Якутские буквы:

Якутский → Якутский

сылбаахы

даҕ. Күүһэ-сэниэтэ суох, улаханнык сылайбыт, илистибит. ☉ Обессиленный, выбившийся из сил
Сэниэлээх киһи сылбаахы кырдьаҕаска көмөлөстөҕүҥ дии. Н. Борисов
Ый кэриҥэ ыйааһыммын тутан, адьас сэниэтэ суох, сылбаахы киһи киирэн, Спартакиадаҕа тустубутум. ПП ОА
◊ Сылбаахы буол — өр кэмҥэ улаханнык илистиэххэр диэри үлэлээн, айаннаан эбэтэр тугунан эмэ дьарыктанан күүскүн, сэниэҕин эс. ☉ Выбиться из сил, устать как собака, переутомиться
Түөрт күнү быһа отучча көс сиринэн эргийбит ат бэйэтэ даҕаны адьас сылбаахы буолбут. Болот Боотур
Субуруччу хас да күрэхтэһиилэргэ кыттан уонна наһаа эрчиллэн, адьас сылбаахы буолан хааллым. ССТ
Саллааттар аччыктаан куртахтара курулуйара улам күүһүрэн иһэр, сорохтор букатын сылбаахы буоллулар. А. Данилов. Сылбаахы курдук — сэниэтэ суох. ☉ Обессиленный, выбившийся из сил. Баҕар ыалдьаары гыммытыҥ буолуо, ол иһин сылбаахы курдуккун. П. Авакумов. Сылбаахы оҥор — сэниэтин эс, улугурт. ☉ Выбить из сил, изнурить, ослабить
Аас-туор олох сабарай кынатынан бигээн улугурда, утута, сылбаахы оҥоро сатыырга дылыта. Ф. Постников
Ахатайы урут даҕаны бу кэм сылбаахы оҥорор этэ, билигин адьас сабыһынна, бииртэн биир ыарахан санааҕа ылларда. Эҕэрдэ СС

Еще переводы:

биир{ин} үксүн

биир{ин} үксүн (Якутский → Якутский)

сыһыан холб. Этиллэр санаа үгүс өттүнэн урут этиллибитинэн быһаарыылларын көрдөрөр. ☉ Употребляется в случае, когда высказываемая мысль определяется в большей степени предыдущей мыслью (больше всего, во многом, большей частью)
Улахан итэҕэстэр бааллара биирин үксүн итинэн быһаарыллар. «Кыым»
Биир үксүн ол да иһин уруокка сүгүн олорооччута суох. Софр. Данилов
Күнү быһа айдаан-куйдаан, киирии-тахсыы! Биир үксүн киһи онтон да сылбаахы буолар. В. Яковлев

сарык

сарык (Якутский → Якутский)

I
аат., поэт. Төлөн, уот. ☉ Пламя, огонь
Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уота мөлтөөхтөөн, Кылбаа маҥан былыттар Кытараахтыы умайан, Кыһыл сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда, Хайаларга оонньоото. П. Ойуунускай
Кырыктаах кырыыстан куттаммакка Кырдьык туһугар Кыһыл сарык кынаттанан Кыргыһа бар! «Кыым»
ср. др.-тюрк. йарух ‘свет, сияние, блеск, луч; светлый, сияющий’, кирг. жарык ‘свет, светлый’
II
сарык буол эргэр. — куруук үлэлээн күүһэ-сэниэтэ суох буол, сылбаахы буол. ☉ Обессилеть, выбиться из сил от переутомления
Бэйэни кэлгийэн, Бэдэрээккэ киирэн, Устар кыһыҥҥа Улук буоларбыт, Самаан сайыҥҥа Сарык буоларбыт. УуУЛ

көппөй

көппөй (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Үллэн, култайан таҕыс; төгүрүйэ үллэн көһүн. ☉ Вздуваться бугром, вспучиваться; пузыриться; казаться надутым, туго набитым
Көппөйөн көстөр тэс курдук хааһаҕы киллэрэн, таҥнары тутта. Болот Боотур
Хапсыйбыт омурда көппөйөн, Хамсатын обордо. С. Тимофеев
Киэҥ ырбаахытын көхсө, салгын хааланан, көппөйбүтүнэн сүүрэ турда. А. Сыромятникова
2. көсп., кэпс. Эстэн-быстан хаал, сылбаахы буолан хаал. ☉ Израсходовать, истощить все силы, выбиться из сил
Үс көһү хаамаат, көппөйөн хаалла. — Хойгуо хоппот чиҥ отун хас да тэтиэнэххэ холунар киһи тахсан бастаан ононманан тырыта тыытан көрдүлэр да, сотору көппөйө уҥнулар. Болот Боотур
Таба сайыҥҥы үөнү-көйүүрү эбэтэр бастакы куйаастар түһүүлэрин тулуйбакка таах көппөйөн хаалыан сөп. ЗПН ЧТ

көппөх

көппөх (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Сибэккитэ, силиһэ суох күөх үүнээйи, муох. ☉ Мох (лесной, водяной)
    Көҕөн көттөҕүнэ, көппөх күөрэйэр (өс хоһ.). Сыгынах төрдүн көппөҕүн анныттан, быһаҕынан мууһу көйөн ылан хачыгыраччы ыстаата. Л. Попов
    Көппөҕү тиэрэ тардан, мууһу ылан суунна. Н. Абыйчанин
  3. Мас лабааларын, сэбирдэхтэрин, отлаҥха сахсархай чөмөҕө, оргула. ☉ Куча травы, листвы, веток. Оҥоло куолаҕар алта уон-сэттэ уон устуука сиэмэни хаалаан баран сиргэ түһэр, ол сиэмэлэрин уон иккилии уон биэстии устууканан көппөх анныгар кистэтэлиир. Я. Семенов
  4. Туһата суох бөх, сыыс-буор мунньуллубута, оргулламмыта. ☉ Куча всякого мусора
    Кини иннигэр көппөх курдук кумааҕы харчы кыстанан сытара. И. Гоголев
    Лаабыстан уонча хаамыылаах сиргэ уга суох тимир күрдьэх, эрэһиинэ саппыкы аҥаарын уонна түүрүллүбүт боробулуоханы биир сиргэ ууран баран көппөҕүнэн саба тарыйан кэбиспит этэ. Я. Семенов. Ып-ыраастык туттан олороллоро хайы-үйэҕэ сураҕа да иһиллибэт буолбут. Бөх-сыыс, күөдэл, көппөх бөҕө буолбут. Эрилик Эристиин
  5. көсп. Мөлтөх, сылбаахы, туһата суох киһи. ☉ Слабый, немощный, бесполезный человек
    [Арыгы] Күрүлүүр күүстээҕи Көппөх оҥорор Ыраас хааннааҕы Ыдьырхай сырайдыыр. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Күөх өҥ Күүһэ-уоҕа эстибити Көппөх буола көлбөҕүрбүтү Көһүннэрэргэ дылы. С. Руфов
    Алкоголик көппөх киһиэхэ кубулуйар. ПАК ЧОС
  6. даҕ. суолт. Көппөйбүт, халыҥ; сымнаҕас. ☉ Надутый, толстый; мягкий
    Бырыы сыттык, Көппөх суорҕан Туона баай, Тойон оҕонньор, Тоҕус уон Чороох туубар Лоһуор собо барахсаны Толору уган кулу даа. Саха нар. ыр. II
    Оҥхойго куһу кыстаан иһэҕин. Кус үрдүгэр …… мууһу кутуллар уонна үрүҥ көппөх муоҕунан сабыллар. Далан
    ◊ Көппөх отоно түөлбэ. — моруоска. ☉ Морошка. Быйыл көппөх отоно үчүгэйдик үүммүт. Көппөх тоҥор ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь. Кини көппөх тоҥор ыйыгар учууталлыы кэлбитэ. Көппөх үөнэ түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица. Оҕолор көппөх үөнүн булбуттар
өт

өт (Якутский → Якутский)

I
туохт. Быыс-хайаҕас булан туох эмэ курдат таҕыс, курдаттыы илит (убаҕаһы этэргэ). ☉ Проникать, просачиваться через что-л. насквозь, намочить насквозь (о чём-л. жидком)
Сытар таас анныгар уу өппөт (өс хоһ.). Ханан эмэ уу өттөҕүнэ, ол уу кэлбит хайаҕаһын түргэнник сиэмэнинэн бүөлүү кутан кэбиһиэхтэрэ. Суорун Омоллоон
Халыҥ таҥаһы өтөн, Оппоос этигэр тымныы уу тиийдэ. В. Тарабукин
2. көсп. Туох эмэ быыһынан киир, тулалыыр эйгэҕэ тарҕан, билин (сырдык, сыт о. д. а туһунан). ☉ Проникать, просачиваться сквозь щели (напр., о лучах солнца, запахе чего-л.)
Күн уотун күндээрин дуйдаммыт Күһүҥҥү айылҕа күлүмэ Эн эккин курдаттыы өтүөҕэ, Эн искэр, сүрэххэр сөҥүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
Ыһаарыланар эт тотоойу сыта бэл манна өтөн киирэр. Н. Габышев
Өстөөх Ийэ сиргэ уламулам өтөн киирэн иһэрин туһунан араадьыйанан уонна бэчээтинэн иһиллэ турар. У. Нуолур
♦ Сир өппөт көр сир I
Кыһыны быһа көлүллэн сылбаахы буолбут, ордугун наһаа көтөхтөрбүт оҕустар сир өппөт, кыайан таппат буолбуттара. Н. Босиков
Оҕонньор билигин кырдьанбуорайан, бөһүөлэк иһиттэн сир өппөт. И. Федосеев
[Даача тутааччы] Килэрийдэ-молоруйда, Үлэлиир-үлэлиир, Сир өппөт. С. Тимофеев
др.-тюрк., тюрк. өт
II
туохт., эргэр., сөбүлээб. Элбэҕи, бөтүөххэ диэри сиэ (хол., сиикэй хааны, бөлүөҕү). ☉ Есть до отвала, до икоты (сырую пищу, напр., сгустки крови)
Ол курдук хааны хабан, бөлүөҕү бүрүнэн, өһөҕү өтөн бараҥҥыт, халтаҥ халлааҥҥа хара суор буолан, халыйаниэҕиллэн эргийиҥ. Эрилик Эристиин