прил. 1. сууһарыылаах, самнарыылаах; сокрушительный удар сууһарыылаах охсуу; 2. (о чувстве, переживании) дириҥ, киһи дириҥ ис дууһатын хамсатар.

прил. разг. 1. (об ударе) сууһарыылаах, түҥнэрэр; 2. (потрясающий) сөҕүмэр, соһумар; сногсшибательное известие сөҕүмэр иһитиннэрии.

сыһ. Утарылаһааччыны самнарар курдук, сууһарыылаахтык. ☉ С полным подавлением сопротивления противника, сокрушительно
Киһиттэн түктэри быһыылаах баайы Дьөгүөрдээн биир тылынан самнарыылаахтык ахтан аһарар. «ХС»

даҕ., фольк. Күүстээх, сууһарыылаах, ыраастыыр (саха итэҕэлинэн, таҥаралар өлүү-сүтүү төрдүн самнары үрэр тыыннара). ☉ Сильный, сокрушительный, очищающий (о дыхании божеств, подавляющем корень болезней и смерти)
Үс дойдуну Үөскэтиэн иннигэр Үҥэр үрдүк таҥара Үрүҥ тыынынан Өлүү-сүтүү төрдүн Үлүһүн тыалынан Үүрдэрэр эбит. Саха нар. ыр. I

ж., удальство с. хоодуот быһыы, дьолуо быһыы, дохсун быпыы. удалять(ся) несов. см. удалить(ся). удар м. 1. охсуу, тэбии; удар кулаком сутуругунан охсуу; сабельный удар саабыланан охсуу; сокрушительный удар воен. сууһарыылаах охсуу; удары пульса тымыр тэбиитэ; штрафной удар спорт, ыстараап охсуу; 2. (звук толчка, сотрясения) тыас, сааллыы; удар грома этиҥ сааллыыта; 3. перен. (потрясение) охсуу; тяжёлый удар для кого-л. ыар охсуу; 4. мед. охсор охсуута; с ним случился удар кини ни охсор охсубут; # быть в ударе күннээ, күннээн сырыт, үөр.

даҕ.
1. Утарылаһааччыны күүһүн тоһутан самнарар, улахан күүстээх, сууһарыылаах. ☉ Подавляющий силой сопротивление противника, сокрушительный
Хаһыаттарга Брянскай бартыһааннар ньиэмэстэргэ самнарыылаах охсуулары оҥороллорун туһунан бэрт элбэхтик ааҕарбыт. Саллааттар с. Тааҥкалар субу тигинээн тиийэн кэлбиттэригэр, окуопаларга кирийэн сыппыт сэбиэскэй буойуннар самнарыылаах уоту биирдэ аспыттара. ИИФ ИДЫК
2. поэт. Киһини өйүн-санаатын, көҥүлүн тууйан самнарар, баттыгастаах. ☉ Угнетающий, подавляющий духовно, приносящий людям духовное порабощение
Самнарыылаах үйэ Сабыллаахтаан таҕыста. Саха нар. ыр. III
Үс сүүс сылы мэлдьи Үктэбиллээх үйэ үлтүрүйдэ, Саас тухары сатыылаабыт Самнарыылаах дьаһал сарбылынна, Күргүөм дьоҥҥо көҥүл көһүннэ. А. Софронов

аат.
1. Туох да бырааба, бас билиитэ суох, бэйэтэ киһи бас билиитэ буола сылдьар киһи. ☉ Раб
Тыыннаах ордубут эр дьон хандалы кэтэн кулут буолбуттара. П. Ойуунускай
Кулуттар уонна колоннар бастаанньаларыттан күүһэ өһүллүбүт Арҕааҥы Римскэй империя 476 сыллаахха «варвардар» сууһарыылаах охсууларыттан самныбыта. АЕВ ОҮИ
2. Көлөһүннээһиннээх уопсастыбаҕа тутулуктаах баттаммыт-атаҕастаммыт киһи. ☉ Зависимый, угнетенный человек (в условиях эксплуататорского общества)
Миэхэ үөрэхтээх разночинецтэр наадата суохтар, миэхэ тыл-өс аахсыбат кулуттар наадалар. И. Тургенев (тылб.)
3. хаарты. Таҥас хаарты саамай кырата. ☉ Валет
Кулут, тойон, хотун хаартылары ылан ыйдаҥарда-ыйдаҥарда, ботугуруу-ботугуруу кулгааҕар даҕайан иһиллэтэлиир. Суорун Омоллоон
Ойоҕоско чиэрбэ кулута сытар, ис диэки — чиэрбэ тууһа, кытыыга буугунай аҕыһа түспүттэр. Г. Угаров
◊ Кулуту бас билээччи истор. — былыргы кулуттааһыннаах уопсастыбаҕа кулуту бас билэр киһи. ☉ Рабовладелец
Кулуту бас билээччилэр кулуту атыылыыр, атыылаһар, кырбыыр, өлөрөр да бырааптаахтара. КФП БАаДИ. Кулут дьахтар — кулут балаһыанньатыгар сылдьар дьахтар. ☉ Рабыня
Кулут дьахтар оҕото кулут төлкөлөнөн төрүүрэ. КФП БАаДИ. Нэктэл кулут — саамай кирдээх, мара, ыарахан үлэни толорор киһи, кулут-хамначчыт. ☉ Батрак, выполняющий самую грязную работу. Нэктэл кулут баайга үлэһит кулут буолуохтаах. БСИ ЛНКИСО. Энньэ кулут — сүктэн барар баай кыыс энньэтин иһигэр киирсэн барсыһар кулут (хамначчыт). ☉ Батрак (раб), входящий в состав приданого богатой невесты. Энньэ кулут диэн кыыс энньэтигэр тоҕус-уон икки оҕоҕо тиийэ барыахтаах. БСИ ЛНКИСО
ср. тюрк. кул ‘раб, холоп’

даҕ.
1. Туга да суох аҥаардас бэйэтинэн эрэ; кураанах; сыгынньах. ☉ Пустой (без ничего); голый (лишённый чего-л.)
Бу сарсыарда туран үүтэ суох сулумах хара чэйи испитэ. Н. Якутскай
Үөһэттэн сулумах тииттэр өҥөйөн тураллар. Н. Габышев
[Өлбүт] оҕото сулумах матараас үрдүгэр маҥан бырастыынанан саба тардыллан, бу наскыйа сытаахтыыр эбит. В. Яковлев
Соччо улахана суох, сулумах соҕус кэбиниэт. «Кыым»
2. Туох да таһаҕаһа эбэтэр боҕуута суох. ☉ Передвигающийся, идущий без поклажи, без груза, налегке
«Көрбөккүн дуо, [борохуоттар] сулумах иһэр буолбаттар дуо?» — диир Гудзинскай. Н. Якутскай
Ол эн, сулумах киһи, ыркый ойуурдарынан, үрэх сөкүлэринэн быһыта көттөҕүҥ дии. Амма Аччыгыйа
Тэлиэгэ аттаах, таһаҕастаах уонна сулумах дьон борохуот кэлэрин көһүтэллэр. Д. Таас
△ Көлүллүбэтэх, ыҥыырдамматах (ат, оҕус). ☉ Неосёдланный, незапряжённый (о коне, быке)
Наҕылтан уон аты сулумах сиэтэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
Түөрт миинэр табалаахпын. Биир табам сулумах. И. Гоголев
Табаарыстар, хайа бу диэки сулумах оҕус иһэр. ХКК
3. Дьиэтэ-уота, оҕото-уруута суох соҕотох. ☉ Неженатый (незамужняя), холостой (холостая)
Сэрбэкэ кэргэнэ суох сулумах сылдьар киһи. И. Гоголев
Биэс этээс тухары холостуой, сахалыы тупсаран эттэххэ, улаҕаҕа уктар, ойоҕоско олордор ойох-доҕор диэнэ суох уу сулумах эр дьон симиллэн олорор дьиэлэрэ этэ. Э. Соколов
Сүөһүтэ суох, сулумах дьахтар Саакырыма Өлөксөөндөрө диэн баар. Н. Павлов
△ Аҥаардас, соҕотох. ☉ Одинокий, одиночный
Иннигэр ыыппыт сулумах хайыһара …… супту сурулаан иһэн, бөлкөй талах сүгэн турар хаарын көҥү көтөн ааһаат, умса хойуостанан сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Хонуу ортотугар сулумах мас, Холорук мускуйан хоҥкуйа үүнэр. Эллэй
Кыһыҥҥы сулумах кубаҕай күн былыттан кылбайан таҕыста. Н. Габышев
4. көсп. Эбиитэ, киэргэтиитэ суох бэйэтинэн эрэ бэриллэр, судургу. ☉ Бедный, скудный (напр., о литературе); голый (напр., о схеме)
Уус-уран өттүнэн сулумах соҕус эрээри, поэма ыччат оччотооҕу тыын боппуруоһун таарыйта. «ХС»
Тус бэйэтигэр эрэ бэлиэ майгыта суох герой тыыннаах киһи буолан көстүбэт, сулумах схемаҕа кубулуйар. ВГМ НСПТ
«Тогойкин прототиба — Терёшкин» диэн ааттаан эрэ кэбиһии олус сулумах, судургу, туһата да кыра. «ХС»
◊ Сулумах ох (кустук) көр ох
Даҕанча тайахха ыкса кэлэн баран саамай сууһарыылаах сулумах кустугун ылан, сүрэҕин туһа манан буолаарай диэн баран ыппыта. Далан
[Хотойдор] сулумах ох чуураадыйар суһалынааҕар уонунан ордук түргэнник көтөн күпсүйэн испиттэрэ. Д. Апросимов

1. даҕ.
2. Улахан, ыар ыйааһыннаах. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Ыарахан таһаҕастаах көлөлөр субустулар. Амма Аччыгыйа
   [Ыанньыксыттар] биэдэрэлэрэ ыарахан быһыылаах — сынньаннылар. Суорун Омоллоон
   Атахпар адаҕа саҕа аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын. Ф. Софронов
3. ыар
4. 2 диэн курдук. Ыарахан олоххо түбэспиттэрин үрдүнэн, дьон күлэн күүгүнэһэллэр. Амма Аччыгыйа
   — Миигин илдьэ бар. — Ыраах, айана ыарахан. Далан
   Хас да ыарахан ыарыһахха систиэмэ туруоралларыгар соруйда. Н. Лугинов
   Хас да күн тигинэччи ыарахан үлэҕэ сырыттыбыт. М. Доҕордуурап
5. көсп. Киһи санаатыгар ордук күүскэ дьайар, самнары баттыыр, ордук ыар. ☉ Давящий на человека, тягостный, тяжёлый, угнетающий (разговор)
   Ыарахан кэпсэтии бүтэрин кытта, бары сэргэхсийэ, чэпчии түстүлэр. Амма Аччыгыйа
   [Бииктэр:] Өйдөө, бу былыргы андаҕар саамай ыарахан андаҕар. Суорун Омоллоон
   Арахсар диэн ыарахан суол. С. Ефремов
   Ол ынырык сурах Ыарахан аһыы дьайынан Ыарык-баттык буолан, Ыксары сабардаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Тыла-өһө ыарахана бэрт үһү. Багдарыын Сүлбэ
6. ыар
7. 4 диэн курдук. Ол курдук кинини [Манчаарыны] ыарахан буруйунан буруйдаан, хара остуолбаҕа туруоран баран, уон биэс охсууга уураах таһаарбыттар. МНН
   Хас биирдии түгэҥҥэ наадалаах дакаастабыллары хомуйаннар, ыарахан буруйдаахтары арыйаллара. М. Попов
8. Чэпчэкитэ суох, үрдүк сыаналаах. ☉ Дорогой, дорогостоящий
   [Бырдаахап:] Хайа, оннук сүдү ойуун ыарахан соболоҥҥо, күтүр сыанаҕа кэлэр киһи буолуо эбээт. Н. Неустроев
   Ымсыырбычча, олус ыарахан сааны атыыласпыта. Н. Габышев
   Саҥа кэлбит табаар уруккуттан баар табаардааҕар сыаната ыарахан буолар. «Кыым»
9. ыар
10. 6 диэн курдук. Урут иһиллибит арыгы ыарахан сыта аҥылыс гыммыта. Далан
    Остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов
    Сыырастаах, эргэ хотон бэҕэһээ киэһээҥҥитин курдук, ыарахан сыттаах хойуу салгынынан көрүстэ. В. Яковлев
11. харыс. Хат, оһоҕостоох. ☉ Беременная
    Ыарахан сылдьан сайын куйаас баҕайы күн от мунньа туран «уутай» диирин өйдүүбүн эбээ. Суорун Омоллоон
    Маарыйа ыарахан буоларын ый аайы кэтэһэллэрэ, көһүтэллэрэ да, оҕо үөскээбэтэҕэ. Н. Якутскай
    Аҕабыт сэриигэ барарыгар алта ыйдаах ыарахан хаалбытым. В. Титов
12. калька. Модун, сүүнэ улахан, баараҕай күүстээх (массыыналарга, сэбилэниилээх күүстэргэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Относящийся к машинам или средствам вооружения большой мощности, силы, тяжёлый
    Ыарахан самасыбааллар …… ыар таһаҕастарын байытар баабырыкаларга тиэрдэллэр. И. Данилов
    Ыарахан оруудьуйалар сэнэрээттэрэ сири-халлааны дьигиһитэллэр. И. Егоров
13. аат суолт.
14. Ким, туох эмэ улахан ыйааһына; улахан ыйааһыннаах ким, туох эмэ. ☉ Что-л. тяжёлое; тяжесть (вес кого-чего-л.)
    Уҥа өттүгэр акыллыбыт уһун киһи олус ыараханы көтөхпүттүү чиҥ-чиҥник үктээн хаамар. И. Гоголев
    Быһата, үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
    Сүгэһэрэ ыараханын үрдүнэн кини санна биирдэ да ибир гыммат, сүүһүттэн хааппыла көлөһүн тахсыбат. Т. Сметанин
15. көсп. Туох эмэ дөбөҥнүк хотторбот эрэйдээх, уустук өттө (үксүгэр э. ахс. тут-лар). ☉ Трудность, проблема, препятствие в чём-л., тяготы (обычно употр. во мн
    ч.). Учуутал үлэтигэр ыарахаттара үгүс, үөрүүтэ — кэмчи. Н. Лугинов
    Билигин эргиэни салайыы үгүс ыарахаттардаах. М. Попов
    Олоххо ыарахаттар урукку да өттүгэр, билигин да бааллар. «Чолбон»
    Соҕуруулууарҕааттан күүстээх тыаллаах, тымныы күн буолан, спортсменнарга ыарахаттары үөскэттэ. «Кыым»
16. көсп. Сыана үрдүгэ, чэпчэкитэ суоҕа. ☉ Высокая цена, дороговизна
    [Табаары] биэс уонча тыһыынчалааҕы ылан, түүлээххэ эргиттим да, онтуҥ быйылгы сыана ыараханыгар былыргы биэс эрэ мөһөөк тэҥэ буоллаҕа дии. Күндэ
    Арсыына хастыыный? Ээ, кэбис, ыарахана бэрт эбит. Н. Якутскай
17. көсп. Дьахтар иһигэр оҕо үөскээһинэ, дьахтар хат буолуута. ☉ Беременность женщины
    Тоҥ Уус хоһууна дьахтар ыараханын билэн аара быраҕан кэбиспит. «Чолбон»
    Ойоҕум миэхэ аан бастаан Хаарыан бастыҥ оҕобутунан Гаврюшанан ыараханын Билинэн баран симиттибитэ. Н. Некрасов (тылб.)
    ♦ Сыҥааҕа ыарахан көр сыҥаах
    Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай
    Ыарахан атах- таах көр атахтаах. Күтүр өстөөх ыарахан атахтаах эбит, ол иһин бэйэтэ даҕаны туох аанньа киһи баарай. А. Софронов. Ойуун: «Ол ыарахан атахтаах киһи, ылыныа суоҕа», — диэн аккаастаан көрбүт. ИСА. Ыарахан илиилээх — чэпчэкитэ суох туттуулаах, ыарыһах үтүөрэн быстыбат (хол., хирург бырааһы этэллэр). ☉ Тяжёлый на руку (напр., про хирурга)
    Урут даҕаны баабысканы баламат, ыарахан илиилээх диир этилэр. Болот Боотур. Ыарахан киһи — киһини баттыыр-самнарар, туруору, дьиппиэн майгылаах. ☉ Человек с тяжёлым характером, тяжёлый человек
    Миигин көрдөҕүн аайы ыгар-хаайар. Бииргэ үлэлииргэ ыарахан киһи буолуо. Н. Лугинов
    Ыаллара кинини ыарахан киһинэн, ону ааһан өссө улахамсыгынан ааҕаллар. Р. Кулаковскай
    Бэрт ыарахан, нүһэр, ойуун аҥаардаах оҕонньор. Күрүлгэн. Ыарахан сутуруктаах — күүстээх, сууһарар охсуулаах. ☉ С сильным, сокрушительным ударом, с тяжёлой рукой
    Аччыгый уола ыарахан соҕус сутуруктаах буолуохтаах этэ ээ. В. Санги (тылб.)
    Ыарахан сыҥаахтаах — сыҥааҕа ыарахан диэн курдук (көр сыҥаах). — Маастары ыҥырыаҕы кэлэ охсоллоро биллибэт. — Бука, ыарахан соҕус сыҥаахтаах дьон буолуо. Далан
    Ыарахан тыыннаах — ыар тыын (тыыннаах) диэн курдук (көр ыар). «Абааһыттан арахтаҕым!» — диэн үөрдүм да этэ… Күтүр өстөөх күлүгэ тоҕо харатай, тыына тоҕо ыараханай? Ньургун Боотур
    Саҥа саата сууһарыылаах-тэбиилээх уонна ыарахан тыыннаах буолсу. Болот Боотур. Сааһырыыбыт, кырдьыыбыт бу билиҥҥи иннэкэннэ биллибэт ыарахан тыыннаах олоххо түбэстэ. Сэмсэ
18. Ыарахан хааннаах — тыйыс, кытаанах көрүҥнээх, дьэбир, дьиппиэн (киһи). ☉ Суровый, строгий, жёсткий (человек)
    Чип-чиҥ баҕайытык быһыта симириктээн көрбүт, уһун синиэллээх, ыарахан хааннаах эдэр комбат сулбу хааман кэллэ. Эрилик Эристиин
    Кини төрүт ыарахан хааннаах киһи дьиппиэрбитэ букатын атын гына ыаһырбыт. Р. Кулаковскай
    Мин кыыһым хаана-сиинэ ыарахан. ХКК
    ◊ Ыарахан бырамыысыланнас — улахан кыамталаах, баараҕай оҥорон таһаарар тэриллэри оҥорор, таҥар бырамыысыланнас. ☉ Тяжёлая промышленность
    Ыарахан бырамыысыланнаһы сүһүөҕэр туруорарга наадалаах үбү буллубут. В. Ленин (тылб.)
    Урут биһиги дойдубутугар ресурса ситэ тиийбэт этэ, онон социалистическай тутуу саамай наадалаах учааскаларыгар эрэ (ыарахан бырамыысыланнаска, оборуонаҕа) күүһү түмэргэ тиийиллэрэ. ЭБТ

I
1. аат.
1. Араас тутууга киирэргэ-тахсарга анаан оҥоһуллубут аһаҕас; оннук аһаҕас сабыыта. ☉ Проем, отверстие, проход в строениях, ограждениях, предназначенный для входа, выхода, а также дверь, створ, ворота, жерди и т. п. для закрытия этого отверстия. Ааны тоҥсуй. Күрүө аанын саба сырыт. Олбуор аанын ас. Булуус аанын үчүгэйдик сап
□ Кремль аар ньыгыл ааннара Тэлэччи аһыллан тураллар. С. Данилов
Ыт, тирии ааны муннунан силэйэ анньан, тахсан барда. Болот Боотур
Ананий хаһыа да буолан быһыт аанын аһар барабаан чуолҕаныгар тэттик мастары уга-уга умса эргиттилэр. М. Доҕордуурап
Кэлбит киһи Аласовка чугаһаан, сүрдьүгэс аан сиэрдийэтигэр быардыы түстэ. Софр. Данилов
△ Араас кыыллар саһар, хорҕойор сирдэрин киирэр-тахсар хайаҕастара. ☉ Входное отверстие укрытий зверей (напр., берлоги, норы)
Бүүкээнниир Ыаһах буоллаҕына, дьиэтин иһигэр көтөн түһэн, биир аанын иһинэн, биир аанын таһынан гына иин хаһынна уонна онтукатыгар киирэн хаалла. Саха фольк. Мучумаан ортотугар мүччү ыһыктыбыт маһын ылан, Бурхалей аҥайа сытар арҕах ааныгар илдьэн туора тардан кэбистэ. Эрилик Эристиин
△ Сорох маллар сабыллар-аһыллар, хаппахтанар аһаҕастара. ☉ Открывающееся, закрывающееся отверстие некоторых предметов обихода (напр., железной печи, бака)
Тимир оһох ааныгар Силим үллэ оргуйар. А. Абаҕыыныскай
Маайыстаан оҕунуох куппута [Баак аанын хаппахтыы турбута]. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ саҕаланыыта; туохха эмэ бачыым көтөҕүллүүтэ. ☉ Начало чего-л.; почин, начинание
Баҕарабын саҥа кэргэттэргэ Бу дьылбыт дьол аана буолуоҕун, Оттон сааһырбыт кыргыттарга Сымнаҕас кавалер булуоҕун. И. Эртюков
Айдаан аанын төлө тарта, Аччыгыйтан орто, өлө сыста. С. Васильев
Сүһүрбүт сүдү куорат Таллан таас таһаата Түһэр өстөөҕөр буолла Өлөр өлүү аана. Баал Хабырыыс
2. даҕ. суолт. Аан бастаан кэлэр, маҥнайгынан көрсүллэр (хол., айаннаан истэххэ). ☉ Встречающийся первым, первоначальный (на пути следования). Аан тыа. Аан хайа. Аан үрэх. Аан ыал
ср. тюрк. эҥ, эн ‘начало, перед’
♦ Ааммын аһыма — аны миэхэ хаһан да сылдьыма (кыыһыран, кэлэйэн холдьоҕуу). ☉ Больше не заходи, больше не открывай мою дверь (говорит возмущенный чьим-л. поведением человек)
Саллаат саллааты өйдүөхтээх, Чэ, бар, бэйэҥ үлэлээ. Алдьатыма эппин-хааммын, Аны аһыма ааммын! Баал Хабырыыс. Аана аһаҕас — ким да, туох да туппат, хаайбат, барыта көҥүл (ханна баҕарар бар, тугу баҕарар гын). ☉ Никто, ничто не задерживает, полная свобода (идти, ехать на все четыре стороны, делать что душа желает)
Күн сирин көхсө киэҥ, айыы сирин аана аһаҕас (өс ном.). Үөрэх, Үлэ аана биһиэхэ аһаҕас, Атаас, ырыа-тойук ыллас. А. Абаҕыыныскай. Аан антах түһэр (барар) — ылыммат, төттөрүлэһэр. ☉ Не соглашаться, противоречить, возражать
«Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап
Кини [дьиэ тутааччы] дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова. Аана суох — аһаҕас, туох да хаарчаҕа-мэһэйэ суох, ким, туох баҕарар көҥүл сылдьар, туһанар. ☉ Совершенно открытый; доступный всем. Аана суох аска, күрүөтэ суох окко киирбиттэр
□ Кини [Владик] санаатыгар кыыс, үксэ буолбатаҕына, үгүс аҥара олус чэпчэки, олус аана суох аһаҕас курдуктара. Э. Соколов. Аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй) — ким да, туох да өрүһүйбэт үлүгэрэ, иэдээнэ (фольк. төрүттээх омуннаан хоһуйар формула). ☉ Непоправимая беда, несчастье (фольк. формула-гипербола)
Аана суох алдьархай адаҕыйда, иинэ суох илдьиркэй эргийдэ. А. Софронов
Аана суох алдьархай диэн дьэ манна буолбут эбит. «ХС»
Абааһы иккиһин тиллэн, Иинэ биллибэт илдьиркэйи, Аана биллибэт алдьархайы Арыйбытынан туруоҕа. П. Ойуунускай. Аан аһар — тугу эрэ бастаан саҕалыыр (хол., кэпсэтиини). ☉ Начинать что-л. первым, поднимать почин (обычно о разговоре)
Дьиэлээх тойон, Уйбаан аҕата, Дэлиһиэй аан аһан ыйытар: — Ылдьаа, кэпсиэ. Дьуон Дьаҥылы
Оҕонньор бу киэһэ кэпсэтиигэ аан аста. Эрилик Эристиин
Сахаларга бааллар аан аспыт Өксөкүлээх, Соппуруонап, Үүнэр ыччат Ностуруойап, — Хара тыа иһин сырдатыспыт Угуйар уоттаах тыллара. «ХС». Аан аһыллыбыт — туохха эрэ сылтах, төрүөт, усулуобуйа үөскээбит. ☉ Появилось условие, повод для осуществления чего-л.
Өксүөн кэнниттэн мунньах дьоно ууну омурпут курдук буолан хааллылар. Наар уорбалаһан эбэтэр этиһэн барарга аан аһыллыбыкка дылы, оттон оннукка киһи эрэ барыта аллааҕымсыйа охсубат. У. Нуолур
Быраас идэтин ылаары, үрдүк үөрэххэ туттарса аттаммыта. Онно даҕаны аан аһыллыбатаҕа — киирии эксээмэннэри кыайан ааспатаҕа. В. Васильев. Аан бастаан (маҥнай) — 1) субу эрэ (урут хаһан да буола илик). ☉ Впервые, первый раз
Үөрэнээччилэрин кытары аан маҥнай көрсөрүттэн, аан бастаан кылаас аанын аһан киирэриттэн долгуйбат киһиттэн хаһан да үчүгэй учуутал тахсыан сатаммат. Софр. Данилов
Дьэбдьиэй быйыл аан бастаан Титиигин дьэ симээбэтэ, Алгыы-алгыы аал уокка Арыылаах суорат куппата. Күннүк Уурастыырап
Аан бастаан салгыҥҥа тайаарбыт Күөрэгэй оҕотун үөрүүтүн, Аан бастаан халлааҥҥа дабайбыт Хотойум оҕотун үөрүүтүн — Барытын мин онно билбитим, Барытын сүрэхпэр иҥээртим. С. Данилов; 2) туох-ханнык иннинэ. ☉ Прежде всего, в первую очередь (сделать что-л.) Кинилэр аан бастаан куолуларынан дьиэ эргиннээҕини кэпсэппиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тогойкин рюкзакка аан маҥнай көһүлүөктээх бурдугу ылан укта, эттэн аҥаарын холобурдааҕы биирдии угуталаата, онтон орпутун барытын ытыһын көхсүнэн халбарыччы тарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Аан боруогун атыллыыр күннээх эбиккин — кэлэр күннээх эбиккин (олус уһуннук күүттэрбит киһини хомуруйан, мөҕөн этии). ☉ Наконец-то переступил порог (своего) дома (упрек заставившему слишком долго ждать себя и напрасно беспокоиться)
Син ааныҥ боруогун атыллыыр күннээх эбиккин дии. Дьэ, хайа таҥара санаа биэрэн, дьиэҕин өҥөйдүҥ? Н. Неустроев. Аан курдук алдьаммыт (иин курдук иҥнэстибит) — улахан өлүүгэ, алдьархайга түбэспит. ☉ Попасть в большую, непоправимую беду (формула фольк. происхождения)
Атас-доҕор сэгэрбин, Арыйаан уолбун-биэбэйбин, Аһатарсиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин, Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним... Эллэй. Ааны кэтэҕинэн астарар — эргийиэх да бокуой биэрбэт курдук уордаахтык дьиэттэн үүрэн таһаарар. ☉ Выгонять из дому, не давая опомниться (букв. заставляет открывать дверь затылком)
Мин онно кыһыйан кинини саҥарбытым, Быһата, ааны кэтэҕинэн астарбытым. Д. Таас. Аанын (ааннарын) саппат буолла — субу-субу, сотору буола-буола сылдьар буолла. ☉ Он стал очень часто посещать, ходить к кому-л. (букв. он не закрывает дверь с каких-то пор)
Очуураба хаһыакка ыстатыйа тахсыаҕыттан ыла Людмила Ивановна аанын саппат буолла ээ. «ХС»
Хаһаактар, атыыһыттар, бэл чиновниктар ааммын саппат буолбуттара. «ХС». Ааны хайа быраҕар — кыыһыран, өһүргэнэн, киҥэ-наара холлон дьиэттэн (хостон) тахсар. ☉ Покидать помещение в сильном гневе, возмущенным чьими-л. неправильными словами, чьим-л. поведением
[Семенов] кыыһыран, кыһыйан, ааны хайа быраҕан тахсар. С. Ефремов
Сахаяна ытамньыйбыта уонна ааны хайа быраҕан, таһырдьа ыстаммыта. «ХС»
Ааммын хайа быраҕан Алдьархай тахсан барар. Ону кытта бары куһаҕан Оҕотунуу саппай уопсар. «ХС»
◊ Аан аһааччы фольк. — ааны аһан биэрэр дьиэ үлэһитэ, чаҕар. ☉ Прислужник, открывающий дверь почетным гостям
Аан аһааччы Алтан Хаакыр Ааны аһан Дьиэ ааныгар Дэбдиргэ бырахта. П. Ойуунускай
Аан дьиэ көр дьиэ. Аҕата мөҥөр саҥата аан дьиэттэн иһиллэр. М. Доҕордуурап
Кэтит көбүөр үктэллээх аан дьиэҕэ кинини [оҕонньору] дьуһуурунай иитээччи көрүстэ. И. Данилов
Аан дьиэҕэ муннукка таҥара холоругун иннигэр тохтуур. И. Гоголев
Аһынар диэни билбэт арахсыы кинилэр ааннарын модьоҕотугар кэтии турарын умнан сыттылар. Н. Заболоцкай
Аан орон көр орон. Таһырдьаттан кыыһырбыт киһи быһыытынан, суос бэринэн, Лэкиэс киирэн аан ороҥҥо олорор. С. Ефремов
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран, остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап. Аан тыл — суругунан айымньыга аан аһар кыра кээмэйдээх ыстатыйа. ☉ Предисловие к сочинению
Ол кинигэ аан тылыгар ааҕабыт. И. Федосеев
Бу ыстатыйа аан тыл оннугар быстах-остох, бэйэ санаатын бэлиэтээһиннэринэн эрэ муҥурданар. Л. Попов
Аан тылга этиллэрин курдук, ааптар бу уйулҕа үөрэҕин ыйыыларын оҕону иитиигэ туһаныы боппуруостарыгар иккис кинигэтэ. «Кыым»
△ Туохха эмэҕэ киирии тыл (хол., быыстапка аһыллыытыгар). ☉ Вступительное слово (напр., при открытии выставки)
Музейы аһыыга аан тылы култуура миниистирэ эттэ. Аан хос көр аан дьиэ. Аан хостон көөҕүнэс саҥа иһилиннэ. Софр. Данилов
Эмээхсин аан хоско, миигин уһугуннарымаайабын ханнык диэн, тыаһа суох хааман дьылырдыыра иһиллэр. Хомус
Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Айан аана көр айан. Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Кэтэх аан көр кэтэх. Мин кэтэх аантан кыырыктыйбыт баттахтаах кырдьаҕас дьахтар тахсарын күүтэбин. Софр. Данилов
Эн, баһаалыста, олбуор иһинэн кэтэх аанынан киир. Суорун Омоллоон. Суол аана — дьиэ иһинэн аан атта, аан аттын чэрчитэ; аан модьоҕото (былыргы дьиэҕэ атах-бытах дьон турар-олорор сирдэрэ). ☉ Место у порога в доме (где стоял, сидел в старину мелкий люд)
«Суол ааныгар олор, биитэр бар!» — диэн көбүөлээбит Чоочо. Манчаары кыратык ботугуруу-ботугуруу, туран суол ааныгар барбыт. МНН
Кырдьар бөҕө кыһайда, Мөлтүүр бөҕө бүрүүкээтэ, Суол аанынааҕы орон Туһааннаах улаҕатын анныгар Быраҕыллан хааллым [этэрбэс]. Саха нар. ыр. II
Киирэн, буруйдаммыт оҕо курдук, кылап-халап көрбөхтүү, суол ааныгар турда. Софр. Данилов. Тас аан — дьиэттэн, күүлэттэн тахсан барар бүтэһик аан. ☉ Подъезд (дома); выходная дверь из дома
Болот ынаҕы бүтэрэ охсоору, ырычаахтаһа олордоҕуна, тас аан халҕана бэрт оргууй, боччумнаах баҕайытык тэлэллэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Тахсар аан көр тас аан. Уолаттар уоттарын кытыытыгар олорон баран кэлбиттэрэ, икки кыыс тахсар ааҥҥа чугуруҥнаһа тураллар эбит. Амма Аччыгыйа. Үрүҥ аан — дьиэ сүрүн тас аана. ☉ Передняя парадная дверь
Саргылаана бэҕэһээ сэттис кылааска Некрасов «Үрүҥ аан аттыгар туран санаа» диэн хоһоонун туһунан тугу үөрэппиттэрин хатылаабыта. Софр. Данилов
Үрдүк ампаар дьиэ Үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, Чарапчыланан көрдө. С. Васильев
Сүөдэр Охонооһойобус ыалдьыттарын үрүҥ аанынан быһа көрүдүөргэ киллэртээтэ. Эрилик Эристиин
II
үрд. Үксүгэр «улуу, сүдү; баараҕай; муҥутуур» диэн өйдөбүллээх тыл сорох холбоһуктарыгар арахсыбат быһаарыы. ☉ Постоянный эпитет в некоторых сочетаниях, обычно обозначает высшую степень качества: «великий, огромный, неимоверной силы».
♦ Аан айылҕа — улуукан, модун, сүдү, кэрэ айылҕа (айылҕаҕа сүгүрүйэн этии). ☉ Величественная, прекрасная природа (преклонение перед величием, красотой природы)
[Олох-чолох салайааччы] Дьаабал баара, аан айылҕа Киэркэйэ көҕөрбүт-наҕарбыт кэрэтин көрбөт буоллаҕа. «ХС»
Аан айылҕа аһыйбыттыы-абарбыттыы хара хапсыыр тыалынан, муус тобураҕынан силбиэтэнэ атаарбыта. Д. Апросимов
Аан акаары көр аар акаары. Бу дьахтар, дьэ аан акаары буолбуккун дуу? Аатыран, сураҕыран иһэҥҥин. А. Сыромятникова. Аан алаһа — төрөөбүт төрүт дьиэуот, ньээкэ уйа. ☉ Родимый дом, родной очаг
Ыллык тэлэйэн Суол арыйан баран, Сылайан сындалыйан, Тоҥон моҕойон Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
Аан алаһатын аһаммын, Аттыгар киирэн тураммын, Алаҕар хараҕар көстөммүн, Айылгы тылын кэпсэттэхпинэ, Аччык өлөн иһэр киһини Билэбилэ аһылыгыттан Матарыа суох дии санаата. Д. Говоров
Аан алдьархай көр аана суох алдьархай. Бу чолбон ордук улааппытыттан аан алдьархай, үгүс үлүгэр буолла. П. Ойуунускай
Нөҥүө сааһыгар биһиэхэ аан алдьархай ааҥнаата. М. Ефимов. Аан араллаан — киһи тулуйбат айдаана, ыһыы-хаһыы, сарылааһын; дьүүлэ-дьаабыта суох аймалҕан. ☉ Невыносимый шум-гам, скандал, тарарам
[Сибиинньэни] дьааһыкка уган баран, өрө сүгэн тахсыбатын диэн, хаппаҕын модьу маһынан тирээбиллээн кэбиһэр буоллум. Дьэ аан араллаан диэн онно: ньарылаа да ньарылаа, дьааһыгын сүргэй да сүргэй! «ХС». Аан балаһа — сүдү, модун. ☉ Мощный и величественный
Өлбөт төлөн сиэмэни Өрө түллэн ыспыта, Арай тылга илбис буоллун диэн Аан балаһа уотунан тыыммыта. П. Ойуунускай. Аан будулҕан — оргуйар курдук күөгэлдьийэр хоп-хойуу (тымныы туманын этэргэ). ☉ Густой и волнующийся (туман в зимнюю стужу)
Василийдаах Афанасий, били кыыдаан кыһыннааҕы аан будулҕан киэһэлэргэ, балааккаларын иһигэр тииҥ, андаатар сүлэ олороннор сүбэлэспиттэрин курдук, икки саҥа дьиэни туттубуттара. «ХС». Аан быдаан — будулҕан туманнаах тымныы оройо, муҥутуура. ☉ Самое холодное время, сопровождаемое густым туманом; стужа
Ахсынньы ый аан быдаана буолан турар. Күндэ
Аан быдаан туманынан бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Биирдэ өйдөөбүттэрэ иннилэригэр үллэйэн көстүбүт хойуу тумаҥҥа киирэн, аан быдаан ортотугар баар буолан хааллылар. Болот Боотур. Аан далаҕа фольк. — алдьатыылаах, сууһарыылаах (силлиэ, холорук). ☉ Разрушительный, сокрушительный (вихрь, буря)
Арҕаа баатта өстөөҕү ситэр буурҕа, Аан далаҕа холорук силлиэтэ, Аймах дьону алдьархайтан быыһыырга Сибиир сириттэн кини кээлтэ. И. Эртюков. Аан дархан үрд. — ыар-нүһэр, улуу, бигэ (андаҕар, тыл). ☉ Священный, великий (о клятве, словах)
Ийэ дойдуларын иһин кэһиллибэт кэс тылларын этэн, аан дархан андаҕары андаҕайан, гвардейскай знамяны уурууууруу ааһан испиттэрэ. А. Бэрияк
Аан дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов. Аан күдэн (күдэрик) — хойуу туман; күүстээх тыалтан хаар, буор хойуутук көтөрө. ☉ Густой туман; густая мгла, пыль
Аан күдэн араҕыста, Тэгэл тымныы тэйдэ, Уор дьыбар уларыйда, Хатан дьыбар халтарыйда. Саха фольк. Аан күдэрик ортотугар дьоннор күлүктэрэ бэрикиччиһэллэр. А. Софронов. Аан ньамаан — амтана суох олус куһаҕаннык астаммыт (ас). ☉ Крайне дурно приготовленный (о пище, притом в большом количестве). Аан ньамаан айах — ханньастыбыт, кэп дьүһүннээх киэҥ айах. ☉ Уродливо безобразный широкий рот
Аан ньамаан айаҕа ханньастан, Бу чиччик баара хоруоптан Этэрдии, тапталын лахсыйда. А. Пушкин (тылб.). Аан талҕа (таталҕа) фольк. — халлаан хайдыбытыныы дохсун хаардаах ардах (олоҥхоҕо). ☉ Сильный дождь со снегом, ураганным ветром, как низвергнутое небо (в олонхо обычно сопровождает деяния богатырей)
Халлаан хара сааппаһа Хаһыырбытынан хайыта ыстанна, Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Арҕаа халлаан анныттан Аан талҕа таҥнары сатыылаата [үс биис уустара охсуһаннар]. П. Ойуунускай
Сытыы чысхаан сытайан барда, Түркүн холорук түһэн барда, Аан таталҕа айманан барда. Саха нар. ыр. I
Кырдьаҕас хотой улуу аан талҕа силлиэ-холорук улуурун-часкыырын ортотугар чаҥырҕаан дьаҥсыйда. Д. Апросимов. Аан талҕа буол — күдэн-таһаан буол, өрө-таҥнары ытылын. ☉ Разрушаться, переворачиваться вверх дном
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Буускабыт уҥа көлүөһэтэ мэлийбит, бэйэтэ иҥнэри түспүт. Н. Кондаков. Аан туман — олус хойуу түптэлэс тымныы тумана. ☉ Густой морозный туман
Кыһынын аан туман холорук Буурҕаҕа бигэтэн хонобун. Тоҥобун, хатабын, буһабын. Ардыгар сылайан быстабын. С. Данилов
Маннык тымныыга аан туманы ортотунан тоҥуу хаарынан ыҥыыр аттаах, саалаах киһи өрө бурҕатан истэ. Суорун Омоллоон
Аан туман быыһынан ый былтаҥныыр. И. Данилов. Аан тууспан уот — сүүнэ улахан кутаа уот. ☉ Огромный костер
Аны көтөр кэлбэт дэһэн, дурдабыт кэтэҕэр, тэйэ соҕус аан тууспан уот оттоммут, аһаан-сиэн аймалаһа олордубут. «ЭК»
Дьоннор Амма хара сыырын үрдүгэр аан тууспан уоту оттоллор. Р. Кулаковскай
Аан уххан көр аал уххан. Аал уот иччитэ Быыра Бытык, Хатан Тэмиэрийэ, Түүнүк бөҕө, Күөнэ көҕөччөр, Аан уххан, Тойон эһэм! Саха нар. ыр. II
Аал уот иччитэ Хахай саҕынньах, Алтан баһырҕас, Аан Уххан Тойоҥҥо Айах тутта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан уххан — сүдү, улуу. ☉ Великий, крупнейший
Анемподист Иванович сахалыы тылынан бэчээт пионера уонна аан уххан тэрийээччитэ буолар. «ХС». Аан холорук (халарык) фольк. — алдьатыылаах, сирхаллаан дьүүлэ биллибэт улуу силлиэ. ☉ Разрушительный смерч, опустошительный вихрь (сопровождающий деяния богатырей)
Аан холоругунан эрийэ-эрийэ, Аҥаардас хаарынан сабыта сыста. Р. Баҕатаайыскай
Сэттэ ый быыһа хараҥа биирдэ түстэ, Аҕыс таталҕалаах Аан халарык ытыйда. С. Васильев
Аан ийэ дайдыга Абааһы аймаҕа Адаҕыйбыта буолуо диэн, Амырыыннаах үлүгэр Аан халарык аргыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аан чаалай поэт. — симэммит, киэргэммит күөх суугун. ☉ Зеленый наряд (природы)
Онно аан чаалай айылҕа Нүһэр тойугун истэрим, — Үрүйэ тыаһын, хайаҕа Тыал кэлэнэр кэпсэлин. С. Данилов. Аан чалбар поэт. — баай-ньүөл, дэлэгэй аһылыктаах (оттуктаах). ☉ Изобильный, богатый, щедрый
Аһаппыт, айгыһыннарбыт Аан чалбар алаастарбын Хайдахтаах минньигэстик Сахалыы манньыйа саныырым буолуой. П. Тобуруокап. Аан чалбараҥ — кэми таһынан элбэх ас-үөл, уйгу; элбэх аһы тоҕо-хоро аһааһын. ☉ Чрезмерно изобильное, роскошное угощение
Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгыбуйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй