көр мээрэйдээ
2
Бул чуттар күнү быһа хара тыаны мээ мэйдээн, сылайан-элэйэн кэлбиттэрин баарды оҥостуммакка күө-дьаа сэһэргэс тилэр. В. Протодьяконов
Өссө да дьиэ лэригэр киириэхтэрин баҕарбакка, арыы чагда быыһын туора-таары мээмэйдии сырыттылар. В. Яковлев

сыһ., кэпс. Буолуохтаах кэмиттэн эрдэ, кэмин иннинэ. ☉ Рано, раньше срока. Эрдэһиэр туран оһоҕун отунна
□ Быйыл биһиэхэ сайыммыт самыырдаах, эрдэһиэр хаһыҥнардаах этэ. «Чолбон»
Бары да сылайбыт-элэйбит этилэр, киэһээҥҥилэрин эрдэһиэр аһаатылар. «ХС»

туохт. Күүһүҥ тахсыар диэри үлэлээн, хамсанан эбэтэр уһун ыарыыттан сылай-элэй, мөлтөө. ☉ Чувствовать крайнюю усталость, сильно уставать, изнуряться (от непосильной работы, продолжительной болезни и т. п.)
Дойдубун ахтыбытым бэрт буолан, түүннэри-күнүстэри хааман илистибиппин даҕаны. А. Софронов
Оҕотун уонна кэргэнин аһыытыгар илистибит ыарытыган көрүҥнээх эдэр дьахтар …… оһох иннигэр умса туттан олордо. Амма Аччыгыйа
Кинилэр хас да күөлтэн мэлийэн, илистэн, сылайан-элэйэн, Соболоох диэн күөл атаҕар, көҕөн бэркэ түһэр, аһылыктыыр сиригэр киирдилэр. Н. Заболоцкай
Суол куһаҕаныттан көлөҕө дуоннаах таһаҕаһы тиэйиллибэт. Ол да буоллар, көлө илистэн өр барбат, сотору ырар. Эрилик Эристиин

көнньүөр диэнтэн дьаһ
туһ. Хара тыа маһа барыта ситэ көҕөрөн, орто дойду кэрэ киэргэллэрэ биһиги баарбыт диэххэ айылаах, нуоҕалдьыһа тураллара киһи сүрэҕин-быарын көнньүөрдэр этэ. Эрилик Эристиин
Көмүлүөк оһох күлүбүрэччи умайдаҕына, соҕотохсуйбут, сылайбыт-элэйбит айанньыты көнньүөрдэр ураты күүстээх буолаахтаатаҕа. С. Никифоров

сыһ. Тыастаахтыкуустаахтык, өрө саласпыттыы омуннаахтык (умай). ☉ Ярко, весело, гудящим пламенем (гореть)
Отуу уота кураанах амынньыары күлүбүрэччи сиэн өрө күүдэпчилэннэ. Н. Заболоцкай
Көмүлүөк оһох күлүбүрэччи умайдаҕына, соҕотохсуйбут, сылайбыт-элэйбит айанньыты көнньүөрдэр ураты күүстээх буолаахтаатаҕа. С. Никифоров
Киэһэ балыксыт оҕонньор кыараҕас, хараҥа, өрүү сииктээх балаҕаныгар күлүбүрэччи уот оттуллубута. В. Гаврильева

туохт. Моҕотойу сырыс, өлөр. ☉ Гнаться за бурундуком
Уол оҕолору кытта күнү быһа өрүскэ күөгүлээн, тыаҕа моҕотойдоон, ыкса киэһэ сылайан-элэйэн ахан кэлэр. Амма Аччыгыйа
[Тэппэй] күнүс бэркэ тиэтэйэн, туран эрэ аһаат, моҕотойдуу барар түбүгэр түспүтэ. Далан. Мария ураҕас ылан, ойуур диэки сүүрбүтэ, ол аата тыаҕа моҕотойдуу бардаҕа. В. Л унин (тылб.)

туохт. Кырдьан эбэтэр сүрэҕэлдьээн, сылайан-элэйэн бытаар, сыылбатый. ☉ Быть, стать медлительным, нерасторопным из-за старости, хронической усталости или лености
Биир обургу үлэһити саҥардылар мунньахха. Түксү, нэһирбити үлэтиттэн устуохха. С. Тимофеев
Билигин нэһирбитим иһин, былыр мин да от охсон, мас мастаан сириллибэт этим. И. Находкин

туохт. Ааргы киһи курдук буол (сылайыыттан, хал буолууттан, кырдьыыттан эҥин). ☉ Впадать в состояние тупоумия, становиться безразличным, апатичным (от усталости, однообразных, неинтересных занятий, старости и др.)
Дириэктэрбит Степан Саввич диэн үлэттэн адьас ааргытыйыар диэри сылайбыт-элэйбит, уопсайынан, «эргэрбит» киһи. Н. Лугинов
Ааргытыйбакка, түөһэйбэккэ, Аҕам-эһэм аахха аттаныым, Муҥатыйбакка-кэмсиммэккэ, Муҥур үйэбин моҥуум. Болот Боотур
Миигин муҥур кыахтаах таҥара быһыытынан күүтэллэр дуу эбэтэр бөрөлөргө туттарбыт ааргытыйбыт буур кэриэтэ дуу. С. Курилов (тылб.)

баарды гыммат (оҥостубат) – таһаҕас оҥостубат, тулуппат; иҥнибэт; улахаҥҥа уурбат, сэҥээрбэт, болҕомтоҕо да ылбат. ☉ Легко справляться с чем-л.; и в ус себе не дуть; не обращать внимания на кого-что-л.
Мунду диэн бэрт аһы билиҥҥи дьон баарды гымматтарын туһунан күө-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ [Эллэй] күөлүгэр киирдибит. «ЭК»
Булчуттар күнү быһа хара тыаны кээмэйдээн, сылайан-элэйэн кэлбиттэрин баарды гыммакка күөдьаа сэһэргэстилэр. В. Протодьяконов
Ааттыын Хаамар Хара диэн ааттаах ата тибиитэ суох хаары баарды оҥостубат. Н. Босиков

1. сыһ. Үрдүнэнаннынан, уопсайдык. ☉ Не вдаваясь в подробности, поверхностно, бегло
   Эдэр ыччакка, суруйар буоллахха, уопсайынан туойбакка, чуо дьүһүнү-быһыыны сүрүннээн биэриэххэ наада. Н. Заболоцкай
   Мунньахха кэпсэтиибит эмиэ наһаа мөкүркэйдик, барыта уопсайынан ааста. «Кыым»
2. сыһыан т. Үрдүттэн саба быраҕан көрдөххө, түмүктээтэххэ. ☉ Вообще, в общем
   Дириэктэрбит Степан Саввич диэн үлэттэн адьас ааргытыйыар диэри сылайбыт-элэйбит, уопсайынан, «эргэрбит» киһи. Н. Лугинов
   Уопсайынан, олоруу Куһаҕана суох курдук. Күннүк Уурастыырап
   [Маня:] Тугу да сатаабаппын, кыайбаппын даҕаны, уопсайынан, маннык үлэҕэ [ыанньыксыт үлэтигэр] анабылым суох быһыылаах. С. Ефремов