аат., истор. Улуус быраабатын быыбардаммыт чилиэнэ (кулубаны аннынан дуоһунастаах киһи). ☉ Выборный (до революции в Якутии: член инородной улусной управы). Быыбарынайынан үлэлээбитэ
□ Сургунах суруксута, мыаннарык быыбарынайа (өс хоһ.)
ХIХ үйэ саҥатыгар улуустарга биирдии кулуба, иккилии быыбарынай, биирдии суруксут эмиэ иккилии сылга болдьохтонон талыллар буолбуттара. БИГ ӨҮөС
Нэһилиэк кинээстэрэ, улуус кулубалара, суруксуттар, быыбарынайдар — бары кинилэр эбиттэр: тутуллар саастарын хонук ааспыттар, уҥуох дьарҕалаахтар, ис ыарыылаахтар. Амма Аччыгыйа
Бу дьиэ урут инороднай бырааба эрдэҕинэ, дьуһуурустубаҕа олорор быыбарынай үҥсүүлээхтэри көрсөр хоһугар, Чинарин кыайыылаах сырыыны түмүктээтэ. Эрилик Эристиин
◊ Быыбарынай кулуба көр быыбарынай
Улуус кулубатын, быыбарынай кулубалары, нэһилиэк кинээстэрин дуоһунастарыттан устарга уурааҕы ыллыбыт, улахан дакылааттары оҥордубут. П. Ойуунускай
Дьэ, уолаттарым ат үрдүгэр түһэҥҥит барыҥ, дэһээтинньиккэ ойон тиийэҥҥит, быыбарынай кулубаны, улахан кинээһи ыҥыран аҕалыҥ. Саха фольк. Сабардам онно, саҥа быыбарынай кулубанан талыллан, өрөгөйдөөн сылдьар кэмэ этэ. Болот Боотур

I
аат. Өттүктэн бэрбээкэйгэ диэри тиийэр, үөһээ өттө тураҕас сыалдьаҕа эбэтэр курга быанан иҥиннэриллэр түүлээх эбэтэр сарыы таҥас. ☉ Предмет традиционной одежды северных народов из меха или замши, покрывающий ноги от бедра до ступни, привязываемый ремешками (сургунах) к натазникам (сыалдьа) или к ремню, наколенник
[Сорук боллур уол сүүрбүтүгэр] Этэрбэһэ туура ыстанна, Сутуруота борбуйугар Сулбу түһэн хаалла. ТТИГ КХКК
Матаҕатын хаһан-хаһан, онтон киис таһааран, итии сыалдьа, куобах тириитинэн сутуруо, кээнчэ тигитэлээбитэ. Далан
Имитиллибит ньирэй тириитэ сутуруотун оннугар Тыаһыт Бииктэр бэлэхтээбит билиис ыстааннаах, даба ырбаахылаах. Л. Попов
♦ Сутуруо быатын саҕа соллоҥ — туохха да топпот иҥсэ, сиэмэх быһыы. ☉ Ненасытность, кровожадность
[Аттар] сутуруо быатын саҕа соллоҥноох Суор тойон оҕонньор Аҕатын уустарын Ааһа баттаатылар. П. Ойуунускай
Ама кинилэр [сибииккэҕэ сытааччылар], сутуруо быатын саҕа соллоҥнонон, этэрбэс быатын саҕа идэмэрдэммиттэрин иһин …… ханна бардахтарай, бааллар. Эрилик Эристиин
◊ Сутуруо быата — сутуруону ыстааҥҥа иҥиннэрэр сарыы быа. ☉ Ремешки из ровдуги, при помощи которых наколенники (сутуруо) привязываются к натазникам (сыалдьа)
Дьэ, нойоон …… Сутуруо быатын сулбурутарга Сууххай соҕус буолуоҥ дуо?!! П. Ойуунускай
Этэрбэһин быата Иэнин таһыйбыт, Сутуруотун быата Борбуйун кыаһылаабыт …… Симэхсин эмээхсин диэн баара. Күннүк Уурастыырап. Уллук суту- руо — этэрбэстэн үөһэ, тобуктан өттүккэ диэри кэтиллэр кылгас сутуруо. ☉ Короткие наколенники (сутуруо), покрывающие ноги от колен до бедра
Силип барарга тэринэн, түнэ этэрбэһигэр угунньа уктубута, уллук сутуруо кэппитэ. Күннүк Уурастыырап
Сыгынньах ойуун …… хаҥас атаҕын уллук сутуруотун устубут, онтон, быһаҕын ылан, буутун төрдүнэн быстан барбыт. Н. Якутскай
[Ыт] булчут буолуо суох буоллаҕына, хата, өлөрөн, уллук сутуруо тиктэн кэтиллиэ. И. Федосеев
ср. эвенк. оторо, хоторо, русск. диал. сутыры ‘ноговицы’, якут. сото ‘голень’
II
сутуруо оһох эргэр. — кумах булкаастаах туойунан мас халыыпка симэн оҥоһуллар саха оһоҕо. ☉ Якутская печь, сделанная путём заливки смеси глины и песка в деревянную форму
Быргый дьиэтин дуомун көҥүрүйэн түһэ турар титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Титирик көҕүстээх сутуруо оһоҕу симэн баран, оҥо хаһан оттор сирдээбиттэрэ, көҥдөй маһынан сүрүннээн ураа турба симэн таһаарбыттара, буорунан халыҥнык сыбаан кэбиспиттэрэ. Д. Таас
Саах балаҕан иһигэр сутуруо оһоххо саҥа куруҥ титирик маһа мастанан кэлэн умайан кэчигирии турара. Н. Түгүнүүрэп. Сутуруо дьиэ түөлбэ. — буор сыбахтаах туруорбах балаҕан. ☉ Изба из наклонно поставленных брёвен, обмазанная смесью глины и песка. Кыра сутуруо дьиэлээхтэр этэ