говорить очень громко и властно.

быть властной, повелевать (о женщине). хотумсук властная (о женщине).

даҕ. Төттөрү этиппэт, ылыннарыылаах, чиҥ-чаҥ (киһи саҥатын туһунан). ☉ Властный, не терпящий возражений (о речи, тоне)
«Хайаа? Носилканы диибин дии!» Ити дьарымталаах тыллар Нартаахап эмискэ чөллөрүйэн кэлбит кулгааҕар этиҥ дарбааныныы кутулуннулар. Софр. Данилов
Онтон Лев Львович ааҥҥа быһаҕаһыгар диэри быган туран: «Өргүөтэп! Дириэктэрискэйгэ!» - диир дьарымталаах саҥата иһилиннэ. «ХС»
Балаакка аанын диэкиттэн дьарымталаах саҥаны истэн, Максим эргиллэ түспүтэ. «ХС»

1. даҕ. Тойомсуйарын сөбүлүүр, бардам. ☉ Властный, властолюбивый
   Сахаар тойомсук дьорҕоото мөлтөөн, дьонун ааттаһар. Амма Аччыгыйа
   Настаа эрэ — биэс уончалаах тойомсук киһи. Н. Габышев
   Баар буолаллар эбээт олус тойомсук, наһаа бэйэмсэх дьоннор. И. Никифоров
2. аат суолт. Тойомсуйарын, дьаһалымсыйарын сөбүлүүр киһи. ☉ Человек, любящий властвовать, командовать, который мнит себя хозяином, начальником
   [Кэнтиикэп:] Хобуоччу, сирэй көрбөх, тойомсук, киһиргэс урукку даҕаны былааска баар этилэр, билигин даҕаны бааллар. Л. Попов
   Орджоникидзе тойомсуктары, тылынан кынаттанааччылары ончу тулуйбат. СОТА

1. сыһ.
2. Туох да халбаҥа, утарсыыта, мөккүөрэ суох; хайаан да. ☉ Без всякого отклонения, в обязательном порядке, беспрекословно. Булгуччу толор. Булгуччу кэл. Булгуччу эт
   □ Үлэлэммит үлэ булгуччу төлөнөн иһиэн наада. В. Яковлев
   Кулуттааһыннаах тутул салгыы сайдыыта ити тутул булгуччу эстиитигэр тиэрдибитэ. КФП БАаДИ
   Бастакы механизированнай звенолар булгуччу уон биируон икки киһилээх буолаллара. «ХС»
   2
   көр булгуччулаахтык. Зоотехник …… булгуччу буойан кэбиспитэ. Эрилик Эристиин
   Ону-маны өйгүттэн була сатыыргын булгуччу бобобут. В. Яковлев. Өрүс арыытыгар оттуу киирэллэригэр булгуччу соруйда. А. Федоров
   3
   көр булгуччутук. «Толоруохтаахпыт», — Ананий, остуолга бүк түһэн туран, булгуччу эттэ. М. Доҕордуурап
   «Мин паапаҕар этиэм», — диэтэ Соня булгуччу. Л. Толстой (тылб.)
   4
   көр булгу. Сарсыарда туран Дарыбыан кулуба, булгуччу аккаастаан, тиэрэ түһэн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
3. даҕ. суолт.
4. Киһи кыаҕын баһылыыр, былдьыыр олус сорунуулаах, эрдээх (хол., киһи саҥатын, майгытын этэргэ). ☉ Выражающий сильную волю, решимость, решительный, властный (напр., о словах и манере человека)
   «Барар төрүт наадата суох этэ», — барыларын өрүһүйэр саамай судургу суолу …… өйдөөн ахан сытарын чуолкай, булгуччу тылларынан этэн биэриэх киһи курдук Фокин өрө күөдьүйэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Нина быһаарыылаах, булгуччу быһыыта миэхэ өссө үчүгэй, наадалаах буолан көстүбүтэ. Далан
   Уонна кини, бэйэтэ да көһүппэтэх булгуччу санаатын ылына охсон …… ыраахтааҕы олорор дьиэтин диэки дьулуруйбутунан барда. Л. Толстой (тылб.)
   2
   көр булгуччулаах. Мантан антах сэбиэттэргит толору итэҕэллээх, булгуччу быһаарыылаах уорганнар буолаллар. Амма Аччыгыйа

I
туохт. Туох эмэ суоһааһыныттан итий, бус. ☉ Становиться горячим, нагреваться от тепла, жара (излучаемого чем-л.)
Ыараханнык бааһырбыт биллибэт саллаат үлүгүнэйэр, төбөтүн өндөтө сатыыр да кыайбат. Өйдөммүтэ көхсө суоспута сүр. ПИ КТ
Мустубут дьон өр көһүппэтин, өҥүрүк куйааска суоспатын наадатыттан аһылыгы учаастактарынан, биригээдэлэринэн тэрийэр наада. АВФ ЫХТС
Уоттаах куйаастан суоспут көхсүгүн ити кыракый уугунан сөрүүкэтэ түһэҕин уонна инниҥ, инниҥ эрэ диэки бараҕын. «Кыым»
II
1. аат.
1. Туох эмэ итиитэ, сылааһа. ☉ Жар, тепло, исходящие от чего-л.
Дьэкиимнээх Сардаана дьоҥҥо суоһа кэлэр гына туспа кутаа отуннулар. Болот Боотур
Оҕолору Сыллай араастаан муҥнуур, эттэрин суоһугар сылытынан саҥардыы нухарыйан эрдэхтэринэ, саптан сытар таҥастарын хастыы тардар. Амма Аччыгыйа
Оһох тигинии умайар, суоһа субу кэлэр. А. Фёдоров
Күөх халлааҥҥа күн суоһа Күлүм оонньуу тунаарар. В. Чиряев
2. көсп. Ким-туох эмэ киһиэхэ дьулаана, куттала. ☉ Опасность, угроза, беда, страх, внушаемый чем-л.; гнев. [Сэриигэ] өлөн хаалыа диэтэххэ — суоһа бэрт ээ… П. Ойуунускай
Сэрии суоһа хаарыйбатах ыала диэн суох. Б. Павлов
Дьэргэлгэн уонна Кыыдаана тапталлара Дьыбарсын эмээхсин суоһуттан да чаҕыйбат. Н. Тобуруокап
Сэрииттэн эчэйэн кэлбит Сэргэ сытааччы киһиҥ, Кини өлүү суоһун билбит Ийэ сирин иһин. И. Чаҕылҕан
2
даҕ. суолт., көр суостаах. [Макар:] Былыр оҕо эрдэхпитинээҕигэ, нууччаттан куттанар да буоларбыт. Кырдьык да суос дьон буолаллара. А. Софронов
Табаарыстар, суос өстөөхпүтүн сууһарар биир сыаллаахпыт. Р. Баҕатаайыскай
Бу ыстаапка …… комиссарынан суос көрүҥнээх киһи олорор эбит. Н. Түгүнүүрэп
♦ Суос бэринэр кэпс. — куттуурдуу туттар, эрдэттэн суоһурар. ☉ Вести себя угрожающе, грозить, давать острастку
Сиидэркэ суос бэринэн, саппыкытынан күүлэ муостатын тиҥилэхтээтэ. И. Гоголев
[Эһэ] суос бэринэн ынырыктык часкыйа-часкыйа, биир бэһи баппаҕайдарынан хайыта-тырыта сынньыбыта. И. Федосеев
«Ким атай?» — Чомпооһоп суос бэринэн кытаанахтык ыйытта. «ХС»
ср. каракалп. сус ‘внушительный, властный вид’, жауыз ‘зловредный; злой; коварный’

1. аах диэнтэн холб. туһ. Кинилиин бугул ахсаанын ааҕыстым
   □ Оҕолор саастара хаһан туоларын ааҕыстылар. ЧКС ЫаЫЫ
   Олох диэнниин ахсаан аахсар, Ол эрээри ыар дьарык. С. Данилов
2. Үлэлээбитиҥ иһин төлөбүрүн бүтэһиктээх ахсаанынан ыл. ☉ Полностью рассчитываться за свой труд
   Кууһума хамнаһын аахсан, байан-тайан сылдьар. Н. Павлов
   Аҕаа, оттон хамнаспытын аахсан ылаҥҥын, аны сайын Лөгөнтөйтөн баран хааллахпытына? Р. Кулаковскай
   △ Иэскин барытын төлөөн кэбис. ☉ Полностью рассчитываться с долгами
   Оҕустара барда. «Арамаан ааҕыста» диэтилэр. Кини иэһин төлөөбүт кэннэ, сэттэ арсыын сиидэс, чэй аҥаара кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Үс сылы мэлдьи отум, бурдугум сирин ылан туһанна, туох баар түһүүнү-тардыыны аахсан, аһаран иһиэх буолан баран, аахсыа баар буолуо дуо? П. Ойуунускай
   Дьаакып алҕаһаатыҥ. Саатар иэскинхамнаскын аахсан, оннук ылардаах курдук сананар буоллаххына, быһаарсыаҥ этэ. М. Доҕордуурап
   △ Атыылаһар табаарыҥ төлөбүрүн төлөһөн кэбис. ☉ Рассчитаться за купленный товар. [Уу] харчынан ааҕыс. Толуонунан ааҕыс
   □ Атыылыыра сыыдам диэн Айхалга сылдьар, Аахсара түргэн диэн Ахтыыга киирэр. Р. Баҕатаайыскай
3. Кими, тугу эмэ билинэн, болҕомтоҕо ыл, учуоттаа. ☉ Принимать во внимание, считаться с кем-чем-л. [Баайдар] аны билигин ким күүстээҕи эрэ кытта аахсар буолан тураллар. Суорун Омоллоон
   Кини аҕа дьону аахсарынан аахсара, тылларын истэрэ буолан баран, хаһан да кинилэр иннилэригэр төбөтүн төҥкөппөт этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
   △ Кимиэхэ, туохха да кыһаллыма, кими, тугу да болҕомтоҕо ылыма (буолб. ф-ҕа, үксүгэр бэйэ кыһалҕатын аахсыбат, бэйэни харыстаммат буолуу туһунан). ☉ Ни с кем, ни с чем не считаться, ничего не брать во внимание (обычно о самоотверженных поступках, совершая к-рые не считаются с трудностями)
   Утуйар ууну аахсыбакка, сылайдым диэн сынньаммакка, Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин
   Айан эрэйин, сир ырааҕын аахсыбакка бара турабын. И. Федосеев
   Бэйэтэ сыгынньах хааларын аахсыбат, Тоҥорун-хатарын улахаҥҥа уурбат. М. Ефимов
   △ Кимиэхэ эмэ иэскэ хаалбакка утарылаһан эт, сөптөөх харданы биэрэн ис; кими эмэ утары дьорҕойон иэстэһиэх, кэһэтиэх буол (үксүгэр кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Возражать, давать отпор кому-л.; сводить счеты с кем-л. (обычно употр. в ф. буд
   вр.); отомстить, свести счеты. Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
   Дьэллик атына буоллар, сулбу ойон туран аахсыа эбит, ону баара иһиллэһэ сытар буолан, арыый тардынна. Н. Заболоцкай
   [Сынаҕы Баай:] Бэйикэй, аахсарбыт буолуо! И. Гоголев
   Көр эрэ маны, киниттэн бастыы. Манныктары баҕас кытта аахсаа инибит. Д. Таас
4. кэпс. Туохха эрэ иҥэн-тоҥон киир, ирдэбиллээх буол, элбэҕи эрэй. ☉ Быть требовательным, взыскательным; требовать, ожидать большего, чем есть
   Биир бастакы суолталаах, сайдар кыахтаах хаарыаннаах лаборатория быһата, сылтан ордук кэм устата, ааҕыстахха, туох да үлэни ыыппакка олорор. В. Яковлев
   Ээ, доҕор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха бука, араабараа туһаны аҕаллыбыт буолуо. Н. Лугинов
   Олохпут күнэ …… быһа холоотоххо, элбэҕин элбэх да, ааҕыстахха, аҕыйах ээ. «Сахаада»
   ♦ Кими, тугу да (кытары) аахсыбат — кими, тугу да кытары аахсыбат олус тойомсук, түрдэстигэс, бэйэмсэх. ☉ Крайне эгоистичный, властный и раздражительный
   Сорохтор баар буолаллар эбээт, кыра да чыыннаах эрээри, кими да, тугу да кытары аахсыбат, топтордурҕас, олус тойомсук, наһаа бэйэмсэх дьоннор. С. Никифоров
   Кини кыыһырдаҕына тугу даҕаны аахсыбат, тугу даҕаны билиммэт, туох түбэһиэҕи барытын үлтү тэпсиэх көрүҥнээх курдуга. В. Яковлев. Киһи аахсыбат киһитэ — тугунан эрэ улахан итэҕэстээх буолан дьон болҕомтоҕо ылбат киһитэ. ☉ Человек, с которым не считаются изза каких-то его крупных недостатков
   Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Төрүүр төннөрүгэр айыллыбыт баҕайы. Н. Неустроев
   Киһи аахсыбат буолбут, абааһы муҥнаабыт киһитэ буоллаҕа дии. А. Софронов
   Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа. Тыл ааҕыс — тыл тылтан өһүргэнсэн, хардарсан, кыһытыһан этис, мөккүһэн утары саҥар. ☉ Пререкаться, препираться
   Оргууй тыл аахсан этиһии буолаары гынна. Амма Аччыгыйа
   Дьэ талбыккытынан саҥарыҥ, мин эһигини кытта тыл аахсан кырдьык ыалдьарбын биллэриэм дии санаабаппын. Эрилик Эристиин
   [Хаҥыллай:] Нохоо, хаһааҥҥыттан ыла аҕа дьону кытта Тыл аахсан чуопчаарар буолбуккунуй? И. Гоголев. Үтүөтэ ааҕыс — үтүөнү оҥорбуту санатан төлөбүрү эбэтэр туох эрэ чэпчэтиини көрдөө, эрэй. ☉ Просить, требовать снисхождения или компенсации за свои услуги
   [Чокуурап:] Урукку үтүөтүн аахсан, сэмэтэ-буруйа суох хаалларар хайдах да сатаммат. С. Ефремов