сыһ. Бытааннык, күүһүрэн кэлбэккэ (хол., сүүрүгүр, умай). ☉ Медленно, едва, кое-как (напр., течь, гореть)
Көҥүс түгэҕэр сырдык уу сыккыстыы сүүрүгүрэр. М. Доҕордуурап
Кураанах саһарҕа күлүбүрэйэ умайар. Онтон үөл мас сыккыстыы умайар. С. Федотов
Түүннэри сыккыстыы умайар уккунньаҕы тордоҕуҥ уотугар холумтаҥҥа уурар буолаар. Н. Абыйчанин. СЫК-СЫК: сык-сык ытаа — саҥа таһаарбакка эрэ ытаа; саҥата суох сыҥырҕаа. ☉ Беззвучно плакать; тихо всхлипывать
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ, сык-сык ытаата. Ньургун Боотур
Ол кырбаатаҕым киэһэ, утуйаары ороммор кэлбитим, арай Аанчыгым сык-сык ытыы сытар эбит. Суорун Омоллоон
Кыратык сык-сык ытаатым. Н. Абыйчанин

прил. 1. (имеющий большое значение) дьоһуннаах, уяахан суолталаах; важный вопрос дьоһуннаах бонпуруос; важное событие улахан суолталаах событие; 2. (высокомерный) дьоһумсук, дархамсык, улаатым- сык; с важным видом дьоһумсуйан, улаханнык туттан.

прил. 1. (имеющий власть повелевать) бырааптаах, кыахтаах; я не властен это сделать мин итини оҥорор быраабым суох; 2. (склонный повелевать) тойомсук, дьаһам-сык; властный характер тойомсук майгы; 3. (повелительный) кытаанах, бигэ дьаһаллаах; властный голос кытаанах куолас (саҥа).

туохт. Улаханнык хомойон (ардыгар үөрэн), куттанан, уолуйан, ыалдьан хараҕыҥ уутун тох (үксүгэр сыҥсыйа-сыҥсыйа биитэр улаханнык саҥа таһааран). ☉ Проливать слёзы (напр., от боли), плакать, рыдать
Туох да олус үөрбүттэр, Күтэр оҕонньор үөрүүтүн омунугар ытаабыт үһү. Н. Неустроев
Кини кутталыттан ытаан, хараҕын уута тугу да сатаан көрдөрбөт этэ. Суорун Омоллоон
Маша икки санна ибигирии-ибигирии, ытыы сытта. М. Доҕордуурап
♦ Муннукка ытаабыт <киһи, дьон> көр муннук
Саа, булт, кус-куобах диэн баран муннукка ытаабыт киһи этэ. Күннүк Уурастыырап
Сэргэй собо диэн баран муннукка ытыыр. Н. Босиков
Саха оҕолоро үөрэх диэн баран муннукка ытаабыт дьон буоллахпыт. ВВ ТТ. Муҥун ытыыр — наһаа кэмсинэр, суланар. ☉ Испытывать сожаление о комчём-л., печалиться
Көннөҕө диэбиппит, төннүбүт эбит, эдьиийэ биһиги муҥмутун ытыыбыт. Н. Босиков
Куорат тойотторо кэлин кэмсинэн, муҥнарын ытыыллара. П. Филиппов
Сүрэҕэ хаанынан ытыыр көр сүрэх I. Чоочо баай хабалатыгар түбэһэн, Мин сүрэҕим хаанынан ытаабатаҕа. С. Данилов
Сык-сык ытаа көр сык-сык. Кыыс оронугар сык-сык ытыы сытара. Уйа-хайа суох ытаата көр уй-хай. Кууһан ыллым да, иккиэн саҥа таһаарбакка эрэ, уйахайа суох ытаан бардыбыт. Күрүлгэн
Оҕолор сороҕор сэриигэ барбыт аҕаларын ахтан, уйа-хайа суох ытаан бараллара. Күрүлгэн
Үөрэ ытаан ааһар көр үөр III. Былыр үөрэ ытаан ааспыт үһү дииллэрин истэр этим. <Хара> хаанынан ытыыр көр хаан I. Хараҥаҕа хаайтаран, хара хаанынан ытаабыт харахпыт аһыллан, үөрэхпит үрдээтин! П. Ойуунускай
Дойду иччитэ Аан Алахчын Хотун …… төһө эрэ хаанынан ытаан эрэр. Суорун Омоллоон. Ытаа да ыллаа — хайдах да гын, хайаа даҕаны, син биир туһа тахсыбат диэн этии. ☉ соотв. хоть пой, хоть волком вой (букв. хоть плачь, хоть пой)
Ытаа да ыллаа, аны аһынар кыах суох. Суорун Омоллоон
Ытаа да ыллаа, ону хайыаҥ баарай?! Н. Лугинов
Бу иччитэх сиргэ ытаа да ыллаа — ким кэтээн туран абырыы кэлиэ баарай?! У. Нуолур. Ытыаххар диэри киэргэн (маанымсый) кэпс. — сиэри таһынан киэргэн, аһара маанымсый. ☉ соотв. разодеться в пух и прах
Кыыһы кэтэспит киһи диэх курдук, бу куйааска ытыаххар диэри киэргэммиккин дии. Л. Попов
Атасдоҕор дьонноруттан уларсан, ытыар диэри маанымсыйан, кэргэн кэпсэтэ бардаҕа үһү. «ХС»
◊ Ытаан күккүрээ көр күккүрээ
Кыра оҕо ытаан күккүрээтэ. Ытаан маккыраа көр маккыраа. Оҕонньор, оҕо курдук, ытаан маккыраата. Кэпсээннэр. Ытаан оҥтор көр оҥтор. Хайа, бу тоҕо ытаан оҥторо олордун? Ытаан сыккыраа көр сыккыраа. Оҕо муннукка туран оргууй аҕай ытаан сыккырыыр
ср. др.-тюрк. сыҕта, алт. сыкта ‘плакать’

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., таҥаһы) бобо, хам тутан, эрийэн уутун, убаҕаһын таһаар, сүүрт. ☉ Выжимать из чего-л. влагу, воду (напр., из одежды), отжимать
Таҥаһын уста биэрэн, ыган окко-маска ыйаата. Суорун Омоллоон
Маайа сууйбут таҥаһын уутун ыган мускуйар. Н. Якутскай
«Дьэ, оччоҕуна мин муоста сууйуум, — диэн Миитэрэй үлэ былдьаһан өрөһүстэ, — эн ыкпакка эрэ [сууйбут таҥаскын] тааска ууран ис». Огдо
△ Эрбэххинэн күүскэ баттаан таска таһаар (хол., баас, искэн ириҥэтин). ☉ Сильно сдавливая большими пальцами, выдавливать наружу (напр., гной из нарыва)
Кутургуйа аһын ыган ылбыкка дылы (өс ном.). [Мэнигийээн] эдьиийин оҕотун мэйиитин тэһэн баран, ыган кэбиспит эбит. Саха ост. II
Кутургуйаны киинин ыкпатахха, иккиһин тахсар. Т. Сметанин
2. Үтэн киирэн, сабардаан, туох эмэ турбут сирин кыччат, кыарат. ☉ Наступать, сжимать, теснить, наседая с разных сторон
Таһаҕастаах массыыналар дьуккурута көппүт тииттэрэ суолу ыган киирэн тураллар. С. Васильев
Оок-сиэ, ол үөһэ өттүттэн, букатын болуот саҕа муус ыган киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Аттаах пуолка ыллаан-туойан, Пьердээҕи ыган кэллэ, суолу кыараҕастытта. Л. Толстой (тылб.)
3. Өстөөххө кимэн киирэн ыкса чугаһаа эбэтэр кэннинэн чугут. ☉ Наступать, теснить врага, заставляя его пятиться, отходить назад
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
Фашистар биһигини улаханнык ыктылар. И. Никифоров
Олохтоох нэһилиэнньэ, талабырдьыттары утары дьаныардаахтык охсуһан, кинилэри улам соҕуруу ыган испитэ. АЕВ ОҮИ
4. Субу тиийэн кэл, субу буолаары гын, буолаары ыксат. ☉ Подходить вплотную, приближаться, надвигаться (напр., о каком-л. событии)
Наадам ыган кэлбитим кэннэ хайыахпыный, доҕор? Амма Аччыгыйа
Хайыы үйэ от хомуура ыган тиийэн кэлбитэ. Д. Таас
Табаарыһыттан өлөр чааһа ыган кэлбитин кистиэн баҕарбатаҕа. Н. Габышев
Киһи хомойоро баар арай, Пелагея Павловна биирдэ өйдөөбүтэ, биэнсийэҕэ тахсар сааһа бу ыган кэлбитэ. Айысхаана
5. Саҥаны, дорҕоону искиттэн бэрт эрэйинэн, нэһиилэ таһаар. ☉ Кое-как, с трудом выдавливать из себя слова
Тыын ыла-ыла, кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии, аҕыйах тылы иһиттэн нэһиилэ ыган таһаарар. Болот Боотур
Кыйаахылап кулуба, таптыыр оҕото, ойоҕо өлөн …… ыар кутурҕаннаах тыллары ыган таһаартыыр. М. Доҕордуурап
«Суох, сиэбэтэҕим», — нэһииччэ ыган саҥарда Болот. Н. Заболоцкай
6. Киһи тыына хаайтарыах курдук тыала суох бүтэйдии куйаар. ☉ Давить, душить (напр., о жаре)
Бэс ыйынааҕы куйаас сыралҕана ыкпытын үрдүнэн, комбат тохтобулу көҥүллээбэтэ. Эрилик Эристиин
Киэһэнэн, күн уота сырайара мөлтөөтөр да, ордук ыкта. И. Сосин
Ыган түһэн, дьэ куйаас да куйаас! ИМС ОС
7. көсп. Киһини туохха эмэ ыксат, ыгылыт эбэтэр ыххайан тугу эмэ оҥортор. ☉ Наседать, оказывать давление на кого-л., принуждая к каким-л. действиям
Бэйи, аргыый ык! Мин киирбит ааммын билэ-билэ киирбитим. Онон эн олус киһиргээмэ. Н. Неустроев
Миэхэ үөс-батааска биэрдигит этэ дуо? Үрүҥ тойотторун курдук ыкпыккыт дии. Амма Аччыгыйа
Ыган туран, саа биэрэн, хаайыы харабыла оҥостубуттар. А. Сыромятникова
8. көсп. Ханнык эмэ иэйии, санаа саба биэр, ыксары куус. ☉ Подступать, сжимать, сдавливать (напр., о каких-л. чувствах)
Хаһааҥҥытааҕар да сытыытык кэмсинии, хомойуу ыган кэллилэр. Н. Лугинов
Махтанабын түүҥҥү ыйбыт Сүрэхпин сылытарыгар, Хомолто, үөрүү ыкпыт Көмүскэтин уутугар. И. Гоголев
Өйдөөбөппүн туох салгыйарын. Өрүү санаам тэһийбэт, Ханнык ахтылҕан ыгарын, Эбэтэр тугум бу тиийбэт? С. Васильев
♦ Муннукка ык (хаай) көр муннук
Иннигэр хараҥа буруйдаах, Кэннигэр халыҥ аньыылаах, Кырыыстаах Гитлер ыта Кыыһы муннукка ыкпыта. Күннүк Уурастыырап
Үһүгэр барбыт уолчаан саҥата хойдон, тыла-өһө эбиллэн, ардыгар киһи күлүөх курдук ыйыталаһан муннукка ыгаары хаайар. Огдо. Тыынын (тыынын-быарын) ык — кими эмэ мунчаарыылаах санааҕа, хам баттаппыт турукка киллэр. ☉ Подавлять, угнетать кого-л., лишая сил (напр., об окружающей обстановке)
Дьиэ иһэ бүтүннүү …… киһи тыынын-быарын ыгар. Амма Аччыгыйа
Ампаар айах, киэр буол, тыыммын-быарбын ыгыма. Күннүк Уурастыырап
Давыдов уйаара-кэйээрэ биллибэтинэн киһи тыынын-быарын ыгар хонууну санаарҕаабыттыы одууласта. М. Шолохов (тылб.). Уутун-хаарын ык — 1) айымньы бэчээттэниэн иннинэ ордук-хоһу тылын, сымсах миэстэлэрин ылан бырах; бэчээттиир ирдэбилгэ сөп гына оҥор. ☉ Чистить, подчищать текст, убирать лишнее из текста (букв. выжимать воду-снег). «Хотугу сулуска» кэнники киирбит рукопиһы уутун-хаарын ыктахха бэчээккэ барыан сөп; 2) кэпс. буруйун билинэр гына күүскэ мөх-эт. ☉ Сильно ругать, бранить, распекать кого-л.
Биир күнү быһа мунньахтаан, Атаанабы уутун-хаарын ыган, кини сокуоннайа суох, бары түктэри быһыыларын билиннэрбиттэр итиэннэ — [хомсомуол] билиэтин ыларга диэн быһаарбыттар. Д. Таас
Хараххар үүт ыгыахтара суоҕа көр харах. Онто да суох икки нэдиэлэҕэ дьоҥҥо от охсордоохпун, онно мин харахпар үүт ыгаллара биллибэт. Суорун Омоллоон
Ээ, кыргыттаар, оонньоонкөрүлээн хаалыҥ, ким да хараххытыгар үүт ыкпат, бу эмээхсин тыыннааҕар сылдьыҥ. А. Сыромятникова
[Настаа:] Харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор, тыллаах этэр, мин харахпар үүт ыгар ким да суох. ПИП ОТ
ср. тюрк. сик, сык ‘сжимать, давить; сломать; угнетать’

туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи быраҕаттаа, тамнаа, тох. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л. Кукушкин …… эмискэччи тас таҥаһын устан ороҥҥо ыһан кэбиһээт, оһоххо иттэ барар. Амма Аччыгыйа
Маайа …… үргээбит отун ыһан баран ытыһын сотунна. Эрилик Эристиин
Сэбирдэхтээх хаппыт от сыатын хаарга ыспыттар ахан. Н. Борисов
△ Туох эмэ бэрээдэгин кэс, алдьат, үрэй, үрүө-тараа ыыт. ☉ Приводить что-л. в беспорядок, раскидывая, разбрасывая, растрёпывая
Баттаҕым күдэригин Тыал ыһара харса суохтук. И. Гоголев
Ол эн булуоҥ дуо? Хата, түөрэ чүүччэйэн, барыны бары кыладыапканы биир гына ыстыҥ ини. Далан
Ньукуу эмиэ кэннин хайыспыта: «Эмиэ баттаҕын ыспыт. Куйаас бөҕө. Сынньаныахха». «ХС»
2. Ибиир, бырдаҥалат, ыһыахтаа (хол., ууну). ☉ Разбрасывать капли, брызгать, окроплять
Буораҕы ууга суурайан ньирэйигэр иһэрпитэ, кириэһи сууйбут уунан эмиэ ыспыта. Ньирэй өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ыадаҕар былыттар ыаһыран, ыанньыйан, Ыаҕастаах уунан сир түөһүн ыстылар. Эллэй
Илиитин таһынан уутун ыһаат, …… тыраахтарын диэки суһаллык хааман сукулдьуйа турбута. Н. Габышев
Күөлгэ саба сырсан киирэн, ыаҕаһынан, чаанньыгынан, хортууһунан уу баһан таһааран, уокка ыстылар. «ХС»
3. Сиэмэни буорга биир-биир таммалатан түһэрэн олорт. ☉ Разбрасывая, заделывать семена в почву, сеять, сажать
Өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран моонньоҕон уга бытыгырыыр. Ким да ыспатаҕын, үүннэрбэтэҕин үрдүнэн. Далан
Сииктээх сири тиэрэн Толуу бөдөҥ сиэмэни ыстаххына, — Ылыаҥ үрдүк үүнүүнү. А. Абаҕыыныскай
Төҥкөйөн буору хам тутан көрбүтэ — ыһарга сөп буолбут эбит. П. Егоров
Сиэмэ бөҕөнү сиэйэлкэнэн ыспыттара сириэдийэ үүннэ. Нор. ырыаһ. Бааһына, сэрэйбит курдук, кырдал өттө адьас куурбут
Сибилигин да ыспытынан бар. «ХС»
4. Тугу эмэ чаас-чааһынан араартаа, үрэй (өрөмүөннээри эбэтэр алдьатан). ☉ Разъединять, разбирать что-л. на составные части (в целях ремонта, разрушения). Массыынатын ыһан туруорар
□ [Тайах чуучалатын] ыһан көрбүттэрэ — быһыытын-таһаатын үтүгүннэрэр мас каркааска тиирэ тардыллыбыт этэ. ВПВ ИК
5. көсп. Тугу эмэ (хол., билиини, сонуну) киэҥник тарҕат, биллэр. ☉ Делать известным, доступным многим (напр., знания), доводить до сведения многих (напр., слухи, известия), распространять
Үтүө сигилигин …… Сылдьыбыт ыалым аайы Ырыа гынан ыһыам. Саха фольк. Некрасов «өйдөөҕү, үтүөнү, үйэлээҕи» бар дьоҥҥо ыһарга ыҥырар. Амма Аччыгыйа
Санаабытын салгыҥҥа ыһа сылдьар, билбитин биэс сиргэ тарҕатар киһи буолбатах. И. Федосеев
Дьэ, маннык түҥкэтэх сиргэ билиини-көрүүнү ыһа сүүрбэ саастаах Василий Иванович кэлбитэ. «ХС»
6. көсп. Хойуутук төрөө-үөскээ, олус элбээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Заводиться в большом количестве, размножаться, плодиться (напр., о насекомых)
Быт бөҕө ыста, Кумаар бөҕө тутта, Кир бөҕө сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Сиик, таммах тэллэйдээх Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыылара. С. Васильев
Илиим устун кыһыл ымынах ыһан кэбиспит. Хомус Уйбаан
7. көсп. Туох эмэ олохтоммут бэрээдэгин, хаамыытын кэс, тохтот. ☉ Нарушать установленный порядок, прекращать ход, течение чего-л., срывать что-л. Горбачёв Сэбиэскэй Сойууһу аҕыйах сыл иһигэр ыһан кэбиспит үтүөлээх үһү. ЭКС АА
Баайдар …… мунньаҕы ыһан кэбиһэн бараннар, уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Уочараты ыһаайаҕыт, оргууй үмүөрүһүҥ! «ХС». Клавдия Константиновна олоҕун аргыһын сүтэрэр хомолтолоох, аһыылаах кэмигэр, аҕалара сөбүлээн дьарыктаммыт дьарыгын ыһарга санаата буолбатаҕа. «Саха с.»
8. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) буоларга-буолбакка, толкуйа суох, мээнэмээнэ бараа, ыскайдаа. ☉ Тратить бездумно в большом количестве, проматывать (напр., деньги)
Эн этэргинэн, баайбытын барытын киһиэхэ ыһан баран, бэйэбит халлааҥҥа айахпытын атыыһыкпыт дии. А. Софронов
Маннык баҕайыга ким ойох кэлэ тардар үһүө: баайын, үбүн сылдьыбыт сирин аайы ыһан кэбиһэр киһиэхэ. Н. Неустроев
Үстүү сүүһү ыһар үбэ суох киһибин мин. Амма Аччыгыйа
♦ Буор ыспат — саба тутуллубат, кистэммэт, умнуллубат, өтөрүнэн син биир өтөн, биллэн тахсыаҕа. ☉ Не поддаваться чьему-л. негативному влиянию, быть непотопляемым, проявляться, выступать, несмотря ни на что (букв. не засыпать землёй)
Норуот күүһүгэр буор ыспат (өс хоһ.). Туруммут норуот Буор ыспат сүдү күүһүгэр Сүрбүн баттатан Сөҥөн тураммын, Улуу дойдубун санааммын күлүм гынабын. С. Данилов
«Сэрии үрдүнэн буор ыспат» диэн саха өһүн хоһооно баар. Бар дьон, биһиги бары, санаабытын түмэммит, бэйэбит былааспытын көмүскээтэхпитинэ, биһигини ким да, туох да кыайыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
Итии уунан саба ыспыт курдук — тымныы уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Иванов …… этэтэ бүтүннүү, итии уунан саба ыспыт курдук, дьырылаата. М. Доҕордуурап. Күдэҥҥэ ыс — сир үрдүттэн суох оҥор, букатыннаахтык эс, мэлит, күдэҥҥэ көтүт. ☉ Уничтожить бесследно, стереть с лица земли, изжить, истребить
Өстөөҕүҥ өлүгүн Күдэҥҥэ ыһаргар, Баай-фашист баандатын барыыргар — Туох да күүс эйигин туппатын, Туох да күүс иннигин ылбатын! Эллэй
Муспуту күдэҥҥэ ыһаары Муос, туйах тоһуйа көрсөҕүн. А. Чугунов
Күн-ый (ый-күн) ыһыаҕын (ыһыаҕа гынан) ыс — ый-күн (күный) ыһыаҕа гын (оҥор) диэн курдук (көр ый-күн). [Чаарчахаан Моҕуһу] этин эттээн күн-ый ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Көтөр-сүүрэр Көҥсүгэ оҥордо, Ый-күн ыһыаҕа ыста. П. Ойуунускай
Тыалга быраҕар (ыһар) көр тыал. [Туоскун — Оҕотоойопко:] Мин тылбын тыалга ыспаппын билэр буолуохтаахтар. Софр. Данилов
Тыл да аҥаарын Тыалга ыһаайаҕын! П. Тобуруокап
Тымныы уунан саба ыспыт курдук — <тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Ону истэн Өкүүсэ сык гына түстэ. Эт-этэ барыта тымныы уунан саба ыспыт курдук буолла. Эрилик Эристиин. Ыһар буор (кумах) курдук (кэриэтэ) — олус, ыһыллар элбэх, дэлэй. ☉ соотв. как грязи
Хараан түүннэргэ бырдах, ыһар буор курдук, хойдор. Н. Заболоцкай
Куобах куруутун баар булка киирсибэт. Эмискэ ыһар буор курдук үөскээн элбээн-дэлэйэн ылар. С. Юмшанов
Мэйиктэр олус диэн киэҥ сиринэн тайаан тарҕаммыттар, ыһар кумах кэриэтэ үксээбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Ытык ыс — эргэр. 1) улаханнык ыалдьыбыт киһи туһугар көрдөһөн сүөһү хаанын өлбүт сылгы үрдүгэр ыс. ☉ Обрызгивать кровью скота конную скотину, умерщвлённую в качестве жертвы духам за душу больного
Ньоҕурук иирээн төрдүгэр ытык ыспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап; 2) кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык, убаастабыллаахтык сыһыаннас. ☉ Уважительно относиться к кому-л. [Маайака:] Биэлэйдэр диигит, үөдэн сах диигит дуу, арай олор кэллиннэр, миэхэ ытык ыһыахтара үһү дуо? А
Софронов. Илиилэрин иһигэр киллэрдэхтэринэ, ытык ыспаттара биллэр. «ХС»
◊ Бурдугу ыс көр бурдук
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Бурдугу ыспыппыт — Үүммүт да үүммүт. Эллэй. Саба ыс — олус хойуутук үөскээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве, плодиться (напр., о насекомых)
Аат харата суккураан, Уолан бардылар көлүкэлэр, Дөлүһүөн хатыыта бэл хатта, Түүлээх үөн саба ыста. Р. Баҕатаайыскай. Ыһар массыына — сиэмэни уонна уоҕурдууну ыһан тарҕатарга аналлаах тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар массыына. ☉ Сельскохозяйственная машина для посева семян и внесения удобрений в почву, сеялка
Улахан бөһүөлэк ортотугар …… Ыһар массыына дьардьамата Ырыттан, Үрэллэн тураахтаата. С. Васильев
Ыһыах ыс көр ыһыах. Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Маннык үчүгэй кэм эргиллибитин кэннэ хайдах ыһыах ыспат буолуохпутуй?! С. Никифоров. Билиҥҥи сахалар саныылларынан, Эллэй Боотур аан бастаан ыһыах ыспыта. ВВЕ СТИ
ср. др.-тюрк. сач, чеч, йас ‘сыпать, рассеивать, разбрасывать’