сыһ. Күүгүнэччи, күүскэ (умай). ☉ Сильно, с треском (гореть)
[Көмүлүөк] барык-сарык балаҕаҥҥа бааҕыначчы умайдаҕына, бар дьон манньыйар. А. Софронов

көр үөл-дьүөл
Чуумпуга иһиттэхпинэ чубурҕаччы уураһаллар, Үөлүк-сүөлүк саҕана үөһэаллара тыыналлар. Р. Баҕатаайыскай
[Хаххан] Барык-сарык буолуута Бабыгырыыр идэлээх, Үөлүк-сүөлүк буолуута Үгүрэлиир күлүүлээх. Е. Васильев

кытар I диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уота мөлтөөхтөөн, Кылбаа маҥан былыттар Кытараахтыы умайан, Кыһыл сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда, Хайаларга оонньоото. П. Ойуунускай
Куобахчаан ыраастык тайбаан, Ытысчаана кытараахтаан, Ыраахайдаан иһээхтиир. Р. Кулаковскай

сыһ. Сулус курдук. ☉ Подобно звезде, как звезда
Сүтүө суоҕа эдэр саас Түүҥҥү сууллар сулустуу. П. Тобуруокап
Барык-сарык чуулаан түгэҕиттэн хараҕын уота эрэ түүҥҥү сулустуу дьиримниир. Күннүк Уурастыырап
Көй сулустуу субуруҥнаһа Хоһоон тыллара өрө кыыста. Д. Апросимов

сырдат диэнтэн тиэт
көрүҥ. Түүн аракыаталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
Көмүлүөк оһох уота …… дьиэ иһин лаппа сырдаппахтаан иһэн, уостан, симэлийэн барык-сарык буолар. ПНИ ОСОТ

сыһ. Ньиччи охсор, тыастаахтык, ньиргиэрдээхтик (хол., муора долгунун тыаһа). ☉ Издавая сильные бурлящие, грохочущие звуки (напр., о шуме морского прибоя)
Баараҕай баалынан баарыстанан баргыйар байҕалым барахсан баллырҕаччы дьалкыллан күнү-түүнү мэлдьи күллүргэччи охсуллар. П. Ойуунускай
Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
Барык-сарык ортотугар Балтааны ууһун Балтатын тыаһа Баллырҕаччы таптайар. П. Ойуунускай

мөлтөө диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уоҕа мөлтөөхтөөн, К ы л б а а м а ҥ а н б ылыттар Кытараахтыы умайан, К ы һ ы л сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда. П. Ойуунускай
Ий э л э р б и т т у һ у г а р К ыралаан бэйэмсэхпит, Мөлтөөхтүүл лэр, кырдьаахтыыллар, Ону көрбөт кэриэтэбит. И. Гоголев

сүт диэнтэн хай
аата. Оҕолор таҥастара сүтүүтүгэр кинини уорбалыыллар эбит. Сымыйа! «Чолбон»
◊ Им сүтүүтэ — күн киирбитин кэннэ саҕах кытара кыыһыыта. ☉ Вечерняя заря
Им сүтүүтэ хойгуотун буорга туруору охсон баран, кэннин хайыспыта. Н. Заболоцкай
Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имири сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута, Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
Саҥа дьылбыт саҕаланна биһиэхэ күн тахсыытынан, өйдөөхтөргө им сүтүүтүнэн, биһиги халлааммытыттан былыт көһүүтүнэн. Т. Сметанин

туохт.
1. Быһыттаҕас бүтэҥи тыаһы таһаар (хол., сөтөллөн). ☉ Издавать глухие прерывистые звуки, бухать (напр., при кашле)
Сорох дьон буруоттан чачайан сөтөллөн күксүйэллэр. М. Доҕордуурап
Бүлүмүөт үлэлээн күксүйэн барар, дьон бөлөх-бөлөх охтоллор. Эрилик Эристиин
[Мешков ыалдьан] нэһиилэ хаамар, сөтөллөн күксүйэр. Н. Габышев
2. көсп. Биир күдьүс күүгүнэччи күүскэ үр (уус күөрдүн туһунан). ☉ Дуть, раздувать сильно, ритмично, громко (о кузнечном мехе)
Күөрт... Күөрт... Күтүр мөлтөх, Күлэр мөлтөх Күөрт күксүй! П. Ойуунускай
Көҕөрөр төлөн тыыннаах, Күксүйэр өлүү күөртээх Күөттээни ууһа буолбут, Барык-сарык күлүктээх, Барылы хара дьүһүннээх …… Кытай Бахсылааны оҕонньор. П. Ойуунускай
Күксүйэр төлөн иһигэр күөрдүн тыаһа күүгүнээбит Күкүр уус обургу. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Дуорааннаахтык, күүскэ лаҥкыначчы хаһыытаа (оҕус, аҥыр, кулааһай туһунан). ☉ Гулко, протяжно реветь (напр., о быке, изюбре)
Алаас сыырын анныгар Атыыр оҕус айаатыыр, Эргэ титиик ааныгар Эриэн ынах маҥырыыр. П. Тулааһынап
Ынах маҥырыыра, оҕус айаатыыра, сылгы кистээн дьырылатара, аны санаатахха, судургутун иһин, истэргэ кэрэтиэн! Н. Лугинов
Ханна эрэ күөлгэ аҥыр айаатаан айдаарар. Н. Якутскай
Кулааһай айаатыыр дьылҕатын тускулаан Мин хардам эҥээрэр ол үрдүк хайаттан. Н. Калитин
2. Дуорааннаах, ыраах эҥсиллэр тыаһы, дорҕооннору таһаар. ☉ Издавать гулкие, протяжные, далеко раздающиеся звуки, шумы
Онно тутуу турбалара Халлааҥҥа ураатыыллар, Туундараны сатаратан Түүн үөһэ айаатыыллар. С. Данилов
Таас хайата хайыта ыстанан Айаатаан дьааһыйан, Аан дойдутун Барык-сарык оҥорор эбит. С. Зверев
Алмаасчыт фабрика Аар тайҕам үрдүнэн Айаатаан аарыгырар. Л. Попов
3. көсп. Кими, тугу эрэ дарбааннаахтык айхаллаа, аатын-суолун арбаа; дарбааннаахтык билин, аатыр. ☉ Громко славить, шумно расхваливать кого-что-л.; быть громко, шумно прославленным
Албан аатым Атыыр оҕус буолан Адаардаах аҕыс аартыкка Айаатаан лаҥкынаабыта. П. Ойуунускай
Эн курдук кэрэ бэйэлээх Эбэ хотун албаннаах аатын Аан дойду үрдүнэн Айаатаан тарҕаппатахпын. С. Васильев
Олус да боруода-ириэдэ буолан айаатаабатар, син быр курдук хойуу үүттээх-астаах эриэн саадьаҕай саха ынаҕа этэ. В. Гаврильева