аат., түөлбэ. Сиэнэр от төрдө. ☉ Съедобный корень травы
Былыр биһиги өбүгэлэрбит аска киэҥник туттар отторо — ымыйах, унньуула, хоруун — от төрдө, онтон да атыттар умнуллубуттара ыраатта. «Кыым»

1) напиток из молока и пахты (заправленный мукой или съедобными травами); 2) мучная похлёбка.

аат. Төгүрүктүҥү эбэтэр уһун ньолбоҕой быһыылаах, сырдык, тэтэркэй өҥнөөх төрдүгэр астаах оҕуруот аһа. ☉ Съедобный овощ, имеющий круглый или продолговатый корнеплод с тонкой кожей красного, розового или белого цвета, редис, редиска. Эрэдьиискэ — саамай түргэнник үүнэр оҕуруот астарыттан биирдэстэрэ
□ Эриэппэҕэ, эрэдьиискэҕэ, эриэккэҕэ олус күн уота түһэр сирэ наадата суох. А-ИМН ОЫЭБЫ

прил. отонноох (приносящий съедобные плоды); отон (содержащийся в плодах); плодовые деревья отонноох мастар; плодовый сахар отон саахара.

м. 1. отон, ас (сир, мас отоно уопсайы нан); съедобные плоды киһи сиир отонноро; 2. биол. үөскэх, төрүөх; 3. перен. (результат) түмүк, туһа; вот плоды моих трудов мин үлэм туһата ити буол ар.
словарь Пекарского:
үөтэ

даҕ.
1. Сырдык саһархай. ☉ Светло-желтый
Биэрэккэ үксэ оҕо, дьахтар, үрүҥ былааттар, күөх, кыһыл, араҕас, үрүҥ ырбаахылар муһуннулар. Бэс Дьарааһын
[Ваня] тутум халыҥ кыһыл, араҕас тастаах кинигэлэри куруук кыбына сылдьар буолар. Амма Аччыгыйа
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычалыйа түстэ. Т. Сметанин
2. Кутуруга, сиэлэ сырдаан көстөр, онтон атына кыһыллыҥы саһархай (сылгы өҥүн туһунан); кугас (ынах сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Хвост, грива — светлые, остальное — красновато-желтое (о масти лошади); рыжая (о масти коровы)
Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт, үөһээ дайдыга. Саха фольк. Лариса, ойон туран түннүккэ тиийэн, сарайга ыҥыырдыын баайыллан турар ураанньыктаах араҕас дьүһүннээх орловскай боруода ат, көрөн-истэн дьэргэлдьийэ турарын көрдө. Эрилик Эристиин
тюрк. сарыг
◊ Алтан араҕас (сылгы) көр алтан. Араҕас илгэ — былыргы өйдөбүлүнэн үөһээ таҥаралартан (айыылартан) бэриллэн үрүҥ ас-үөл, үүт-арыы дэлэйиитэ. ☉ По старинному поверью, изобилие молочных продуктов, ниспосланное добрыми духами
Айыыһыт Хатын, Биһиги алтахтаабыт сирбитигэр Арылыас кус сымыытын курдук Араҕас илгэни биллиргэччи Таммалата тур! Оҕоло-о-ор! Саха нар. ыр. II. Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни Астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Тэҥн. сөлөгөй. Араҕас тэллэй — намыһах, муохтаах сиргэ үүнэр, араҕастыҥы кыһыл сэлээппэлээх, сабырыйан бүүрэ тардыллыбыт кытыылаах сиэнэр тэллэй. ☉ Рыжик (съедобный гриб). Араҕас хааннаах — кытархайдыҥы сырдык сирэйдээх. ☉ С красновато-светлым лицом
[Эмээхсин] ханайбыт, хантайбыт быһыылаах, күскэм курдук эттээх, кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Василий Иванович Холмогоров орто үөрэхтээх, күлбүтүнэн сылдьар эйэҕэс харахтаах, араҕас хааннаах эдэркээн киһи. М. Доҕордуурап. Тэҥн. арыы саһыл хааннаах. Араҕас хопто — саһархай өҥнөөх, «тэкэт, тэкэт» диэн саҥалаах, сэдэхтик көстөр кыра хопто. ☉ Розовая чайка. Далан араҕас (сылгы)— кутуруга, сиэлэ, өрөҕөтүн түүтэ хаан кыһыл уһаты дьураалаах (сылгы). ☉ Масть лошади: с полоской кроваво-красного цвета на гриве, брюшке и хвосте. Куба араҕас (сылгы) — кутуруга, сиэлэ, самыыта, уорҕата араҕас, ньилбэктэрэ уонна түөһэ сырдык араҕас (сылгы). ☉ Масть лошади: грива, круп и спина желтого цвета, колени и грудь — соловые. Тэҥн. сырдык буулур. Күдэн араҕас (сылгы) — сырдык кугас. ☉ Масть лошади: светло-рыжая. Сырдык араҕас (сылгы) — үрүҥ сиэллээх, кутуруктаах араҕастыҥы (сылгы). ☉ Масть лошади: соловая. Үрүҥ араҕас (сылгы) — сырдык сиэллээх кугас (сылгы). ☉ Масть лошади: игреневая со светлой гривой. Ыыс араҕас — ап-араҕас. ☉ Изжелта-желтый, предельно желтый
Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас от! Суорун Омоллоон
Харыалап улахан сыҥаахтаах, тобук сүүстээх, үргэммит анды түөһүн курдук, ыыс араҕас сирэйдээх. Л. Попов
Сотору Кеша маҥан ырбаахылаах, өтүүктээх сиэрэй бүрүүкэлээх, ыыс араҕас сандалеттаах ымайбытынан тахсан кэллэ. Н. Габышев

1. даҕ.
2. Хаар курдук дьүһүннээх, маҥан. ☉ Цвета снега, белый
   Күөх, кыһыл, хара, үрүҥ эриэн таҥастаах дьон синньигэс уулуссаларынан хардары-таары аалсыһан элэҥнэһэллэрэ. А. Софронов
   Чүөмпэ үрүҥ туманынан бүрүллэн турара, онно киирэн суунан таҕыстым. М. Доҕордуурап
   Таҥара дьиэтиттэн үрүҥ былааҕы туппут сүүрбэ биир ньиэмэс тахсан билиэн бэриннэ. Ф. Софронов
3. Бары өттүнэн тупсаҕай, үчүгэй, мааны (хол., дьиэ). ☉ Парадный, главный, передний (напр., о входе, доме). Добротный, доброкачественный. Үрүҥ аан. Үрүҥ дьиэ
   □ Хара дьиэҕэ Биһээл уола Мэхээлэ хоно сытара, үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Кинээс үрүҥ дьиэтин иннинээҕи туруорбах балаҕаҥҥа мустубут дьон, олоруохтааҕар, ону-маны кэпсэтэн ыаһахтаһаллар. Н. Якутскай
4. поэт. Ыраас, сырдык, кэрэ. ☉ Светлый, чистый
   Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.). Үөрэнэн үрүҥ күн сырдыгын көрөргө бу үтэ булаары сордоно турабын. П. Ойуунускай
   Үрүҥ күммүт, үөһэ ыттан, Үрдүк халлаан уорҕатыттан, Сарпа кыырпах саһарҕатын Сандаарыччы саккыратта. Күннүк Уурастыырап
5. аат суолт.
6. Үүт аһылык, үүттэн оҥоһуллубут астар (сүөгэй, чөчөгөй, күөрчэх, суорат о. д. а.). ☉ Молочные продукты
   Пиэрмэттэн холбуур үүт эбинэн суораттыыллар. Онон, бары да үрүҥү сиир-аһыыр кыахтаммыппыт. П. Аввакумов
   Сүөһүнү дэлэйдик туталлар, үрүҥү да быспакка сииллэр. СҮТТ
   Үүтү, эти да оҥордоллор үрүҥэ суох чэйи иһэ олороннор, үҥсэргээбэт, муҥатыспат этилэр. «Кыым»
7. ист. Гражданскай сэриигэ Сэбиэскэй былааһы утары турбут үрүҥ аармыйа саллаата. ☉ Во время Гражданской войны — солдат белой армии, белогвардеец
   [Дьаамнаах:] Сорохтор үрүҥнэрбит дииллэр, сорохтор кыһылларбыт дииллэр. Арай, мин көрдөхпүнэ, бары саалаахха дылылар. С. Ефремов
   Үрүҥнэр үөрэкөтө бырааганы истилэр, сорохторо холуочуйа сыстылар. С. Васильев
   Никон үрүҥнэр тобохторо билигин да онноманна баалларын билэрэ. А. Бэрияк
8. саахымат. Саахымакка, дуобакка үрүҥ өҥнөөх фигураларынан оонньооччулар (элбэх ахс. тут-лар). ☉ Человек, играющий белыми фигурами в шахматы и шашки (употр. во мн
   ч. — белые). Түмүкпүтүгэр, үһүс, төрдүс ойууларга бэриллибит балаһыанньаларга үрүҥнэр хайдах кыайыахтарын сөбүн бэйэҕит суоттаан көрүҥ, эрчиллиҥ. «ББ»
   ♦ Үрүҥ илии калька. — хара үлэҕэ үөрүйэҕэ суох киһи. ☉ Человек, избегающий тяжёлой и грязной работы, белоручка (букв. белые руки)
   Оттон билигин дьиҥнээх муора аргыарын тулуйбат тоҥуй эбиппин. Үрүҥ илии эбиппин. Т. Сметанин
   Тыа сирин ыччатыгар ыарахан үлэттэн куотунар үрүҥ илиилэр сыл аайы элбээн иһэллэр. «Кыым». Үрүҥ илиитигэр биэр (туттар) — тугу эмэ киһиэхэ бэйэтигэр биэр, туттар. ☉ Вручать что-л. лично в руки (букв. в его белые руки отдать). <Үрүҥ> көмүс хатырыктаах — балык. ☉ Рыба (букв. с серебряной чешуёй)
   Халыма көтөрүнэн-сүүрэринэн эрэ баай буолбатах. Ону тэҥэ дириҥ далай түгэҕэр саһан сылдьар үрүҥ көмүс хатырыктааҕынан эмиэ аатырар. «Кыым»
   Үрүҥ (ойор) күн көр күн. Үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Күлүм-чаҕыл утахтаах, сандаарыйан ойор күммүт, Күөрэйээхтиир күннэрэ. «ХС». Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах — өссө да бу олоххо олоро түспүт киһи диэн суолт. тут-лар. ☉ Хотелось бы ещё пожить на этом белом свете (букв. свет подсолнечного мира желанен). Үрүҥ күнтэн араҕыс (мат) — күн сириттэн өлөн туораа, өл. ☉ соотв. покидать белый свет
   Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
   Андаҕайаҕын дуо, …… Үрүҥ күнтэн матарга, Өтөхтүүн сүтэргэ. С. Васильев
   [Сүөкүлэ:] Тоҕо кинилэр Киириги сиэтилэр, тоҕо кини бачча эрдэ үрүҥ күнтэн матта. С. Ефремов. Үрүҥ күнтэн сүтэр — кими эмэ өлөр, өлөрөн кэбис, сайылаа. ☉ соотв. отправить на тот свет, сжить со света кого-л., кончать кого-л.
   Үрүҥ күммүттэн сүтэримэ! Ынах хараҕын саҕа хара тааскын биэриэм, улахан кыыспын ойох биэриэм, ол кэннэ бэйэм оннубар ыраахтааҕы гыныам! Саха фольк. Дьэ эрэ, …… бэйэҕит талан биһигиттэн эрдэ булан ылыҥ! Ону булбат буоллаххытына, сибилигин үрүҥ күнтэн сүтэрдибит. Эрилик Эристиин
   Хомуньуустар, ол-бу өрөпкүөмнэринэн сирэйдэнэннэр, баайы-дуолу эстилэр, үтүө дьону үрүҥ күнтэн сүтэрдилэр. «ХС». Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ — өлөрө буолла, ыксаата. ☉ соотв. быть, находиться на краю гибели, быть на волоске от смерти (букв. белое его солнце потускнело)
   Тимирэтимирэ күөрэйдэ. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйбүтүн кэннэ оҥочолоох уолаттар киирэн быыһаатылар. НАГ ЯРФС II. Үрүҥ күүгэнэ баранна — эстэн хаалла, сэниэтэ эһиннэ. ☉ соотв. выбиться из сил, валиться с ног. Үрүҥ сүнньүнэн истибэт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ этэрин истибэт, истэ да сатаабат, барытыгар утарылаһар (бөппүрүөк, хадаар киһини этэргэ). ☉ соотв. всё воспринимает в штыки
   Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр. Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Үрүҥ сүнньэ быста илигинэ — тыыннаах эрдэҕинэ, өлүөн иннинэ (сөбүлэниэ, буолунуо суоҕа диэн суолт. тут-лар). ☉ Пока теплится жизнь (ни за что не согласится на что-л. — букв. пока не порвётся его спинной мозг)
   Куоласка кыаттаран баран, биһигиттэн хайабыт да эһиги бөһүөлэккитигэр, үрүҥ сүнньэ быста илигинэ, көһөн барыа суоҕа диэн андаҕайбыт сурахтаахтара. Н. Апросимов
   Күлүүс тылын үрүҥ сүнньүм быста илигинэ биэриэм суоҕа. «ХС». Үрүҥ сүүрүк — сылгы үөрэ. ☉ Табуны лошадей (букв. белый поток)
   Үрүҥ сүүрүктэрим үлтү хаамсан, Үрэхүрэх баһыттан Үөрдэрин булсуһар буолан бардылар. Саха фольк. Олоҥхоһут курдук омуннаахтык эттэххэ, хара ыарҕа дуу диэн көрбүтүҥ — хара сүүрүгэ буолла, үрүҥ ыарҕа дуу диэн санаабытыҥ — үрүҥ сүүрүгэ буолла. П. Ойуунускай. Тэҥн. сыспай сиэллээх. Үрүҥ тыынын өллөйдөө (өрүһүй) фольк. — кими эмэ туохтан эмэ быыһаа, абыраа. ☉ Оберегать, спасать кого-л. от чего-л.
   Дьэ билигин кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. Эрилик Эристиин
   Ол уол [Айанньыытап] Люда Светлованы өлөр өлүүттэн мүччү туттарбыта — үрүҥ тыынын өрүһүйбүтэ. С. Никифоров
   Оҕонньор сэрии аччык, сут сылларыгар булт, кыыл этинэн бүтүн бөһүөлэк дьонун аһатан-сиэтэн үрүҥ тыыннарын өллөйдөөбүтэ, араҥаччылаабыта. Кэпсээннэр. Үрүҥү көрбөтөх үрүмэччигэ дылы (үрүмэччи курдук) түөлбэ. — бииртэн бииргэ көтүөккэлиир, саҥаттан саҥаҕа түһэр, сонумсах (киһи). ☉ Легко увлекающийся, непостоянный в своей привязанности (о человеке, набрасывающемся на всякую новинку — букв. как летучая мышь, бросающаяся из темноты на светлое)
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө — хараҕын үрүҥүнэн (өҥүргэһинэн) көрдө диэн курдук (көр харах). Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
   «Туох даа!», — Лука соһуйбуттуу хараҕын үрүҥүнэн-харанан тиэрэ көрдө. М. Доҕордуурап
   Бомуоһунньук ачыкытын үрдүнэн үрүҥүнэн-харанан көрө-көрө, суруйбут кумааҕыларын хааһаҕар угаттыыр. «ХС». Үрүҥү-хараны көрбүт киһи кэпс. — олоҕор үгүс эрэйибуруйу көрсүбүт киһи. ☉ Переживший много горя, натерпевшийся, многое испытавший на своей шкуре
   Иван Терентьевич сэрии уотун ааспыт, сэрии кэннинээҕи ыар сыллары харытын күүһүнэн туораабыт, быһата, үрүҥү-хараны көрбүт киһи. «Кыым». Тэҥн. мунна тыырыллыбыт киһи; мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит киһи. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт — 1) куруук баттабылга-атаҕастабылга сырыт, олор. ☉ соотв. света белого не видеть (от унижения, притеснения)
   Киһи алҕаһын, итэҕэһин да көрдөххө, ону сирэйигэр малтаччы саҥарар диэн — акаары быһыы. Оннук акаарытыйар буоллаххына, үйэҥ тухары үрүҥ хараххын өрө көрбөккө, наар үүрүүгэ-үтүргэҥҥэ сылдьыаҥ. Софр. Данилов
   Уон ый тухары немецкэй-фашисткай талабырдьыттар хааннаах батталларыгар үрүҥ хараххын өрө көрбөккө олордоххуна, о, бу Ийэ дойдуҥ долгутуулаах, эрэннэриилээх куолаһын истибитиҥ күндүтүн, үөрүүтүн эбитин! Суорун Омоллоон; 2) тохтоло суох үлэҕэ баттатан сырыт. ☉ Вертеться как белка в колесе
   Холкуос үлэтигэр үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө кэллэ. НАГ ЯРФС II
   Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
   Тооронойу тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан, Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. «ХС». <Үрүҥ> хараҕын өрө көрдө — дьэ үөһэ тыынна (хол., туох эмэ батталтан, кыһалҕаттан босхолонон). ☉ Вздохнул свободно (напр., освободившись от гнёта, забот)
   Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт — 1) кими эмэ баттабылга-атаҕастабылга илдьэ сылдьар, бокуой биэрбэккэ, тохтоло суох үлэлэтэр. ☉ Обременять кого-л. непосильной работой, не давать покоя, угнетать
   Ону ити мин эрим, [уолу] үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар сорукболлур оҥосто сылдьар, киһиэхэ да аахпат быһыылаах. Болот Боотур
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов
   Онтон ыла үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө үнтү кырбыы-кырбыы, хамначчыт курдук тутан олороллор. Р. Кулаковскай; 2) утары олох саҥарпат, саба баттаан саҥара сылдьар. ☉ соотв. не давать кому-л. пикнуть
   Хотуна киниэхэ биир тылы саҥардыбат, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт. НАГ ЯРФС II
   Лукаа кэргэнин үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө таптаабытынан дьаһайа сылдьар. «ХС». Үрүҥ-хара тылын этит — кими эмэ бэркэ муҥнаан, туохха эмэ билинэр тылын этит. ☉ Заставлять кого-л. признаться в своих грехах или поклясться в чём-л. (букв. заставить кого-л. сказать свои белые-чёрные слова). Тэҥн. ээҕин этит
   ◊ Үрүҥ аан — дьиэ кэтэҕэр буолбакка, иннигэр баар улахан киирэр аан. ☉ Передняя, парадная дверь в дом
   Хатанан турар үрүҥ ааны киһи эрчимнээхтик тардан лик гыннарда. Амма Аччыгыйа
   Үрдүк ампаар дьиэ үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, чарапчыланан көрдө. С. Васильев. Үрүҥ айыы <тойон> миф. — саха былыргы итэҕэлинэн, үөһээ халлааҥҥа олорор үтүө санаалаах саамай үрдүкү айыы. ☉ По старинному поверью якутов: верховное существо, добрый дух, божество, живущее на небесах. Эллэй Боотур тимир, мас ууһа алгыстаах, бары Үрүҥ Айыылары алҕааччы
   Саха фольк. Үрүҥ Айыы Тойон иккис уола Дьөһөгөй Айыы диэн ааттаах. Күн Дьирибинэ
   Ол курдук Айыҥат хаантан аналлаах алгыс санаам салыйбатын, Үрүҥ Айыыттан төрүттээх Үтүө тылым өлбөтүн. С. Зверев. Үрүҥ арыгы — үрүҥ (дьэҥкир) дьүһүннээх кытаанах арыгы. ☉ Водка
   [Иван Иванович:] Николай Петрович, хайатын иһэҕин, кыһылы дуу, үрүҥ арыгыны дуу? С. Ефремов
   Үрүҥ ас көр ас III. Ол улуу тунах диэн сайыҥҥы үрүҥ ас тахсар кэмэ буолар. Эрилик Эристиин
   Ынахтар уоланнар Үрүҥ ас — үүт, суорат малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
   [Татьяна Ивановна:] Дойдубар тахсан үрүҥ аһы аһаан, дьэ, абыранным. С. Ефремов
   Үрүҥ балык көр балык. Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Өрүскэ балыксыттар муҥха тардан, үрүҥ балык үтүөтүн хотороллор. «ББ». Үрүҥ буор — туой сырдык үрүҥ өҥнөөх көрүҥэ. ☉ Белая глина
   Туой биир көрүҥүн, үрүҥ буору, сахалар тириини кырааскалыырга тутталлар диэбит Э.К. Пекарскай. Багдарыын Сүлбэ. Үрүҥ бурдук — олус мээккэтик тартарыллыбыт сэлиэһинэй бурдуга. ☉ Пшеничная мука лучшего помола
   Остуоллар үрдүлэригэр тэриэлкэҕэ краковскай, московскай халбаһылар, эмис ветчиналар, үрүҥ бурдуктан араастаан оҥоһуллубут астар. Эрилик Эристиин
   Ичээнэп оҕонньор кыракый хобордооҕор үрүҥ бурдугунан алаадьылаабыта. А. Кривошапкин (тылб.). Үрүҥ дьиэ эргэр. — былыр баайдар бэйэлэрэ олорор үчүгэй дьиэлэрэ. ☉ Дом, в котором жили богатые хозяева, парадный, главный дом (в отличие от жилища батраков)
   Үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ дьиэҕэ салгыы тутуллубут буор сыбахтаах туруорбах дьиэ — харааран ньалбайан көстөр. И. Никифоров
   Болот саҥардыы өндөйөн туран эрдэҕинэ, үрүҥ дьиэ аана эмискэ тэлэллэ түстэ. Н. Заболоцкай
   Үрүҥ илгэ көр илгэ I. «Үрүҥ илгэни астыыр үтүө чабычах буолла», — диэтэ. Саха фольк. Дьэ, хайдах ыал буолаллар тугу аһаан үрүҥ илгэ астарыгар тиийэллэр. Болот Боотур
   Үрүҥ илгэни үксэтээччилэр ааспыт түмүктэрин, инники соруктарын дьүүллэстилэр. «Кыым». Үрүҥ ки- лиэп — үрүҥ бурдугунан астаммыт килиэп. ☉ Белая булка. Үрүҥ килиэп хаҕа. Үрүҥ көлөһүн — туһалаах, түмүктээх үлэ. ☉ Полезный труд, труд, приносящий плоды
   Үрдүк сууттар Үлэ дьонун Үрүҥ көлөһүннэрин Үмүрүтэн түммүт Үлүскэн үптэрэ үрэллэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Лоҥкууда үрэх, үрүлүйбүт үрүҥ көлөһүммүтүн тириэрэн үүнэн ыһырыктыйда. М. Доҕордуурап
   Үрүҥ көмүс көр көмүс II. [Кулуба:] Эмээхсиэн, били үрүҥ көмүс мэтээлим ханнаный? Н. Неустроев
   Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах үүт маҥан ат сылгы. Үөҥэс тиити кытары өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ көмүс бастыҥа, илин-кэлин кэбиһэр, халадаайдаах былааччыйа, хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов. Үрүҥ күүлэ эргэр. — улахан дьиэҕэ маанылар, тойоттор эрэ сылдьар күүлэлэрэ. ☉ Сени у парадного входа
   Икки ааннаах, биир аана үрүҥ күүлэҕэ тахсар. А. Софронов
   [Куорат кыргыттара] өтөр-өтөр үрүҥ күүлэҕэ сөрүүкүү диэн сүүрдүлэр, утаакы-утаакы муорс утаҕы оҕустуу уулаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Үрүҥ ойуун итэҕ. — алгыстаах ойуун, үрүҥ айыылары алгыыр, үрүҥ айыылартан көрдөһөр ойуун. ☉ Белый шаман (по религиозным представлениям якутов, посредник между людьми и добрыми божествами, заклинатель добрых божеств — айыы)
   Аан бастаан алгыһы ийэ, аҕа ууһун баһылыктара, кырдьаҕастара туттубуттара. Ол ону биһиэхэ үрүҥ ойууттар көрүҥнэрэ, сэбэрэлэрэ, биитэр үрүҥ ыһыахха саамай ытык кырдьаҕас алгыс алгыыр үгэһэ туоһулуур. Саха фольк. Үрүҥ саар көр саар II. Өйдүүбүт …… Үүһүнэн, кииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй. Үрүҥ сөлөгөй фольк. — үрүҥ ас бастыҥ, үчүгэй өттө (сүөгэй, чөчөгөй, о. д. а.). ☉ Лучшие сорта молочных продуктов (сметана, сливки и т. д.)
   Үрэҕим саҕатыгар үүтээни туттаарыбын баҕана үүтүн хаһан маҕыйарым, үрүҥ сөлөгөйгө үрүт туруоран үссэнээрибин иин хаһан имиллэрим. С. Васильев
   Бэс ыйын бастакы күннэринээҕи өҥүрүк куйаас түстэ. Үрүҥ сөлөгөй үлүннэ, үчүгэй бөҕө буолла. М. Доҕордуурап. Үрүҥ талах көр талах. Үрүҥ талах үнүгэстэрэ ыраахтан туртайан көстөр буолбуттар. Үрүҥ таман — маҥхайан көстөр үрүҥ түүлэрдээх (кылааннаах түүлээх тириитин этэргэ). ☉ Проседь (в мехе)
   Аан маҥнай кыталык үҥкүүлээбит, кылааккай кырыстаах күндү түүлээх үрүҥ таманыгар маарынныыр кылбаҕар кырдалыгар бастакы булуугу мин соспутум. М. Доҕордуурап. Үрүҥ тараһа көр тараһа. Ол аппын күһүнү быһа бүөбэйдии сатаан баран, нэһиилэ үрүҥ тараһалаабытым уонна сиэбитим. Н. Никифоров. Үрүҥ тумус — собо оҕото, бырыкы. ☉ Карасёнок. Үрүҥ тунах (толох) — үүт, үрүҥ ас дэлэгэйэ (сайыҥҥы кэм). ☉ Изобилие молочных продуктов (с наступлением лета)
   Үөр хабдьы курдук үрүҥ тунах үллүбүтүнэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ тунах илгэ үллэ-балла сүүрбүт саҥа дьоллоох кэммит сайа тыынан кэлбит. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ туой — иһити оҥорууга, тутууга туттуллар үрүҥ дьүһүннээх туой буор. ☉ Белая глина, используемая в качестве сырья для гончарных и строительных работ
   Уолаттарынаан үрүҥ туойу булан эллээн, симэн тимир уһаарар оһоҕу туппута. «ХС». Үрүҥ түү- лээх — сылгы сүөһү. ☉ Лошади
   Үрүҥ түүлээҕи үөрдүү турдун диэммит, үөгүлүөҕүҥ, оҕо-ло-о-ор! Саха фольк. Үрэх, алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үмүөрдүлэр. С. Васильев. Үрүҥ түүн — сайын түүнүн хараҥарбат сырдык кэмэ. ☉ Белые ночи
   Үлэ дьонун сынньатар үрүҥ түүн сирдьитэ, сүөгэй астыы дьэгдьитэр сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
   Сөп-сөрүүн үрүҥ түүннэргэ айылҕа күнүскү түбүгүттэн уоскуйар. И. Гоголев
   Саха сирин дьиктилээхэй, кэрэ үрүҥ түүнэ. И. Данилов. Үрүҥ тэллэй — үрүҥ өҥнөөх сиэниллэр тэллэй. ☉ Белый, съедобный гриб
   Урут ахсаана биллибэт элбэх ынах сүөһүлэрин хонор даллара үрүҥ тэллэйинэн саба үүнэллэрэ. Н. Якутскай
   Эрэдээктэр идэлээҕим, өстөөҕүм да, эйэлээҕим да үрүҥ тэллэй кэриэтэ үксээн испитэ. М. Тимофеев
   △ Эмэҕирэн эрэр маска тахсар үрүҥ өҥнөөх тэллэй. ☉ Гриб трутовик
   Уот сырдыгар кыһайан көрдөххө, балаҕан үрүҥ тэллэй буолбут истиэнэлэрэ бу саба түһүөх, хам баттыах курдук атыгыраан тураллар. С. Никифоров. Үрүҥ үлэ — сурук үлэтэ, өй, хонтуора үлэтэ. ☉ Умственный труд
   Онуһу бүтэрбит оҕолор төрөппүттэрэ киэһээ аайы «үчүгэй оҕолор» үрдүк үөрэхтэммиттэрин, «үрүҥ» үлэҕэ тиксибиттэрин туһунан ньаҥсайаллара. И. Аргунов. Үрүҥ үлэһит — үрүҥ үлэҕэ сылдьар, үрүҥ үлэни үлэлиир киһи. ☉ Человек умственного труда
   Оттон бэйэтэ ынахха чугаһыаҕын сиргэнэр. «Мин дьыалам буолбатах, Үрүҥ үлэһиппин», — дэнэр. С. Тимофеев. Үрүҥ хаас — үрүҥ өҥнөөх улахан туундара хааһа. ☉ Белый большой гусь, обитающий в тундре
   Үрүҥ хаас. Ааспыт үйэ ортотугар кини Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Үрүҥ хоһоон литер. — рифмата суох, ол гынан баран, ордук ритмичнэй, ордук күүстээх уонна чаҕылҕай уобарастаах хоһоон. ☉ Белый стих
   Нуучча поэта В. Луговской «Үйэ ортото» диэн биллэр поэматын үрүҥ хоһоонунан биэс олуктаан суруйбута. «ХС»
   А.С. Пушкин «Борис Годунову» уонна «Кыра трагедияларын» наар үрүҥ хоһоонунан суруйбута. ВГМ НСПТ
   Бу систиэмэҕэ арыт баар буолар рифмата суох хоһооннору үрүҥ хоһооннор диэн ааттыыллар. ВГМ НСПТ. Үрүҥ чаанньык — чэй көөнньөрөр кыра чаанньык. ☉ Чайник для заварки чая, заварной чайник
   Остуол аҥар муннугар үрүҥ чаанньыктаах сылабаар, тэриэлкэҕэ халаачык, биир чэй иһэр чааскы. А. Софронов
   Дьоммут иһэллэр быһыылаах. Ааныс Сылабаарын, үрүҥ чаанньыгын уокка уурар. Суорун Омоллоон. Үрүҥ чох — гидростанция турбиналарын хамсатар уу, уу күүһэ. ☉ Сила, мощь воды, приводящая в действие турбины гидростанций, белый уголь
   Уу үөһэттэн түһэн гидроэлектрическай ыстаансыйалар массыыналарын хамсатар күүһүн үрүҥ чох диэн ааттыыллар. КВА МГ. Үрүҥ ыраахтааҕы эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта. ☉ Русский царь, император (букв. Белый царь)
   Оттон биһиги үрүҥ ыраахтааҕыбыт дьону буускалатан турар дии, туох-туох буолан эрэрий? А. Сыромятникова
   Оннооҕор үрүҥ ыраахтааҕыны урусхаллаабыттара буолбаат! И. Никифоров. Үрүҥ эрбэһин бот. — үрүҥнүҥү өҥнөөх эрбэһин көрүҥэ. ☉ Валериана лекарственная
   Үрүҥ эрбэһин, ландыш уонна да атын эмтээх үүнээйилэр бааллара биллэр. КВА Б. Үрүҥэр таһаар (суруй) — уус-уран айымньыны, дьыала суругун уо. д. а. чочуйан, көннөрөн баран, бүтэһиктээхтик ырааһыгар таһааран суруй. ☉ Переписать набело (напр., художественное произведение, деловое письмо)
   «Кыһыл ойуун» маҥнайгы үрүҥүн суруйбутум Дьокуускайга кэлэн баран. П. Ойуунускай
   Ааҕан баран, үрүҥэр таһаараары, кумааҕы ылан эрдэҕинэ, табаарыһа Петя уол киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон. Суруйуубун үрүҥэр таһааран баран, көрдөрүөм. Г. Сивцев. Үрүҥ эһэ — Хотугу Муустаах байҕал мууһугар, арыыларыгар үөскүүр үрүҥ өҥнөөх бөдөҥ эһэ. ☉ Белый или полярный медведь
   Зоологическай саадтарыгар үрүҥ эһэ, быыдара, тииҥ, кырынаас, саһыл, кустар, хаастар, кубалар, хотойдор бааллар. Н. Якутскай
   Дед-Мороз, ити тугуй? — дэстилэр үрүҥ эһэни уонна маҥан кырсаны көрөөрү кэтэһэ иһэр оҕолор. Н. Заболоцкай. Эдэрдээҕи үрүҥ суолгун тутус! алгыс. — өрүү уруккуҥ, эдэр эрдэҕинээҕин курдук үчүгэй буола турдун. ☉ Пусть будет всегда так хорошо, как было раньше в молодости (благопожелание)
   Сэттэ уоҥҥун да туолларгын, сэргэх чэбдик буолаҥҥын, эдэрдээҕи кэмнэриҥ үрүҥ суолун тутуһан, элбэх сылга истиихтэргин үлүһүйэн ай, уһан. Күннүк Уурастыырап. Утар. хара
   др.-тюрк. үрүҥ, йүрүҥ

аат.
1. Кыһынын маҥан кыырпаҕынан түһэр кырыатыҥы сөҥүү, ол сөҥүү сири бүрүйбүтэ. ☉ Атмосферные осадки в виде белых хлопьев зимой, снег, а также сплошная масса этих осадков, покрывающая землю
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
«Быйыл күһүн хаас эрдэ киирэн ааста, хаар эрдэ түһэр буолла быһыылаах», — диэтэ Өндүрэй бэркэ түспэтийэн олорон. В. Протодьяконов
Бүгүн хаар түһэн сир-дойду туналыйа сырдаата. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Киһи-сүөһү сааһа (олорон ааспыт кыһынын ахсаанынан ааҕыы). ☉ Возраст (якуты раньше возраст исчисляли по зимам, ассоциируя её со снегом: столько-то снегов)
Ньукулай оҕонньор быйыл аҕыс уон бэһис хаарын туолан, кыһыҥҥы олоҕуттан сайыҥҥы олоҕор бараары, кытылга турар тыытыгар киирдэ. Күндэ
Оҕонньор быйыл сэттэ уон иккис хаарыгар үктэннэ. С. Никифоров
Ыстапаан быйыл аҕыс уон иккис хаара, эмээхсинэ киниттэн түөрт сыл балыс. МДН КК
Бургунас (тиҥэһэ) диэн үһүс хаарыгар үктэммит сүөһү. ГНИ СҮөТ
△ Сыл (күнүдьылы кыһынынан ааҕыыга). ☉ Год (при исчислении времени по зимам)
Настя манна киирэн бултуур буолбута син өр буолла, быйыл үһүс хаара. Н. Якутскай
Бу этэрбэһи үһүс хаарын кэтэрим да, хата, алдьаныах быһыыта суоҕа. В. Иванов
Биэс хаар анараа өттүгэр эбитэ буоллар, кэлин өттө кэтинчэ да буолуоҕун толкуйдуу барыа суох этэ. С. Курилов (тылб.)
♦ Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I
[Дьаакып:] Мин сииккэ сиэллим, хаарга хаамтым, дьиэбиттэн үүрүллэбин, туох баарбын барытын ыларга суруйдулар. А. Софронов
[Дарыбыан:] Былыр мин эмиэ, оройбунан көрө сылдьарым саҕана, арыгынан утахтанан, хаартынан харахтанан сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт бэйэм. Н. Туобулаахап
<Сыа> хаары бааһырдан сырыт — буору бааһырт (бааһырда сырыт) диэн курдук (көр буор). Ээ, оҕонньор барахсан хаары эрэ бааһырдан сылдьаахтыыр. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө) хаара сабар көр сап I. Ол хаарыан кэмнэри үгүс күн-дьыл хаара саптаҕа. «Уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу көр уу I. Ээ, ол киһи «уу» диэбитэ — хаар, «хаар» диэбитэ — уу, кини тылыгар соччо эрэнимэ. Күрүлгэн. Хаар баттыыр кэпс. — киһи кырдьан, күүһэ-уоҕа мөлтүүр, бодоорор. ☉ соотв. годы берут своё
Оҕонньор төһө да хаар баттаан ыраах булка, айаҥҥа сылдьара уурайдар, билигин даҕаны тэп курдук, дьиэ эргин үлэһит киһи. В. Протодьяконов
Күүс-уох мөлтөөн, дьиэтигэр олорбута хаһыс да кыһына буолла, хаар да баттаатаҕа. В. Иванов
Хаар баттаан мин кэлиинибарыыны кыайбат, сылайар-ахсыыр буолан иһэбин. ВВ ЫСЫ. Хаарга үктэммитэ эрэ кырдьык — кырдьыгынан сылдьыбат, сымыйалыыр, албынныыр идэлээх киһи. ☉ Лгун, лжец, обманщик
Ээ, ити киһи тылын итэҕэйимэ, кини арай хаарга үктэммитэ эрэ кырдьык. Хаардыы хаамп көр хаамп. Өстөөхтөр төһө да өмүтүннэрэн саба түспүттэрин иһин, сэбилэниилээх дьону ити курдук хаардыы хаамаллара биллибэт этэ. Г. Угаров
Бандьыыттар кэрээннэриттэн тахсыбыттар, ыаллыы нэһилиэккэ киирэн хаардыы хааман тахсыбыт сурахтаахтара. Күрүлгэн
Бу сырыыга билэр билиэтэ түбэһэн, эксээмэҥҥэ хаардыы хааман тахсыбыта. «Чолбон». Хаар хайа буол — хаһан да кыайтарыа суох курдук буол (хол., киһи саллан мээнэҕэ ылсыбат дьыалатын этэргэ). ☉ Быть, казаться непреодолимой, неразрешимой проблемой (букв. снежной горой стать)
Сүрүн доҕор, хаар хайа буоллаҕай, оҥоруллуо буоллаҕа дии. Кустук. Хаары харбат — туохтан эрэ матар, туохха да тиксиһиннэримэ. ☉ Оставить ни с чем, с пустыми руками
Байанай диэн талаан баайа, хаары харбатан, иэс баайан, хоодуоттары эрэ дьоллуур. Н. Рыкунов. Хаары ытыс (ытыһан хаал) — туга да суох хаал, туохтан эрэ мат. ☉ Остаться ни с чем, с пустыми руками
«Аргыылап оҕонньор нуучча күтүөттэнэбин диэн, хаары ытыспыт», — дии-дии алларастаабаттар дуо? Софр. Данилов
Хоту киирэн алта төгүрүк сыл устата чээччэйдэ да, хаары ытыһан хаалла. В. Протодьяконов
Оннооҕор биир түүн хаартылааҥҥын, хаары ытыһан хаалар үһүгүн дии, дьэ, саат-суут диэтэҕиҥ! ИН ХБ. Элбэх хаар уулунна — элбэх күндьыл, сыл-хонук ааста. ☉ соотв. много воды утекло
«Оо, ол кэмтэн бэттэх элбэх хаар уулуннаҕа», — оҕонньор өрө тыынна. «Чолбон»
◊ Көбүөрүнньүк хаар — күл курдук көпсөркөй тэлгэнэ сытар хаар. ☉ Мягкий, пушистый, как пепел, снег, лёгший на землю
Оҕолор саҥа түспүт көбүөрүнньүк хаарга төкүнүһэ оонньоотулар. Көмнөх хаар көр көмнөх. Көмнөх хаарын көтөҕөн, Кырыа мууһун кыбынан Кэтэһиилээх ыалдьыппыт Кэллэ тымныы кыһыммыт. П. Тобуруокап
Үчүгэй хотугу күһүн Бөһүөнэх көмнөх хаар түһэрэ. Баал Хабырыыс. Көмнүө хаар — сыарҕа бастаан сылдьарын саҕанааҕы арыый халыҥаабыт хаар. ☉ Первый санный снег
Көмнүө хаарга сыарҕа суола ырылыйан көстөр. «Чолбон»
Көмүк кыраһа <хаар> көр кыраһа. Тыал биллэ күүһүрдэ, Тымныынан аҥылыйда, Көһөр көй былыттан Көмүк кыраһа хаар түстэ. Күннүк Уурастыырап
Көмүрүө хаар көр көмүрүө. Көмүрүө хаар күөнүттэн Күөх оппут көһүннэ. Эллэй
Көмүрүө хаар уута элбэх, ыраас буолар диэн үөһээ өттүн сыа хаарын тарыйан баран, көмүрүөтүн баһан ылаллара. БСИ ЛНКИСО-1938
Итии чоҕу сыа хаарынан буолбакка, көмүрүө хаарынан ыһан умуруоруллар. МАП ЧУу. Көп хаар — туох эмэ (хол., лабаа) үрдүгэр үллэччи олорон хаалбыт көпсөркөй түү курдук хаар. ☉ Рыхлый пушистый снег, копной лежащий на чём-л. (напр., на ветвях)
Кыһын арыт мас лабаата түү курдук көп хаарынан, кырыанан бүрүллэр. «ХС». Куобах түүтэ хаар — куобах ньаарсын түүтүнүү оргууй намылыйан түһэр кыырпах хаар. ☉ Снег, падающий мелкими мягкими хлопьями
Наллаан түһэр куобах түүтэ хаар сыыйа сири-дойдуну бүрүйдэ. «ХС». Күрдьүк хаар — күрдьүллэн мунньуллубут хаар. ☉ Снег, сгребённый в кучу, сугроб
Уол атырдьаҕын күрдьүк хаарга батары аста. И. Никифоров. Кыйыр хаар — хаамтахха хаачыргыыр чигдитийбит хаар. ☉ Утоптанный скрипучий снег
Түүҥҥү халлаан аннынан Кыйыр хаары сэлэлэтэн Кыһыгырас тыалы быһа Ыраах, ыраах барбытым. И. Чаҕылҕан
Кыраһа хаар — кыраһа диэн курдук. Бөлүүҥҥү кыраһа хаарынан төһө эрэ кырынаас сырыста? П. Тобуруокап
Кыраһа хаар түстэр түһэн, Кыһын буолан испитэ. Күннүк Уурастыырап
Кыраһа хаар кырсыгар Кылбайар кустук оонньуур. К. Туйаарыскай. Кырса хаар — бөдөҥ-бөдөҥ көмнөҕүнэн өлгөмнүк, үллэччи түһэр халыҥ хаар. ☉ Снег, падающий большими хлопьями, толстым слоем покрывающий землю
Таптыыбын самаан күөх сайыны, Кылбаарар кырса хаар кыһыны. С. Тарасов
Кырса хаар сир үрдүн Үллүктүү бүрүйдэ. Баал Хабырыыс
Кырыа хаар көр кырыа. Кырбас эт талбалаах, Кырыа хаар тыыннаах, Кыһалҕа, кыыбаҕа кымньыылаах Кыыдааннаах кыһын хотуну Кыйдаан ыыттаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир үрдүн Кыымнаах кырыа хаарынан Уолуйбакка үллүйэрэ. П. Тобуруокап
Куобах кутуруга кырыа хаар кыыдайар. Н. Түгүнүүрэп. Кырымах хаар — кырымах
1.
1 диэн курдук. Кылыс тыалгынан кыладыйа, Кырымах хааргынан кыскыйа, Кыыдааннана абараҕыан?! Күннүк Уурастыырап
Күн көмүс кустугу бырахта Кылбайар кырымах хаарга. Баал Хабырыыс
Туһахтарбын көрөөрү оҕуһу тохтотон, кырымах хаар устун ол диэки сүүрдүм. Т. Сметанин
Кыстык хаар көр кыс- тык I. Сотору соҕус кыстык хаар түспүтэ. Н. Якутскай
Аны саас кыстык хаар анныттан Араҕас ньургуһун анньыыта Бурдукпут ыһыыта буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
Тоҥоттуу барбыт кыстык хаарга Халыйар хайыһар суолун хаалларбат. С. Данилов
Кыс хаар көр кыс II. Хотугу дойдубут кыс хаара Сүрэххэр сырдыгы киллээртэ. Л. Попов
Кыыс уулуссанан истэ, Кыс хаары тобугунан кэстэ. С. Васильев
Хараҥа халлаантан кыс хаар Түһэр аргыый намылыйа. Дьуон Дьаҥылы
Кыс хаар ортото көр кыс II. Оннооҕор биирдии дьукаах тапсан олорбокко, кыс хаар ортото көсүһэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Биһигини кыс хаар ортото таһырдьа быраҕаталаары гыналлар. Н. Якутскай
Кыыһын ааҕы холдьоҕон Кыс хаар ортото дьиэттэн Кыйдаталыы сыспыта. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы хаар көр маҥнайгы. Маҥнайгы хаар түһэрин кытта, хас да буоланнар ыраах үрэх баһыгар бултуу тахсаллар. Күндэ
Маҥнайгы хаар түһэн, таһырдьа сып-сырдык. А. Фёдоров
Маҥнайгы хаарынан Булгунньахха соһуччу куораттан тойон тиийэн кэллэ. С. Курилов (тылб.). Ньуолах хаар — ньаарсын түү курдук сымнаҕас, оргууй намылыйан түһэр көмнөх хаар. ☉ Мягкий пушистый снег, плавно падающий большими хлопьями
Бөдөҥ ньуолах хаар сүрэҕэлдьээбиттии тэлээрэр. Күрүлгэн. Өксүөн хаар — ыкса күһүн түһэр тыаллаах-куустаах, самыыр былаастаах хаар, хаар-самыыр. ☉ Снег вперемежку с дождём поздней осенью, осеннее ненастье со снегом
Өксүөн хаарбыт түһүүтэ, Үлэ-хамнас бүтүүтэ, Артыал дьонун үөрүүтэ — Өлгөм үрдүк үүнүүтэ. Эллэй
Күһүн өксүөн хаарын саҕана суолга хаайтарыы бөҕө буолбута. Кустук. Саҥа хаар — саҥа түһэн сири маҥхаппыт хаар. ☉ Свежевыпавший снег, покрывший землю
Төрөөбүт дойдутун саҥа хаара хараҕар көстөн ааста. И. Гоголев
Таһырдьа тыал оһох буруотун балаҕан тэллэҕэр сабыта сынньа, саҥа хаары ытыйа оонньуур. М. Доҕордуурап
Саҥа хаар түстэр эрэ, аҕаҥ тииҥҥэ хаамар этэ. Н. Тарабукин (тылб.). Симиин хаар — саҥа түспүт ыраас сибиэһэй хаар. ☉ Чистый свежевыпавший снег
Симиин хаар устун оргууй хааман иһэбин, тулам уу чуумпу. «ХС». Сиҥэ хаара — сааскы ириэрии кэмигэр хаар уонна уу бииргэ холбоспута, уулаах хаар. ☉ Талый водянистый снег в период весенней оттепели, снег с водой
Айан дьоно сиҥэ хаарын өрүнэн чэйдээтилэр. Н. Габышев. Сис хаара — сис тыа быыһынааҕы саас хойутуу (аһаҕас сирдээҕэр хойут) ууллар халыҥ хаар. ☉ Глубокий снег в лесном массиве (тает позже, чем на равнине)
Тайах сис хаарыгар батарыта түһэтүһэ, сүүрэн быыралыы турда. Сойуо хаара көр сойуо I. Сойуо хаара түстэҕинэ, оччоҕо бултууллар. ВМС СТТТ
Доҕордуулар сойуо хаарын былдьаһа, олохтоохтук тэринэн бултуу барбыттара. «Чолбон». Сомунах хаар түөлбэ. — сири бүрүйбүт көпсөркөй хаар. ☉ Рыхлый снег, покрывающий землю
Сомунах хаарга тииҥ суолун көрдө. Сонор хаар көр сонор. Сонор хаар илдьирийэн Суорҕан курдук бысталанна. С. Васильев
Сыарҕа хаара көр сыарҕа. Айанньыт саас сыарҕа хаара алдьаммытын кэннэ, аттарын чыыбаайылаах куруҥҥа хааллартаан, дьиэтигэр ырандьүдьэйэн кэлэр. И. Гоголев
Охоноон күһүн сыарҕа хаара түспүтүн кэннэ, кэһии бөҕөлөөх Эһэ Хайаҕа киирбитэ. Н. Якутскай
Сыа хаар көр сыа. Күн сардаҥата сыа хаарга чаҕылыйара. Н. Лугинов
Күһүҥҥү сыа хаар өрүһүспүт курдук түһэн үллүктүүр. М. Доҕордуурап
Биир сарсыарда күүтүүлээх сыа хаар барахсан сири-дойдуну саба түстэ. М. Попов. Сылбыйа хаара – сааскы ириэрии кэмигэр уутуйан сыстаҥнас буолбут, инчэҕэй хаар. ☉ Мокрый, вязкий снег в период весенней оттепели
Кэлиэхтээх дьонноро, суолу былдьаһа, сылбыйа хаар устун айаннаан испиттэрэ. И. Гоголев. Тоҥот хаара — саас күнүһүн хаар үрдэ ирэн баран, түүнүн тоҥмута, мууһурбута. ☉ Ледяная корка на поверхности снега, наст
Дойду сир туругуруоҕуттан ылата Тоҥот хаара Тоҕо силэйтэлээн Ох курдук уһууран ааста. Саха нар. ыр. Тобурах хаар — тобурах диэн курдук
Ыкса күһүн биирдэ тобурах хаар түспүтэ. Тоҥуу хаар көр тоҥуу III. Көстөкүүн тоҥон, сүүрэрхаамар икки ардынан тоҥуу хаар устун чуучур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Арай, тоҥуу хаар үрдүгэр кутаа уот умайан күлүбүрүү турар эбит. Амма Аччыгыйа
Атаҕын олус чэпчэкитик ылаттаан, тоҥуу хаар устун атаралаан тамаһыйар. Н. Павлов. Тоҥ хаар — бөһүөнэх буолбатах, кытаата тоҥмут кыһыҥҥы хаар. ☉ Затвердевший от холода зимний снег
Көстөкүүн тоҥон, сүүрэр-хаамар икки ардынан тоҥ хаар устун чуучур-чаачыр үктээн истэ. Күндэ
Сиҥэлээн, тоҥ хаар уу буолан, Таҥаспыт ньылбы сытыйда. С. Данилов
Үтүлүктээх илиитинэн тоҥ хаары хаһыста. А. Кривошапкин (тылб.). Туллук хаара — саас туллук кэлэрин саҕана бытархай кыырпахтарынан түһэр хаар. ☉ Мелкий весенний снег, выпадающий в период прилёта пуночек
Халлаан былыттаах, таһырдьа туллук хаара түһэн эрэр. «Чолбон». Тураах хаара — саас тураахтар кэлэллэрин саҕана бөдөҥ кыырпахтарынан түһэр хаар. ☉ Весенний снег, выпадающий большими хлопьями в период прилёта вороны
Аҕалара саас, тураах хаара түһүүтэ эргиллэн кэлбитэ. ССС. Түүмэх кыраһа <хаар> көр кыраһа. Түүмэх кыраһа хаар түһэн, сири-дойдуну маҥхатта. Үүт кыраһа <хаар> көр кыраһа. Таһырдьа үүт кыраһа хаар күнү быһа түспүтэ. Хаар алдьаныыта — саас хаар ууллан бүтүүтэ, суолга хаайтарыы буолар кэмэ. ☉ Период весенней распутицы как следствие таяния снега
Оҕолор саас хаар алдьаныытыгар уонна сайын аччыктыыр эрэ кыһайдаҕына дьиэлэригэр кэлэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Хаар былыта — хаар түһэригэр халлааны саба бүрүйэр, лүҥкүрбүт намыһах былыт. ☉ Низкие тёмные облака, приносящие снег
Хаар былытын сыһыары тардыммыт бүтэй тумарык халлаан даҕаны син хамныы, дьалкылдьыйа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Таас суорбалар, үрдүк хайалар тараҕай төбөлөрүн хаар былыттара тарыы тураллар. А. Сыромятникова
«Хаар былыта кэлээри гынна ээ, быһыыта, дьарҕам дэлби көптө», — диэтэ оҕонньор оргууй аҕай. «ХС». Хаардаах сылгы түөлбэ. — биир сааһыттан үөһэ субан сылгы. ☉ Конский молодняк старше одного года
Дьонноро икки сүүс биэс уон хаардаах сылгыны, ол иһигэр сүүс түөрт уон төрүүр биэни көрөллөр. «Саха с.». Хаар киһи — көр киһи I. Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан лыах ойуутун түһэрэрбит, Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонова
Оҕо-аймах мунньустан, Тымныы чэбдик салгынтан Иэдэстэрэ кытаран, Хаар киһини туруоран Күлэ-үөрэ оонньуоҕа. «ХС». Хаар куйаар — бүтүннүү хаарынан бүрүллэн сытар киэҥ дэхси сир. ☉ Снежная равнина
Киһи хараҕа алаарыйан, өйө туймаарыйан барыахха айылаах барыта биир кэм тунаа маҥан, хаар куйаар дойду. Амма Аччыгыйа
Маннык хаар куйаар туундараҕа Проня төрөөбүтэ. «ЭК». Хаар кыырпаҕа — хаар биир өлүүскэтэ. ☉ Снежинка
Хаар кыырпахтарын болҕойон көр — кинилэр бары алталыы салаалаахтар. КЗА АҮө
Хаар (куба, муус, туус) маҥан көр маҥан. Аан хоско хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас эмээхсин уот иннигэр олорор. Н. Якутскай
Мотя сирэйин хайдах ойуулуохха сөп эбитэ буолла? Муус маҥан? Хаар маҥан? Далан
Оҕонньор хаар маҥан бытыга ибигирээн уоһун хамсатта. М. Доҕордуурап. Хаар ойуун түөлбэ. — хаар эбэ. ☉ Полярная сова, лунь
Сунтаар диэки хаар эбэни атыннык хаар ойуун дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ. Хаар сиэһиитэ — саас күн уотуттан хаар чараас сиринэн ууллан барыыта (муус устар саҥата). ☉ Проталины, появляющиеся в весенний период, когда начинает таять снег (начало апреля)
Саас бэлиэлэрэ — тоҥот, хаар сиэһиитэ, туллук кэлиитэ, чалбах тахсыыта. Хомус Уйбаан. Хаар суруга — көтөр-сүүрэр хаарга хаалларбыт суола-ииһэ. ☉ Следы зверей и птиц на снегу
Булчуттар биирдии уучаҕы миинэн икки аҥыы айаннаатылар: уол — тииҥнии, оҕонньор — хаар суругун ааҕа, көтөр-сүүрэр суолун-ииһин көрө. А. Кривошапкин (тылб.). Хаар сыата көр сыа. Хаар сыата кыралаан сиэһэн эрэр. Хаар сылгыта (убаһа- та) — кыһынын далга буолбатах, сыһыыга сылдьар, хаары хаһан аһыыр, дьиэтийбэтэх сылгы (убаһа, тый). ☉ Лошадь (кобыла, жеребец), зимующая на лугу, добывая корм копытами из-под снега
Бүөтүр ата арыый хадьы, аллара киирэн хаһа турарын көрөн: «Төттөрү барар ини, аата, хаар сылгыта буоллаҕай», — дии санаата. Р. Кулаковскай
Ээ, ити хаар сылгытын курдук айыы оҕотун ким сириэй? А. Сыромятникова
Хаар убаһата иһэ-үөһэ улааппат, тыйыгар тиийэн баран ордук төлөһүйэр. ҮБНьТ. Хаар типтэриитэ (хаары типтэрии) т.-х. — бааһынаҕа хаары типтэрэн, сири нүөлсүтүү. ☉ Размётывание снега на пашнях с целью орошения
Тыа хаһаайыстыбатын институтун учуонайдара өр сыллаах кэтээн көрүүлэрин түмүгэр, сааскы хаар типтэриитэ туһата суоҕа дакаастанна. ЛИК СОТҮҮүТ
Мантан салгыы звено хаар типтэриитигэр уонна тиэхиньикэ өрөмүөнүгэр киириэҕэ. «Кыым». Бу күннэргэ аҕыс сүүс гектар сиргэ хаары типтэрии ыытылынна. «Саха с.». Хаар төбө — ортотугар боруоҥкалаах улахан үрүҥ тэллэҕэр сэлээппэлээх, сэлээппэтин кытыытынан сэбирийбит сымнаҕас түүлээх, тууһанан сиэниллэр тэллэй. ☉ Съедобный гриб с широкой белой, мохнатой по краю шляпкой, груздь
Тэллэйдэртэн пластинкалаахтары тууһуур үчүгэй, ордук хаар төбө (груздь) уонна кубачыын (рыжик). Дьиэ к. Киһи сиир тэллэйдэриттэн хайаларыттан да үрүҥ тэллэй, хаар төбө, хатыҥ тэллэйэ, …… ордук иҥэмтэлээхтэр. КВА Б. Хаар түһэриитэ — саас ууллан таммалыан иннинэ хаары дьиэ сарайын, о. д. а. тутуу үрдүттэн күрдьэн түһэрии. ☉ Сбрасывание снега с крыш домов или других сооружений по весне. Оскуолаҕа үөрэнэ сырыттахпытына хаар түһэриитигэр субуотунньук буолааччы. Хаар уута — 1) саас хаар ууллан күөлгэ, үрэххэ, өрүскэ киирэр уута. ☉ Весеннее половодье, вызванное таянием снега
Хаар уутун ханыы тардыһан, көҥүс уутун көһөрөн, күөх далай буолан көҥүл устара буолуо. П. Филиппов
Ырбыы — хаар уута киирэн, күөл, үрэх, өрүс тулатынан мууһу ириэрбитэ. Хомус Уйбаан; 2) кэпс. — хаары баһан ууллардахха тахсар уу. ☉ Талая вода от растопленного для хозяйственных нужд снега
Хаар уута ып-ыраас, дьэп-дьэҥкир буолар, онон баттаҕы сууннахха олус кылабачыйар. Дьиэ к. Хаар хайдар — саас кыстык хаар бастаан ууллар, харалдьык тахсар (кэмэ). ☉ Весенний период, когда начинают появляться проталины
Саас хаар хайдыаҕыттан сопхуос аныгы дьылы — кэлэр кыһыны туоруур, сыл тахсар иһин мөхсүөхтээҕэ. Далан
Тураах бу дойдуга хаар хайдыан иннинэ, ханнык да көтөр иннинэ кэлэр эбит. Я. Семёнов. Хаар хаһыҥ — ыкса күһүн хаар түһэ илигинэ биитэр саас хойутуу, хаар ууллубутун кэннэ (биирдэ эмэ онтон да хойут) сир үрдэ халыҥ кырыа буола маҥхайа тоҥуута, улахан хаһыҥ. ☉ Большие заморозки с толстым слоем инея, образующего снежный покров на земле глубокой осенью или поздней весной (иногда даже позже)
Бэс ыйын саҥатыгар үс-түөрт түүн субурутан хаар хаһыҥнар буолуталаатылар. И. Никифоров
Түүн чыычаах сототун ортотунан хаар хаһыҥнар түһэллэр. Н. Туобулаахап
Күһүн бастакы хаар хаһыҥнар түһүүлэригэр ньирэй таһырдьа аһаҕас сиргэ хонноҕуна тымныйар, быһа түһэр. КН ПБ. Хаар холорук — хаары өрө көтүтэн ытыйа олорор күүстээх тыал, холорук. ☉ Снежный вихрь
Кини эмиэ хаар холоругу, сэллээн көрбөт буурҕаны кытта, тыынын былдьаһа-былдьаһа, эрийсибитинэн барда. Я. Козак (тылб.). Хаар чыычааҕа (чооруоһа) зоол. — туундараҕа олохсуйар үрүҥ дьүһүннээх кыракый чыычаах (чооруос бииһин ууһа). ☉ Чечётка обыкновенная (белая тундровая птичка)
Ханнык эрэ хаар чыычааҕа «чыып-чыырт» диир. Амма Аччыгыйа
Көтөр кынаттаах хаар чооруоһуттан хара уларыгар диэри бары кэлэ сылдьыбыт курдуктар. «ХС». Хаарынан сэриилэс (быраҕыс) кэпс. — ириэнэх хаары илиигэр бөкүнүтэ-бөкүнүтэ, онон бырахса оонньоо. ☉ Играть в снежки. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан хаарынан бырахса оонньуурбут үчүгэй да этэ
□ Петрушкалаах хаһыа да буолан хаарынан сэриилэһэн кыыдамнаттылар. М. Доҕордуурап
Оскуола оҕолоро Олбуордарга хаһыытаһаллар, Хамаандалаһан, барылара Хаарынан сэриилэһэллэр. С. Васильев. Хаар эбэ — хоту олохсуйар үрүҥ дьүһүннээх, хаххан бииһигэр киирсэр тыҥырахтаах көтөр. ☉ Полярная сова, лунь
Хаар эбэни тыҥырахтаах көтөрүнэн ааҕар буоланнар, бу диэки бултаабаттар. С. Тумат
Хоту тымныыттан куттаммат, астарын булунар эрэ көтөрдөр кыстыы хаалаллар: хаар эбэ, хабдьы. КЗА АҮө. Ыалым ыҥыыртан Ыстанан түстэ, Хаар эбэҕэ, кыырка Хапкаан ииттэ. Доҕордоһуу т. Хомурах хаар — саас сыа хаар аннынааҕы мууһурбут көбдөркөй хаар араҥата. ☉ Нижний рыхлый, в виде ледяной крупы слой снега (обычно в весеннее время)
Хомурах хаары күрдьэн, ураһа туруоруннулар. Амма Аччыгыйа
Хомурах хаар хахха тутта, киһи көстүбэт гына үчүгэйдик оҥордо. Н. Павлов
Хомурах хаары аннынан Үрүйэ уута Холдьугуруу сүүрэ сытта. С. Васильев
Чигди хаар — чигди диэн курдук. Дьиэ үрдүгэр чигди хаарга пуоска турар киһи хаамар тыаһа күчүгүрээн иһиллэрэ. Эрилик Эристиин
Кирилл Иванов сайын кутаҥнас туундараҕа, кыһын субу уйуо суох курдук чигди хаарга үөрэнэн хаалбыта. Н. Габышев
др.-тюрк. хаҕар, тюрк. кар, нен. хан ебцё ‘сова’