с. 1. (пожарище) умайбыт сир, уот сиэбит сирэ; 2. уст. (родной дом) сурт, төрөөбүт холумтан.

сыһ. Бүлтэс курдук. ☉ Подобно трубчатой кости
Борук-сорукка ыраахтан эрбэһин быыһынан, кур бүлтэстии, туртайан көстөр сурт баҕаналарын Миитэрэй тоҕо эрэ уһуннук одууласта. Хомус

көр сурт
Ол Эрэһэ ойуун, фольклортан сылыктаатахха, убайа өлбүт сиригэр суурт туттан олорбут, убайын харайбыт чинчилээх. Багдарыын Сүлбэ
ср. ДТС, тюрк. йурт ‘дом, владение, место жительства, земля, страна’

даҕ. Умнуллубат, күндү, кэриэс курдук өйдөнөр. ☉ Почитаемый, памятный, свято хранимый
(Оннооҕор) биир хоммут отуу кэриэстээх (өс ном.). Өлбөт кэриэстээх буойун төлөпүөнүн ситим боробулуохата быстыбытын холбуу ытырбытынан өлбүтэ. Суорун Омоллоон
Атынтан атыны тиһэммин Анараа ааһабын, Кэриэстээх уҥуохха кэлэммин Киэпкэбин устабын. А. Абаҕыыныскай
♦ Сурт кэриэстээх (өтөх төҥүргэстээх) — бэйэтэ өллөҕүнэ даҕаны кэннигэр хаалларар, аатын ааттатар киһи-лээх, нэһилиэнньиктээх. ☉ Имеет продолжателя рода, наследника
«Сурт кэриэстээх» — диэн саха халтайга эппэтэҕэ, Үтүө дьыала хагдарыйбакка Үүнүө үгүс үйэҕэ! Эллэй
Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх! — Ааспыт олох суолларын ырытан, Аныгы да ыччат билиэхтээх. Л. Попов

аат., түөлбэ. Сурт эбэтэр тордох тас өттүн хаарынан сабан бүрүйүү, тордох хаар бүрүөһүнэ. ☉ Снежный покров урасы, юрты. Айаҥҥы оннугар кыыл таба төбөтүн кыстыыллар, кыыл таба атахтарынан суртарын бүрүйэллэр. Эвен фольк.

аат.
1. Кэрдиллибит, эрбэммит мас төрдө, чөҥөчөк. ☉ Торчащий остаток срубленного или спиленного дерева, пень, пенёк
Суол кытыытынааҕы ньыла халдьаайыларга сир тиэрэллэр, буруонан унаарыспыт солооһуннарга төҥүргэс түөрэллэр. Амма Аччыгыйа
Билигин тыа иһигэр биир сыллааҕыта эрбэммит төҥүргэскэ олоробун. ИИФ ИДЫК
2. Туох эмэ тобоҕо, ордон хаалбыт тооромоһо, төрдүгэһэ (хол., өр туттуллан, умайан, алдьанан). ☉ Остаток чего-л. (напр., дома), огрызок (напр., карандаша), обрубок (напр., дерева)
Оскуола тутуутун үөрэҕэ суох, харандаас төҥүргэһин силинэн илитэ-илитэ лабах буолбут кумааҕы туомугар бэйэтэ эрэ билэр гына тугу эрэ бэлиэтиир токур, хатыҥыр оҕонньор Маастар Махсыым салайбыт. Далан
Кэтириис, хоруорбут хардаҕас төҥүргэстэрин үөттүрэҕинэн холботолоон баран, эбии хардаҕастары уурбутугар балаҕан иһэ сырдыы түстэ. Н. Якутскай
Бокуонньук билигин дьиэтин төҥүргэстэрэ эрэ ордон хаалбыттар, бу балаҕан уҥа өттүгэр чочоруһан көстөллөр. Н. Заболоцкай
3. бот. Үүнээйи кыра силистээх эбэтэр силистэнэн эрэр умнаһын төрдө; үүнээйи умнаһа. ☉ Основание стебля растения, пускающего корни; стебель растения
[Москва учуонайдара — саха эдэр натуралистарыгар:] Эһиэхэ араас сиэмэлэри уонна төҥүргэстэри, итиэннэ олору хайдах үүннэрэр туһунан сорудахтары ыытабыт. И. Данилов
Киһи сиир тэллэйдэрэ …… бары сэлээппэлээхтэр итиэннэ төҥүргэстээхтэр. КВА Б
♦ Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх (буолуохтаах) көр өтөх
Сурт кэриэстээх, Өтөх төҥүргэстээх, Тэлгэһэ чэрдээх, Эрэйдээх кэскиллээх, Сор кэпсээннээх — Мин эрэйбин иэстэһэр буолуоҕа! С. Зверев. Өтөх төҥүргэһэ <сурт кэриэһэ> — ким эмэ оҕото-уруута, кэннигэр хаалар, тэнитэр-ууһатар ыччата. ☉ Продолжатель рода, потомок
Бу орто дойдуттан арахсарбытыгар өтөх төҥүргэһэ, сурт кэриэһэ суох хаалбат — биһигини оҕолорбут солбуйаллар. Софр. Данилов
Ити соҕотох оҕом дии, өтөҕүм төҥүргэһэ. «Чолбон». Туба кижи төҥөч, алт. төҥөш, каракалп. дүҥге, карач.-балк. тенгертке

туохт. Төҥүргэстэри түөр. ☉ Выкорчёвывать пни
Төҥүргэстиирим, мутуктуурум, Туһах, сохсо кэрийэрим. Баал Хабырыыс
♦ Өтөххүн төҥүргэстээ — кэннигэр хаалар ыччаттан. ☉ Иметь потомство, продолжателей рода
Кырдьык, туйах хатарар, уот оттор, өтөх төҥүргэстиир, сурт кэриэстиир, аат ааттатар уол оҕо, ат кулун, эр киһи бэрдэ төрөөбүт. Болот Боотур
Оччотооҕу киһи барыта өтөҕүн төҥүргэстиир, аатын-суолун салгыыр кэнэҕэскилээх буолуон олус баҕарара. ТМ ДК

аат.
1. Урут дьиэ турбутун, ыал олорбутун бэлиэлэрэ баар сирэ. ☉ Место, где ранее была усадьба, стоял дом
Кыараҕас алаас халдьаайытыгар өбүгэлэрбит былыргы өтөхтөрүн оннугар от наһаа үүммүт, үүнэ сатаан баран сыппыт. Далан
Саас тухары, биир-икки да буоллар, ыал олохсуйан олорбут сирэ иччитэхсийэн, өтөх буолан күөрэ-лаҥкы түһэн хааларын көрүөххэ да сүрэ бэрт. Н. Заболоцкай
2. Быраҕыллыбыт, киһи олорбот буолбут дьиэтэ, уһаайбата. ☉ Заброшенное жильё, заброшенная старинная усадьба
Бу манан, куһаҕан баҕайы былыргы өтөх кэтэҕинээҕи толоон арҕаа саҕатынан биэс таба сылдьыбыт. Амма Аччыгыйа
Өтөҕү көрөн, эн өйдүөҥ, билиэҥ: баай биитэр дьадаҥы ыал дьоллоохтук дуу, сордоохтук дуу олорон ааспытын. Л. Попов
Сайыҥҥы куйаастан, күлүмэнтэн сылгы, ынах-сүөһү манна сөрүүкүү киирэр, мунньустар эбит, – өтөх иһигэр эргэ кии толору. Н. Якутскай
3. Кыһын олорор дьиэ, кыстык, кыһыҥҥы уһаайба. ☉ Зимнее жильё, зимняя усадьба
Үргүлдьү өтөхтөөх, Тилиһэ тиэргэннээх, Булкуһа буруолаах Уолан киһи баар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Өрүүскэ:] Хайа, оҕонньор, бу ханна тиэтэйдиҥ? [Таллаайап Сэмэн:] Дьиэбэр. Өтөҕүм оҕуруотун оҥоруом. Күндэ
Үлэ-хамнас үлүскэнэ Үмүрүйэ түмүктэнэр; Өтөх ыалын буруолара Үөлэстэринэн үрдээн көстөр. Өҥнөөх-тоттоох күһүнэ Үүнэн кэлэн истэҕэ. Күннүк Уурастыырап
△ Төрөөбүт-үөскээбит сир. ☉ Родные места, родные края
Өргөстөн чаҕыйан өтөҕөр кэхтибит, Өрдүнэн оонньообут өстөөҕү ирдиибит. А. Абаҕыыныскай
♦ Өтөҕүн быста — дьиэтигэр быһа барда. ☉ Ушёл прямиком домой
Кытыйа оҕонньор айаҕалыы сатаан отун охсубакка өтөҕүн быста. И. Гоголев
«Чэ, кэбис! — дии түстэ Тиит. — Өтөхпүтүн быһыахха, ол ордук буолуоҕа». А. Сыромятникова
Кэллэ кэлээт тэһииргээтэҕим тугун дьиктитэй, арааһа, уһаабакка-кэҥээбэккэ өтөҕү быстахха сатаныыһы. У. Нуолур. Өтөҕүттэн өннүбэтэх (өнүйбэтэх) — ханна да ыраах сылдьыбатах, тэлэһийбэтэх. ☉ Тот, кто никогда не выезжал за пределы своей местности, не отлучался от родных мест. Алааһыттан арахпатах, Тиэргэнтэн тэйбэтэх, Өтөҕүттэн өннүбэтэх Аҕыйах ынахтаах Ыалтан төрөөбүт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киһи олорор бу дьиэҕэ: Өлөрүн да бу манна өлүөҕэ, Өтөҕүттэн өнүйбэккэ, Олоҕу, дьону билбэккэ. Күн Дьирибинэ. Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх (буолуох- таах) — ийэни-аҕаны утумнуур ыччат баар буолуохтаах. ☉ У людей должны быть продолжатели рода, т. е
дети мужского пола (букв. пепелище имеет пни, старое жильё имеет заветную память). Аныгылыы сайдыы күүстээх, Ол эрээри атастаар, Эргэ өтөх төҥүргэстээх, Сурт кэриэстээх буолуохтаах. С. Данилов
Саха омук эрэйдээх ааттыын сүтэр амырыын кэмэ, били былыргылар этэллэринэн, өтөх төҥүргэһэ, сурт кэриэһэ суох хаалар кэмэ ааҥнаан тиийэн кэлбит эбит буоллаҕа. Софр. Данилов
Үчүгэй, үөрэт, бил барытын, – Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх! Ааспыт олох суолларын ырытан, Аныгы да ыччат билиэхтээх. Л. Попов. Өтөхтөрүн хаардаабыт — урукку таптыыр киһигин эбэтэр көссүүгүн кытта эмиэ булус. ☉ Возобновлять, восстанавливать былые любовные связи (букв. очистил от снега зимнее жильё). Кинилэр өтөхтөрүн хаардаабыттар
◊ Өтөх тэллэйэ бот. — өтөх сиргэ үүнэр бороҥнуҥу маҥан өҥнөөх тэллэй. ☉ Гриб белого цвета, растущий в заброшенных местах
Атаҕын анныгар, ононманан, өтөх тэллэйдэрэ сымыыт курдук туналыһа сыталлара. В. Гаврильева
ср. монг. отог ‘огнище’, тур. отак ‘хата, кибитка’

туохт.
1. Кимтэн-туохтан эмэ тэй, бар. ☉ Отходить, удаляться от кого-чего-л., отступать
«Ити буоллаҕына, мин эйигин хайаан да сиэн арахсыахтаахпын», — диэн баран, Чүөчээски тиийэн эһэ айаҕын мутугунан олуйан атытта. Суорун Омоллоон
«Тоҕо баҕас кыһыытай. Бэйи, аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Бу оҕолор Иван Степановичтан эмиэ арахсыбатылар. С. Ефремов
2. Бэйэ-бэйэттэн тэй, икки аҥыы бар. ☉ Разлучаться, расставаться друг с другом
Ити курдук доҕордуулар ыраах суолу билбэккэ хаамтылар. Эйэҕэстик илии тутуһан араҕыстылар. М. Доҕордуурап
Мин биир иһирик ойуурдаах тыаны көрөн барыах буолан кэпсэтэн араҕыстыбыт. Т. Сметанин
Кыыс биһикки ону-маны чочумча кэпсэппэхтээн баран араҕыстыбыт. И. Федосеев
3. Туох эрэ биир кэлимиттэн быстан тэй, хоҥун, түһэн хаал. ☉ Отстать, оторваться, отделиться от чего-л. целого
«Барыаҥ буоллар бэйэҥ бар!» — эдэр ойуун онон дьонуттан кыыһыран, өһүргэнэн, арахсан сискэ туораан тахсан хонно. Эрилик Эристиин
Биир бөлөхтөн уоллаах кыыс арахсан, уулуссаны бэтэрээ өттүнэн сэргэстэһэн истилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Атым] онтон өрө тэбэ-тэбэ ыстанна, миигин үөһэ өрө тэбэн таһаарда. Мин ыҥыыртан арахсан хааллым. Т. Сметанин
4. Кимниин эрэ кэргэннии буоларгын тохтот. ☉ Развестись с женой (мужем), расторгнуть брак
Кырдьык даҕаны, эртэн арахсар сүрдээх кэбирэх да эбит, дьон ол иһин даҕаны арахсаллара буолуо. А. Софронов
Билигин бэйэтэ эриттэн арахсан бардаҕына — киһиэхэ иирэн араҕыста, олохпутун алдьатта диэн, хамнаһын да биэриэхтэрэ суоҕа. П. Ойуунускай
5. Кими эмэ кытта бииргэ олороргун тохтот. ☉ Прекратить совместное проживание с кем-л. [Чыычаах:] Эн буоллаххына миэхэ аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин
Эһиил мин эйигиттэн арахсыам [диэхтээбит]. Суорун Омоллоон
Абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат, эн даҕаны, күөх ис быыпсай кулуба эмсэхтээбит оҕото, киниттэн арахсыаҥ дуо? С. Ефремов
Бүөтүр, оҕонньор орто уола, дьонуттан икки ынахтаах, биир тыһаҕастаах уонна биир кунан оҕустаах арахсыбыт. А. Бэрияк
6. Хайа эрэ диэки туораан, туспа бар (суол туһунан). ☉ Отделиться, идти в другом направлении (о дороге)
Бөлүүн кини хайыһарынан киирбит сирин кыратык ааһарын кытта, кыараҕас суол арахсан, тус соҕуруу түһэ турар эбит. Амма Аччыгыйа
Онтон аара суол араҕыста. Биһиги, иккиэн саҥа дьон, бу икки суолтан хайатынан барары билбэтибит. Н. Заболоцкай
7. Чаастарга, бөлөхтөргө араарылын. ☉ Делиться на части, группы
Итинэн саха мифологиятын сүрүн геройдара үс суол наарданан арахсаллар: айыылар, иччилэр, абааһылар. Саха фольк. Эдэр пионердар икки отделениеҕа арахсаллар. Н. Якутскай
8. көсп. Умулун, аас, ааһан хаал (үксүн мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар). ☉ Забываться, проходить (часто употр. в отриц. ф.)
Сэрии сорун-муҥун, алдьархайын куттала икки атахтаахтан тоҕо ааһан, арахсан биэрбэтий? Суорун Омоллоон
Маайыс, тоҕо эн ыраас, сырдык мөссүөнүҥ миигиттэн арахсыбата буолуой? С. Ефремов
Аас-туор адьас араҕыстын, Уйгулаах эрэ олохтон, Ууһуур-тэнийэр бар дьоннон! Дьуон Дьаҥылы
♦ Аан дойдуттан (орто дойдуттан) араҕыста — өллө, тыына быһынна. ☉ Он ушел из жизни, он отошел от мира сего
Бу орто дойдуттан арахсарбытыгар өтөх төҥүргэһэ, сурт кэриэһэ суох хаалбат, биһиги оҕолорбут солбуйаллар. Софр. Данилов
Улахан саадьаҕай ынаҕа, ат кутуругар холбоммуттарын кэннэ: «Чэ, бырастыыларыҥ! Мин албын суолга ананан, аан дойдуттан арахсан эрэбин», — диэххэ айылаах маҥыраата. Эрилик Эристиин
Атырдьах маһыныы араҕыста көр атырдьах. Күн (айыы) сириттэн араҕыс көр аан дойдуттан (орто дойдуттан) араҕыста. Хаспыт бу кырыыстаах өстөөх ордууламмыт сиригэр тыына быстар, күн сириттэн арахсар. «ХС»
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. И. Гоголев. Уҥуох араҕыс көр уҥуох