хастар диэнтэн хай
аата. Убаһаны ийэтин кытта хойукка диэри хастарыы үчүгэй өрүттэрдээҕэ биллэр. АНП ССХТ
Сүрүн эбээһинэһим — остуолба эбэтэр сыбаайа үүтүн хастарыы. «Кыым»

уларыт диэнтэн дьаһ
туһ. Оттуллубут маһы да уларыттарбата. Амма Аччыгыйа
Дьокутааттары сирэй-харах анньан туран, наар үчүгэй сири ылбыта, биэрбит сирбитин уларыттарбыта. Эрилик Эристиин
[Оскуола тутуутугар] тоҕус устуука синньигэс сыбаайаны түһэрбиттэрин хос уларыттарбытым. ДСИТ

сыһ.
1. Туох эмэ иһигэр (тимирдэ) супту, өтөрү (саай, оҕус, баттаа уо. д. а.). ☉ Внутрь, вглубь (ударить, воткнуть, вдавить)
Били кини муус кыралыыр килиин сүгэтэ манна кэлэн, дүлүҥҥэ батары охсуллан турар эбит. Эрилик Эристиин
Биһиги ирбэт тоҥ уорҕатыгар диэри тимирбетон сыбаайалары батары саайан киллэрдибит. Н. Лугинов. Лида уһун чомпойдоох кыраабылын сиргэ батары анньан баран эргичиҥнэтэр. А. Федоров
△ Туохха эмэ улаханнык батылла, тимирчи (түс, хаамп уо. д. а.). ☉ (Погружаясь) во что-л., в глубину чего-л. (застревать и т. д.)
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Мин хаарга батары түһэн хааллым. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Кытаанахтык, дьөлө (көр). ☉ Пристально, пронзительно (смотреть)
Макаар кылааска киирбитигэр Ньукуус …… кинини хатыылаах баҕайытык батары көрдө. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биир эдэр уол мааҕыттан миигин батары көрөр да көрөр. Н. Лугинов
3. кэпс. Кистээбэккэ, аһаҕастык (санааҕын эт). ☉ Прямо, открыто (высказать что-л.)
Баһылай маладьыас – кини ис санаатын хаһан да кистээбэт, үчүгэйи-куһаҕаны көрбүтүн батары этэр. П. Ойуунускай
Сатаммат буоллаҕына, эн: «Аны кэлимэ», – диэн батары этиэххин. Д. Таас

1. туохт.
2. Тугу эмэ туохха эмэ батары эбэтэр иһин көҥдөйүгэр киирэрин курдук тугунан эмэ охсуолаа. ☉ Забивать, вбивать что-л. во что-л. Эркиҥҥэ тоһоҕото саай. Ытаһата саай
   □ Байбал тоһоҕону суха ураҕаһыгар туора чорбоччу саайан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Биһиги ирбэт тоҥ уорҕатыгар диэри тимир-бетон сыбаайалары батары саайан киллэрэбит. Н. Лугинов
   Сааны сатаан иитэбин. Бэҕэһээ аҕабар көмөлөһөн, быыс уган саайдым. Н. Габышев
3. Тугу эмэ тоһоҕонон саайан туохха эмэ ыйаа, туттар. ☉ Прибивать, приколачивать что-л. к чему-л.. Остуолбаҕа туора хаптаһынна саай. Ааҥҥа тутаахта саай
   □ Хотоойулаах оҥороору ыаҕас бөстүөнү төбөтүгэр саайбыт буулдьаларыттан ылан, туоһапкатыгар укта. Л. Попов
   Детдом кэнсэлээрийэтэ быһыылааҕа. Ыалдьыбыт оҕолору онно угуталаан баран, «Изолятор» диэн хара суруктаах хаптаһыны хам саайан кэбистилэр. С. Федотов
   Тыраахтар мас хайытан кирбийэр, оскуола кырыыһатын саайан табыгыратар тыаһы кытта Иван уустаах уһанар тыастара холбоһоро. М. Доҕордуурап
4. Тугу эмэ уһуктааҕынан күүскэ батары ас. ☉ С силой ударить кого-что-л. чем-л. острым, колющим, вонзить
   Оҕонньор үҥүүтүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт. Л. Попов
   Хабырынар Хабырыыс сирэйэ-хараҕа уларыйан, этэрбэһин айаҕыттан быһаҕын таһааран, самыыга саайар. Күндэ
   △ Уһуктааҕы туохха эмэ батары ас. ☉ Воткнуть что-л. острое во что-л. Кынчаалын остуолга батары саайда. Амма Аччыгыйа
5. Күүскэ оҕус. ☉ С силой ударить кого-что-л.
   Орлосов бабдьыгырыы түһээт, саатын сулбу тардан ылан, оҕонньору саа луоһунан көхсүгэ саайда. Н. Габышев
   Лиэкэр Сеня, өрө көтө түһээт, били оргуйан бидилийэр күөһү көрөн турар саллааты төбөҕө саайда. А. Сыромятникова
   Холуочук киһи сирэйгэ далайбытын Серёжа, аһаран биэрээт, түөскэ саайан кибилиннэрэр. Г. Колесов
6. Көтөн иһэн туохха эмэ кэлэн күүскэ охсулун, тугу эмэ улаханнык тап. ☉ С силой удариться обо что-л. (напр., о пуле)
   Бинтиэпкэ саа тыаһа чус гыммыта, буулдьа тиийэн Чүөчээски көхсүгэр сүгэн иһэр ботуоҥкалаах кинигэтигэр саайбыта. Суорун Омоллоон
   △ Тугунан эмэ (хол., саанан ытан) улаханнык тап. ☉ Бить из чего-л. по чему-л. (напр., из ружья)
   Саҥа артиллеристар [буусканан ытааччылар] тахсаннар, …… үрүҥ ыстаабын дьиэтин төбөтүн оройугар саайдылар. Амма Аччыгыйа
7. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын дэбигис бааччы дьорҕооттук оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает действие, совершаемое мгновенно и решительно. Охсон саай. Быраҕан саай. Ытан саай
   □ [Микиитэ] уоһун хам ытыра түһээт, Арамааны алларанан тэбэн саайда. Амма Аччыгыйа
   Биир учуутал туран, улуустары, нэһилиэктэри наар үөрэҕэ суох дьон салайар буоланнар, туох да үлэ-хамнас уонна сайдыы кыайан барбат диэн кириитикэлээн саайда. Болот Боотур
   [Мииткэ] ыскылаатын сэбиэдиссэйэ табаары уоран атыылыырын хаһыаттаан саайар. И. Бочкарёв
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — улахан саҕа буолан киэбирбитин тоһун биэрэн тохтот, кэһэт. ☉ Наказать за зазнайство кого-л., сбить спесь с кого-л.. Ол-бу буолан киэбирбэтин, сахсайбытын саайыам!
   □ Куска үөмэн иһэбин
   Дулҕа саҕа бэйэтин Тохтуу-тохтуу көрөбүн, Сахсайбыккын саайыам диэн Саабын соһон иһэбин. Р. Баҕатаайыскай. Тиискин саай (саайын) кэпс. — уҥуоҕу көмүллээн силиитин обор. ☉ Грызть сахарную кость, высасывая из неё костный мозг. Мэ бу уҥуох баар, тиискин саан
   □ Дьэ, аҕалаах ийэлэрэ үөрүү бөҕөнү үөрэннэр, …… көмүрүө уҥуоҕунан тиистэрин саайаннар, көйүү кымыһынан күөмэйдэрин оҥороннор көрүлүү олорбуттар. ПЭК ОНЛЯ V
   ◊ Тосту (булгу) саай — күүскэ охсон тоһут, тосту барыар диэри оҕус. ☉ Переломить что-л. резким сильным ударом
   Хаадьаҥ Хабырыыс …… дьагдьайан көпчөччү көһүйбүт киһиэхэ маарыннаата. Ол сылдьан баһымньытын угун хоруо курдук хоолдьугунан булгу саайан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ср. др.-тюрк. сай ‘прокалывать, пронзать’, бур. шааха ‘вонзить’, монг. шаах ‘вбивать, забивать; ударить кулаком’