ньэлбээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Кулунчук] үүт тиирэ тэппит эмиийин уоһунан хабан ылаат, тылынан ньэлбээмэхтээтэ, чачайан сурдурҕаччы тыына-тыына, чочумча тохтуу түстэ. «ХС»

сыһ. Сардырҕаан-сурдурҕаан, сардырҕаччы-сурдурҕаччы тыаһаан. ☉ Издавая шаркающе-шуршащие или шуршаще-шелестящие звуки (напр., при ходьбе). Сардыр-сурдур хаамп
□ Мас эрдиилэр хамсаан сардыр-сурдур тыаһыылларын кытта баарса холбоммут быата тыҥаата, чиркэйдэ. И. Никифоров

тыаһы үт. туохт. Улаханнык дьаныардаахтык үр. ☉ Громко лаять, заливаться громким лаем
Ыт үрэн моргуйда. Т. Сметанин
Үү т э э н көстөр буолбутугар, Моойторук тугу эрэ сибикилээн үрэн моргуйда. П. Аввакумов
[Моойторук] …… өй ылбыттыы, муннунан сурдурҕаччы тыынан, салгыны сытырҕалыы түһээт, …… Үрэн моргуйда. «ХС»
ср. алт. мөргү ‘молиться; просить, упрашивать’

сыһ. Биир тэҥ хатыланан быһыттаҕастык, чэпчэкитик (тыаһаа). ☉ Производя лёгкий повторяющийся стук
Сүһүөҕүнэн араараат, быһах ончоҕунан тэбиргэччи охсон, силиитин оҕонньорго ууммутум. С. Тумат
Ол истэхпинэ кэннибэр чэпчэки баҕайытык тэбиргэччи тирэнэр тилэх тыаһын иһиттим. «ХС»
Эрбии маска киирэн, хойуутук сырдыргыы тыаһыыр, устуруустар сурдурҕаччы иһиирэллэр, сүгэлэр тэбиргэччи кэрдэллэр. М. Горькай (тылб.)

I
аат. Булду (хол., тайаҕы, саһылы) эккирэтии, батыһыы. ☉ Преследование зверя, погоня за добычей (напр., за лосем, лисицей)
Ол уол үгүс үрэхтэри, Киэҥ Сибиири тэлэр, Булт сойуотугар кини Сир сиксигэр тиийэр. С. Данилов
Булчут мэлдьи күндү түүлээх сойуотугар сылдьар. И. Федосеев
Булчут идэтэ сыралаах, Булт сойуота сындааһыннаах. С. Данилов
◊ Сойуо хаара — күһүҥҥү тоҥоруу кэнниттэн кыылы эккирэтэргэ тоҕоостоох бастакы чараас хаар. ☉ Первый снег после заморозков, на котором легко прослеживаются следы преследуемого зверя
Күрдьүк хаарым көтөҕүллүбүт, Сойуо хаарым солбонуйбут. Саха фольк. Кутталтан өйүн сүтэрбит Эр Соҕотох мастар быыстарынан ыстанна, тыстарын сойуо хаар быһыта тыытарын кэрэйбэт, ыарыытын да билбэт. В. Бианки (тылб.)
ср. др.-тюрк. соҥда ‘гнаться, следовать по пятам’
II
1. аат., эргэр. Быа түмүгэ ыйыллыбытын олуйан сүөрэр сытыы уһуктаах мас эбэтэр тимир иннэ. ☉ Деревянная или металлическая игла для распутывания узелков на верёвке
Сытыы биилээҕи Сыҕарыппакка эрэ Сырайыгар тирээтэ, Сойуо уһуктааҕы Чугуруппакка эрэ Субатыгар туһаайда. П. Ядрихинскай
2. даҕ. суолт. Сойуо курдук сытыы уһуктаах уһун (үксүгэр көтөр тумсун хоһуйууга туттуллар). ☉ Длинный, имеющий острый, как игла, конец (обычно употр. для образного сравнения клюва птицы)
Хара суор оҕотун уһуйар: «Сойуо тумускар соллоҥ иҥнин, Сиэмэх оҕото сиэмэх буолар». И. Эртюков
[Ньымааты] бэл суор обургу сойуо тумса тоҥсуйбатах, баҕыыр тыҥыраҕа тыыппатах. Н. Абыйчанин
Ол кыыл обургу Сойуо хара тумсун Сототун таһыгар Сурдурҕаччы охсоот …… Киһилии дьаҥсайа, Кэс туойа олорбут. С. Васильев
ср. монг. соёо(н) ‘клык, бивень; крючкообразная прочищалка (для курительной трубки)’
III
аат., бэт. Сылгы синньигэс оһоҕоһугар үөскүүр отут-түөрт уон сэнтимиэтир уһуннаах бөкүнүк быһыылаах лиистик. ☉ Параскарит
Саҥа эмптомп булан [сылгылар] сойуоларын түһэртээбит олус үчүгэй эбит. Далан
Сойуолаах сылгы оһоҕоһуттан сүүс биэс уон устуукаҕа тиийэ итинник үөнү булуохха сөп. ААИ ОБСЫҮ. Сойуо сымыыттара икки сыл устата айылҕаҕа тыыннаах хаалааччылар. Сылгыһыт с.

I
көр паара
«Саха омук» [тэрилтэ аата] кыыһырсыбыт бааралары эйэлээччи, эйэлэһиннэрээччи, кыыһырдааччы! Амма Аччыгыйа
Үптээхтэргэ үөлээннээхпин, Маллаахтарга баарабын. Суорун Омоллоон
Бардам баайгар баҕарбаппын, Баара гыныа диэн барабын, Сүүһүнэн сүөһүгэр сүүдүйбэппин, Сүрэҕэ сөбүлүө диэн сүктэбин. А. Софронов
Мин эрэ [Кыыс Уолан] ханыым Баарам суох ончу. Соҕотох хаамтым Түүҥҥү ый курдук. И. Гоголев
II
эб.
1. Кэлэр кэмнээх аат туохтууру уонна кини сыһыарыы түһүккэ форматын кытта хайааһын урут буолуохтааҕын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ С причастиями будущего времени и их формой в дательном падеже выражает необходимость совершения действия в прошлом с оттенком желания
Оройуоҥҥа биллэриэх баара. Амма Аччыгыйа
Киһини бытыгын иһин буолбакка, үлэтин иһин ытыктыах баара. Софр. Данилов
Тас өттүнэн уокка ууруо суох баара. Амма Аччыгыйа
2. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта усулуобунай кэрдиис кэмҥэ хайааһын буолуон сөп эбитин көрдөрөр. ☉ С глаголами будущего времени в составе условного периода выражает значение сослагательного наклонения в плане допущения возможности действия
Кинилэр массыыналара алдьамматаҕа буоллар, бэҕэһээ кэлиэхтэрэ баара. «ХС»
Эрдэ эппитиҥ буоллар, кэпсэтиигэ бастакынан суруйтарыам баара. «ХС»
3. Судургу этиигэ урут ааспыт уонна бүппэтэх ааспыт кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын урут буолбутун ханнык эрэ сөбүлээбэт эбэтэр атын дэгэттээн ахтыыны, өйдөөн кэлиини көрдөрөр. ☉ В составе простого предложения с глаголами преждепрошедшего незаконченного времени выражает, что высказываемое действие случалось в прошлом и вспоминается в данное время с каким-л. отрицательным или другим оттенком
Кыһыйыах быатыгар, Саха сиригэр ыытабыт диэбиттэригэр үөрбүтэ баара. Софр. Данилов
Сөптөөх этии дии санаабытым баара. «ХС»
Дьон курдук дьонтон төрөөбүтэ баара. А. Сыромятникова
Хата, бэрт аһы аһаабытым баара. Амма Аччыгыйа
△ Бу суолта ээ эбиискэнэн күүһүрдүллүөн сөп. ☉ Значение 3 может усиливаться при употреблении с частицей ээ
Ону биһиги, оҕолор, ардыгар өйдөөбөккө эбии антах түһэн, атаахтаан кинилэр уйарҕаабыт сүрэхтэрин хамсатарбыт баара ээ! Г. Колесов
4. -бакка, -мына (-ымына) формалаах сыһыат туохтуурдары кытта саҥарааччы хомойо саныырын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С деепричастиями на -бакка, -мына (-ымына) выражает и усиливает сожаление говорящего
Мааҕын Суондаттан үчүгэйдик кириэтэһэн ыйыппакка баара. Софр. Данилов
Хоҥ мэйии ону билибинэбин баара. И. Никифоров
5. Этэр санаатын утары туруоран чорботор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает выделительно-противительное отношение говорящего к высказываемой мысли
Итинэн хаалыах суолу баара, учуутал киирэрин кытта аны Агааска күлэн тыгыластаан тахсан, элэктээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Киһибит аҕыйаата. Үлэбит баара күн-түүн үксээн иһэр. Софр. Данилов
Айаннаабыт күүһүттэн Аан ийэ дойдум баара Атыйахтаах уу курдук Аймаммытынан барда. П. Ойуунускай
6. Үөхсэр, хомнуур тыллар сыһыан суолталарын күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление модального значения ругательных, осуждающих слов
Туй-сиэ ыт баара! Софр. Данилов
Сордоох уола баара, киһи бочугураһын ытан кэбиһэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн этэн Илиэһэй баара, Ньиргиэрдээх тилэх Тилигир гынан Тимирэн хаалла. Эллэй
△ Бу суолта ардыгар бу диэн модальнай тыл көмөтүнэн ордук чопчуланар. ☉ При употреблении с модальным словом бу значение 6 иногда выделяется особо, подчеркивается
Эрэспиэскэлии сылдьар эбит бу түөкүн баара! Амма Аччыгыйа
Бөрөкү хоҥоруутугар хоҥнорбот дии, бу дьахтарыҥ баара! Софр. Данилов
Бу түөһэйбитиҥ баара, мэнигилии сылдьар оҕолор буолуо диэммин, туоратымаары гыммытым ээ. С. Ефремов
7. Да диэн эбиискэни кытта холбоһон сэмэлиир-сиилиир, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Сочетаясь с частицей да, выражает осуждение, неодобрение, пренебрежение говорящего
Салайааччыбыт да баара, сырыы аайы сирэйэ-хараҕа суох сымыйалыыр буоллаҕа. Кини да баара, ким билбэт киһитэ буоллаҕай. —Оо дьэ, далай акаары Умнуганым да баара! П. Тобуруокап
8. Ол, бу ыйар солбуйар ааттар формаларын кытта ситимниир холбоһуктары үөскэтэр. ☉ С формами указательных местоимений образует союзные сочетания ону баара, онтум баара, онуоха баара, маны баара, онтон баара, онтуката баара и т. п. 9. эргэр. Туохтуур ааспыт кэмин көрдөрөр (этэ). ☉ Выражает значение прошедшего времени глагола
Ийэм суругу билбэтэ, санаатынан бэрт көрсүө баара, өйүн бэрдэ холобура суоҕа. УАЯ А
Кини киһи оннооҕор абааһыттан дьулайбат-куттаммат баара – дьулайа соҕус көрдө, харбыт курдук таалан олордо. Ньургун Боотур
Киллэмҥэ хаалбыт сүөһүлэриттэн бэрт аҕыйаҕын булбуттара, сорҕото бары тастыҥ илиинэн бурай-сарай гыныллан хаалбыт баара. УАЯ А
III
ситим т. Биир хайааһын кэнниттэн иккис хайааһын тута буоларын көрдөрөн, кэм салаа этиилэри эбэтэр араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Выражая моментальное следование одного действия за другим, употребляется для присоединения придаточных предложений времени или оборотов (как только..., тут же...)
Көлөппүнэ [киһи аата] маатырылаан эрэрэ баара, төбөм ньир гынан баран ыараан хаалбыта уонна сырдык-хараҥа иһигэр кииртим. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыһаллыбакка сытар сатамматын, көрдүүр хайаан да наадатын этээри гынан испитэ баара, киһитэ суорҕанын саба тардынна, утуйан, сурдурҕаччы тыынан барда. Софр. Данилов
△ Да диэн ситим тылы эбэтэр ити икки ардыгар диэн холбуу ситимниир тылы кытта суолтатын холбоон туттуллуон сөп. ☉ По значению может сливаться с союзом да или союзным сочетанием ити икки ардыгар
[Күлүк] онтон эмиэ тохтуурга дылы гыммыта баара да, симэлийэн хаалла. Д. Кустуров