нареч. барыта, бүтүннүүтэ; итого в сумме тысяча рублей барыта биир тыһыынча суумалаах.

ж. в разн. знач. суума; сумма трёх чисел үс чыыһыла суумата; он получил из кассы большую сумму денег кини хаассаттан улахан суумалаах харчыны ылла.

несов., сколотить сов. 1. что (сбить вместе) ыпсары оҕус, ыпсар; сколотить доски пола муоста хаптаһыннарын ыпсар; 2. что (сделать) оҥор, ыпсаран оҥор, тиһэн оҥор; сколотить из досок ящик хаптаһыннары ыпсаран дьааһыкта оҥор; 3. кого-что, перен. разг. (организовать, создать) тэрий, түм; сколотить крепкий коллектив бигэ кол-лективта түм; 4. что, перен. разг. (накопить) мус; сколотить порядочную сумму денег балачча элбэх суумалаах харчыта мус.

аат. Бэйэҕэ туһанар санааттан үбү сиэһин. ☉ Незаконная трата денег, ценностей и т. п., растрата
Маҕаһыыҥҥа итэҕэстээһин тахсыбыт.  Октябрина [сэлиэдибэтэл] райпо бухгалтериятыгар киирэн, ааспыт үс сыл устатыгар тахсыталаабыт итэҕэстээһиннэри кытта билистэ. М. Попов
Элбэх суумалаах итэҕэстээһини, сиэһини, уопуттаах прокуратура силиэдэбэтэлигэр даҕаны биэриэххэ сөп этэ. М. Попов

даҕ., кэпс. Ыарахан сыаналаах, элбэх суумалаах. ☉ Драгоценный, дорогостоящий
Бу кэнниттэн Куустаах сыаналаах Кулуон тимэҕинэн Куолайын куустарда. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Олус бөдөҥ, наһаа улахан, кэлим. ☉ Весьма крупный, очень большой, цельный
Күтүр таастары күүркэнньиктээн Күдэн оҥорон, Куустаах таастары куруппалаан кумах оҥорон Киллэрэн биэрбиттэрэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тохтообоппут, үлэ салгыы бара турар. Куустаах өттүн сайын тутар этэрээт кэлэрэ буоллар, бүтэриэх-оһоруох этибит. «Кыым»

аат. Туохха эмэ дьалаҕай, көтүмэх, ээл-дээл сыһыан. ☉ Халатность
Дьиэ-уот тутуута кыайан барбат сиригэр, араас халаатынастан, көрбөттөн-истибэттэн …… тутуулар умайан хаалан, улахан ночооту таһааралларын итиннэ холобурунан аҕалыахха сөп. С. Руфов
Үгүс оройуоннарга үлэҕэ халаатынастан сүүһүнэн тыһыынча солкуобай суумалаах эбийиэктэр күдэриккэ көтөллөр. ФП МХ

аат.
1. кэпс. Элбэх киһини хабар, оҥорон таһаарар эргинэр холбоһук. ☉ Потребительская кооперация, кооператив
Түүлээх чааһынан эттэххинэ, …… кэппэрэтииби кытта сүбэлэһэн баран, кэппэрэтиипкэ биэрбитим. П. Ойуунускай
Кэппэрэтииби кытта кэпсэтэллэригэр икки сүүс буут собону уонна балтараа тыһыынча суумалаах түүлээҕи бултаан тохсунньу ый маҥнайгы чыыһылатыгар туттарарга сорук ылыннылар. Күндэ
Мин Дьураа дэриэбинэтиттэн биир да аты, биир да киһини эһиги кэппэрэтиипкит аатыгар бэрдэриэм суоҕа. И. Никифоров
2. кэпс. Маҕаһыын (кэппэрэтиип табаардарын атыылыыр). ☉ Кооперативный магазин
[Силиэн Силиппиэн:] Баандалар Тиит Арыы кэппэрэтиибин ылбыттар. Күндэ
Кэппэрэтиип эргиэнин күүһүрдэн, атыыһыттар, чааһынай эргиэмсиктэр оботторун-соллоҥнорун улам куччатан иһэри ситиһиэхтээхпит. И. Никифоров

1. даҕ., кэпс.
2. Элбэх ахсааннаах, үгүс. ☉ Имеющийся в большом количестве, многочисленный
   Ол туох да баһаам суумалаах таһаҕаһы ардах ылан эрэр үһү. Күндэ
   Одунчалар сыл ахсын эбэттэн баһаам оту хотороллор. Күннүк Уурастыырап
   Харчы баһаам, Сеня. Ол эрээри кини мин хармааммар сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо кэриэтэ. Н. Лугинов
3. Даҕааһыҥҥа сыстан даҕааһын суолтатын күүһүрдэн биэрэр олус, аһара диэн суолталанар. ☉ Примыкая к прилагательным, усиливает их смысл, по значению близко к словам очень, чрезвычайно
   Кини баһаам элбэх эҥин сибэккилэри илиитигэр туппут. М. Доҕордуурап
   [Борохуот] Барык хара былытым Барыйан тахсан иһэрин курдук Баһаам улахан баарсалардаах эбит. Саха нар. ыр. II
4. аат суолт. Туох эмэ олус дэлэгэй, элбэх буолуута, үгүс ахсааннаныыта. ☉ Очень большое количество, число кого-чего-л., множество
   От баһаама, уйгу дэлэгэйэ киниэхэ сытар эбит! Күннүк Уурастыырап
   «Баһаамы өлөрдүбүт буолбаат», – Пуд Ильич бэркэ астыммыт көрүҥнээх, кус этин сиэн хадьырыйар. Далан

аат.
1. Оҥоһуллуохтаах, ситиһиллиэхтээх, толоруллуохтаах сыал, эбэһээтэлистибэ. ☉ То, что требует исполнения, разрешения, цель, задача
Кини …… туруорбут соругун хайаан да толорон баран тэйэрэ. Суорун Омоллоон
Балтараа тыһыынча суумалаах түүлээҕи бултаан тохсунньу ый маҥнайгы чыыһылатыгар туттарарга сорук ылыннылар. Күндэ
Билигин оскуола сүрүн соругунан оҕо аайы орто үөрэҕи биэрии. Н. Лугинов
2. Ким эмэ кимиэхэ эмэ толороругар биэрэр сорудаҕа. ☉ Данное кем-л. кому-л. задание, поручение
Сорукка …… кэлбит сааппат, тэҥсиккэ сылдьар килбигийбэт (өс хоһ.). [Мохсоҕол:] Атаҕым тоһуннаҕына ким эн соруккар, Хара бараахтыы, дабдарыйа сүүрүөй? И. Гоголев
Саллааты …… сорукка ыытан баран, Зояны, таһаардылар. Н. Габышев
Лиза дьоно ханна эмэ сорукка ыытаары, ынах хомуйтараары, сылабаар оргуттараары гыммыттарын биллэҕинэ, арыт «таала анньар», арыт «тобуга ыалдьар». Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Туох эмэ сыаллаах, туохха эмэ наадыйан, соруктанан ханна эмэ тиийии, барыы. ☉ Езда куда-л. с какой-л. целью, поручением
«Тоойуом, били соруктаах кэллим диэн эрэриҥ дии, ол соругуҥ диэн туох буоларый?» — диэн, дьэ иҥэнтоҥон ыйыталаһан барар. Н. Якутскай
Сэрбэкэ кинээс …… соруктанан кэлбит соругун кистээбэтэҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Октябрина кэлбит соругун туһунан туох диэн тыл таһааран этэриттэн салла санаата. М. Попов

1. аат.
2. Туох эмэ чорбойон тахсыбыта, чорбойо сылдьара. ☉ Что-л. выступающее, выпирающее, торчащее откуда-л., выступ
   [Көтөр оҕото] тумсун муостуҥу чорбоҕунан [сымыыт] хаҕын тэһэр уонна сотору таһырдьа тахсар. ББЕ З
3. Муора сорох кыра харамайдарын эттэригэр баар кыратык чорбойо сылдьар уорганнара. ☉ Выступающие наружу органы у некоторых мелких морских животных
   [Моллюска] төбөтүн алын өттүгэр айаҕа баар, оттон «чанчыктарынан» икки бигиир чорбохтоох. ББЕ З
   [Тиһиликтээх чиэрбэ] этин тиһиликтэрин ойоҕосторугар салбах курдук хаптаҕай чорбохтордоох. ББЕ З
4. көсп. Туох эмэ (үксүгэр харчы) ордубута, ордон сылдьара. ☉ Остаток, излишек чего-л. (обычно денег)
   Улуус тардыытын аахтыҥ дуо? Хайдаҕый? Чорбох диэн баар буолсу дуо? П. Ойуунускай
   [Даайыс:] Ити мин аҕам …… чорбоҕун таҥараҕа сиэртибэ дии-дии биэрэр да, иһэ, сигилитэ атын. А. Софронов
   [Хаарты оонньууругар] туох чорбоҕун барытын сүүйтэрэн иһэрэ. СҮК
5. даҕ. суолт. Туох эмэ туттуллубутун, ороскуоттаммыт кэннэ ордор, хаалар. ☉ Остающийся в избытке, в излишке
   Бэл оннооҕор, чорбох үбэ суох Биэрэ эмээхсин кэлэн, ытамньыйа сыһа-сыһа, ытыктыыр ыалларын хомолтолоруттан үллэстибитэ. Д. Таас
   [Остолобуой сэбиэдиссэйэ] 4863 солкуобай суумалаах эбии чорбох бородууксуйаны хаалларыммыта. «Кыым»
   Сир суох, чорбох өлбүгэни түүлэһэллэр, куһаҕан сир. М. Горькай (тылб.)