-л. напряжённо, напористо. Тустааччылар икки атыыр оҕус харсан эрэрин курдук хадьыктаһаллар. Саха сэһ
1977
Дьиэлэр быыстарынан сырса сылдьан куотан эрэр өстөөхтөрү ытыалаатылар, сорохтор илиилэринэн хадьыктастылар. Е. Неймохов
Уолаттар иккилии буола-буола көбүөргэ киирэн, эмиэ куруутун буоларыныы хадьыктаспытынан бараллар. ССТ
2
хадьыктаа диэн курдук. Түһээн үчүгэй саха аһын хадьыктаһан тахсабын: эҥин бэйэлээх мүһэлэри, сыалаах эти, адаҕа саҕа Кэбээйи соботун. Н. Габышев
Сүүрүҥүйдүҥү буспут эти тиниктээн хадьыктаһар. Ф. Филиппов
3. көсп. Балачча уһуннук сыралаһан, мадьыктаһан тугу эмэ гын. ☉ Возиться с чем-л. долго и упорно
Тооко хааһах быатын сүөрээри хадьыктаһар. Болот Боотур
Кини, сымыһаҕын быһа ытыраытыра, массыынатын туора тута сатаан хадьыктаста. А. Фёдоров
Кыысчаан этэрбэһин элээмэтин устан хадьыктаспыта. «ХС»

сыһ. Ыдьырыйан тахсар гына (хол., сыалаах эти буһар). ☉ Так, чтобы бугрилось, комковалось, имело курчаво-волнистый вид (напр., о варёном жирном мясе)
Былыргылыы сахалыы сыалаах эти ыдьырыччы буһарбыт. Далан
Сотору ыдьырыччы буспут сыалаах эти: «Сүүрүҥүйэ ордук», — диэн ситэ буһартарбакка таһаартардылар. Е. Неймохов
[Маарпа] ынах холуттан быһа охсуллубут үөрэҕэс эти киллэрбитин эттээн батырҕата охсон алтан күөскэ ыга симэн ыдьырыччы буһаран кэбистибит. С. Маисов
♦ Ыдьырыччы иир кэпс. — хараарчы булкуллан хаал, тугу да арааран ырыҥалаабат, толкуйдаабат буол. ☉ Окончательно запутаться, перестать соображать
О, дьэ, дьон да өйө-санаата, сааскы үүт курдук, ыдьырыччы иирдэ. Суорун Омоллоон
Халлаан сырдыар диэри Арсен этиитин толкуйдуу, ырыта сатаата да, өйө-санаата ордук ыдьырыччы иирдэ. Е. Неймохов
Бүлтээһэп түүнүн аанньа утуйбата. Төбөтө ыдьырыччы иирэн, күн тахсан түннүккэ тыгыар диэри сытта. Э. Соколов

1. даҕ.
2. Чараас ньалака былыттаах, онон чаҕылхай күнэ суох, бүтэй куйаас (күн), хараан (түүн). ☉ Знойный, но без яркого солнца из-за слабой и сплошной облачности (день), теплая облачная ночь (летом)
   Буһурук киэһэ буолан оҥоойу даҕаны олустаата, киһини сатаан тыыннарбат үлүгэрэ. Болот Боотур
   Өлбүтэ ырааттар да мин өйбөр Өлбөтөх эдэр атаспын От ыйын буһурук түүнүгэр Ахтан мунчаарар чаастаахпын. С. Данилов
   Буһурук киэһэ буолбута, итииттэн киһи тыына-быара ыгыллара. М. Горькай (тылб.)
3. Туманнаах эбэтэр буурҕалаах-тибиилээх (кыһыҥҥы күн, түүн туһунан). ☉ Туманный или метельный (о дне или ночи в холодный период года)
   Будулҕан, Буһурук күннэргэ, Буурҕалаах хотугу түүннэргэ Буур таба, ыт көлө аттанан Бурҕаҥнас тымныыны быыһынан Бэрдээҥкэ саалары сүкпүппүт, Биэлэйи муораҕа үүрбүппүт. С. Тимофеев
   Биһиги, хотугу сир уһун кыһыннаах, буһурук халлааннаах айылҕабыт тиллиитэ ордук омуннаах, балысхан. «ХС»
4. түөлбэ. Ситэ буһарыллыбатах, сүүрүҥүй (хол., эт, балык). ☉ Недоваренный, сыроватый (о мясе, рыбе). Буһурук эт. Буһурук амтан
5. аат суолт.
6. Бурдук, отон буһар куйаас, итии кэмэ. ☉ Жаркая, знойная пора — время созревания хлебов и ягод
   Бурдук, отон ситэр, буһар Буһурукка киэмсийэн. АХС. Тэҥн. буһук
7. Күүстээх тыаллаах хаардаах күн. ☉ С сильным ветром, со снегом и вьюгой (день)
   Уон үстээхпэр ахсым ат арҕаһыгар Сылгыһыт буоламмын сыстыбытым, Күһүҥҥү халлаан хараҥа буһуругар Хаарга, халтарааҥҥа хаамтарбытым. Н. Босиков
   ◊ Буһурук куйаас — бурдук буһар куйааһа: былыттаах итии күн. ☉ Облачный, но знойный день
   Сайыҥҥы буһурук куйаас күн. И. Сосин
   Биһиэхэ тымныыбыт бытарҕан, Биһиэхэ буһурук куйаас. Ол иһин сүрэхпит амарах, Ол иһин майгыбыт сайаҕас. Кустук. Тэҥн. бүтэй куйаас

аат.
1. Киһи илиитин-атаҕын хамсыыр биэс сарадахтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Палец
Уус Мандар атаҕын тарбаҕа сүгэһэрдээх буолан аармыйаҕа барбатаҕа. И. Гоголев
Мин тарбаҕым бөҕүөрбүт. Н. Габышев
Өлөксөй тарбахтарын мускуйбахтаан баран бытааннык: «Аҕаа, ийээ, мин кэргэн ылаары сылдьабын», — диэтэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Тиэхиньикэ, механизм сарадах курдук быһыылаах хамсыыр чааһа. ☉ В машинах, механизмах: движущаяся деталь в виде стержня, зубца
[Малатыылка] тимир биилкэ тарбахтарынан отун сахсыйан таһааран өрөһөлөөтө. М. Доҕордуурап
Массыына тарбахтара эргиир аайы күн уотугар көстөн килбэҥнэһэллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Борохуот] эрдиитин тарбаҕа кимиэллээн Долгуну быһыта кырбаата. С. Васильев
♦ Тарбаҕын да хамсатан көрбөт — бэйэтин санаатынан тугу да гыммат, гына да соруммат. ☉ соотв. пальцем не шевельнёт
Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС». Тарбаҕын быстар<ар> кэриэтэ саныыр — олус ыарыылаахтык, чугастык ылынар. ☉ Принимает близко к сердцу
Баара-суоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэстүөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарарын кэриэтэ санаахтаамына. А. Софронов
Киһиэхэ куһаҕаны оҥорорун, кырдьык, тарбаҕын быстар кэриэтэ саныыра. Софр. Данилов. Тарбах быыһынан саккыраа (таммалаа, мүччү тут) — бэйэҕэ иҥэриммэккэ, тутан хаалларбакка, барытыттан мат, сүтэр-оһор. ☉ соотв. утекать как вода в песок
Тустаах дьаһайбатаҕына, «эйиэнэ-миэнэ» мэлийдэҕинэ, баай да тарбах быыһынан саккырыа суоҕа дуо? А. Сыромятникова
Мин да оҕону бүөбэйдээбитим… Уонна бу хара сордоох тарбаҕым быыһынан таммалатан испитим. С. Федотов
Үлэ, ороскуот бөҕөнү көрсөн илии иһигэр киллэрэн баран, тарбах быыһынан саккыратыы олус абалаах! «ХС»
Аҥаардас быйылгы сыл аҥаарын устатыгар …… тыһыынча сүүс уон биир тугуту тарбах быыһынан мүччү туппуппут. «ХС». Тарбахтан эмп — туох да онно, төрүөтэ суоҕу оҥорон эт, айан оҥорон таһаар. ☉ соотв. из пальца высосать
Сорох прозаны ааҕа олорон …… кинигэттэн дуу, тарбахтан дуу эмэн сүүрүҥүй кыбыталааһыннары киллэрбиттэриттэн киһи сонньуйа олорооччу. «ХС». Тарбахтан эмэн таһаарбыт «түөрүйэлэрин» дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. «Саха сирэ». Тарбахтарыҥ быыһынан көр — көрөкөрө көрбөтөҕө, билэ-билэ билбэтэҕэ буол (туох эмэ сүөргүнү, толооһу). ☉ соотв. смотреть сквозь пальцы на кого-что-л.
Туох да көрүүтэ-истиитэ суох турар массыыналарга ким да кыһаллыбата дьиксиннэрэр, тэрилтэлэр салайааччылара бу тулуйуллубат быһыыны тарбахтарын быыһынан көрөллөр. «Кыым»
Тарбахха баттанар (ааҕыллар) көр баттан. Биригээдэ үс батальонугар кыыс диэн тарбахха баттанар этэ эбээт. «ХС»
Кини көрдөрүүтүн [үүт ыамыгар] куоппут бүтүн оройуоҥҥа бүгүн да тарбахха баттанар. «ХС»
Сахаларга үөрэхтээх дьон сыччах тарбаҕынан ааҕыллар аҕыйахтара. «ХС». Тарбаххын айаҕар уган биэримэ — тас көрүҥэр албыннатан киирэн биэримэ, сэрэн (кутталлаах киһи диэн этии). ☉ соотв. пальца в рот не клади кому-л.. Тарбаххынан да таарыйы- ма — кими-тугу эмэ атаҕастаама, илиигинэн дьүүллээмэ. ☉ соотв. и пальцем не тронь. Мин кэргэммин тарбахпынан да таарыйбат этим
□ Кинини буоллаҕына тарбаҕым да төбөтүнэн таарыйбаппын
«Саха с.». Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил көр биэс. Иванов төрөөбүт төрүт үрэҕин биэс тарбах курдук билэр буолан, Амма үөһүттэн туораан, …… эрийэ-буруйа түһэн, мас саҕатыгар таҕыста. М. Доҕордуурап
Аргыныап уус үлэтин-хамнаһын туох баар ымпыгын-чымпыгын, дьону-сэргэни даҕаны биэс тарбах курдук билэр киһи. «ХС»
Маппыай Маппыайабыс маны барытын көрбөтөх да буоллар, биэс тарбах курдук билэр. Бэс Дьарааһын
Көмүс тарбахтаах (илиилээх) көр көмүс. [Иван Степанович:] Суох, бу көмүс тарбахтар… Бу олус дьикти илиилэр. С. Ефремов
◊ Аата суох тарбах — киһи илиитин төрдүс тарбаҕа. ☉ Безымянный палец
Кинилэр уҥа илиилэрин аата суох тарбахтарыгар таптал кыракый күннэрэ буоланнар, кыһыл көмүс биһилэхтэр күлүмүрдүү түстүлэр. «ХС». Ортоку тарбах — киһи илиитин үһүс тарбаҕа. ☉ Средний палец
Анды Дайыыла ортоку тарбаҕын сүһүөҕүнэн остуолу тоҥсуйан добдугуратта. М. Доҕордуурап. Тарбах үтүлүк — тус-туспа тарбахтаах үтүлүк. ☉ Перчатки
Хара саһыл тыһа бэргэһэтин сарыы тарбах үтүлүгүнэн илбиннэ. И. Гоголев
Имигэс буоллун диэн сарыыттан тигиллибит тарбах үтүлүгү биэрбитэ. И. Федосеев. Уус (уран) тарбахтаах — илиитигэр дьоҕурдаах, тугу эмэ уустаан, ураннык оҥорон таһаарар киһи. ☉ Талантливый, искусный умелец, мастер, мастерица
Халымаҕа дьахталлар Нарын, уус тарбахтаахтар. С. Данилов
Өлөксөй, эн кэргэниҥ Дьэбдьиэ уус тарбахтаах, иистэнньэҥ бэрдэ эбит. В. Протодьяконов
[Хоту дойду] уран тарбахтаахтарын атыы-дьаарбаҥкалара тэриллиэҕэ. «Кыым»
ср. др.-тюрк. тармах ‘лапа, когти’, тюрк. тармак ‘ветвь, ветка’, бармак ‘палец’