кытар I диэнтэн тиэт
көрүҥ. Сирэйэ кытарбахтаан баран кубарыйан хаалла. Күндэ
Көҕөрүмтүйэ кытарбахтыыр имиллэҥнэс төлөн күтүр улахан тыллара, иэҕиллэн түһэтүһэ, сыҕарыйдар сыҕарыйан истилэр. Софр. Данилов
Уот сардаҥата кытарбахтаан, аттыгар баар кукурузаны, оту, тааһы — чугас туох баарын барытын сырдаппахтаата. В. Арсеньев (тылб.)

1. аат.
2. Туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Непроглядная тьма
   Дьадаҥы саха эрэйдээх мас балаҕана барыкка баттатан …… өрүтэ тыыммахтаан тыын киллэриннэҕинэ, бугул саҕа кутаа уот өрүтэ саҕыллан тахсан, дьиэ үрдүн хаарын сырдаппахтаан ылар. П. Ойуунускай
   Түүҥҥү барык кыракый хуторы саба бүрүйдэ. Н. Якутскай
   Түүҥҥү барык түһүүтэ, Түмсэн, тойук туойабыт. Күннүк Уурастыырап
3. Ким, туох эмэ чуолкайа суох барыла, омооно, күлүгэ. ☉ Нечеткий силуэт, смутное очертание кого-чего-л.
   Василий кырабаат кытыытыгар олорор эр киһи барыгын көрбүтэ. Г. Николаева (тылб.)
   Палуба үрдүгэр үс хара дьон барыктара …… үөһэттэн таҥнары өҥөйөн турбуттара. М. Горькай (тылб.)
4. даҕ. суолт. Хараҥа, борук-сорук. ☉ Охваченный сумраком, сумрачный, полумрачный
   Барык хараҥаҕа кини ханнык эрэ сыыры өрө дабайан иһэн өйдөөбүтэ, аарыма кырдьаҕас тииттэрдээх халдьаайы эбит. Амма Аччыгыйа
   Куораты аҕыйах сулустаах ытарҕа ыйдаах барык халлаан саппыт. Н. Габышев
   Уйгуурбат уу чуумпу хоонньугар Дьокуускай утуктуу бигэнэр, Барык түүн суорҕаннаан үллүйэр. Күннүк Уурастыырап
   ◊ Им (түлэй, хара) барык – туох да көстүбэт хараҥата. ☉ Глубокая, непроглядная тьма
   Түүҥҥү күһүҥҥү түлүккэ Кыым да кылайбат, им барык. Эллэй
   Түүҥҥү түннүк нөҥүө, ол Түлэй барык хараҥа, түөспэр түһэн дьоллообут Эн суһуоххун санатар. Д. Апросимов
   Хара барык түүнтэн босхоломмут Халлаан курустаал урса дьиримниир. А. Абаҕыыныскай

I
түүй диэнтэн бэй
туһ. Эдэрбин диэн эрэнимэ, кырдьаҕаспын диэн түүнүмэ (өс хоһ.). Үчүгэй ыралаах киһи дьолу аргыстаһар. Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин
II
1. аат. Суукка саамай хараҥа кэмэ (киэһээҥҥи уонна сарсыардааҥҥы кэм икки арда). ☉ Тёмное время суток, ночь
Ити курдук түбүгүрэн, Түүн дьэ ааста этэҥҥэ. Күннүк Уурастыырап
Соҕуруу дойду хараҥа түүнэ налыйан турар. Т. Сметанин
Халыйда сир бары муннугар Хамсаабат хараҥа түүн ийэм. А. Николаев
2. сыһ. суолт. Суукка саамай хараҥа кэмигэр, түүн буолбутун кэннэ. ☉ Ночью, в ночное время
Ол түүн мин Онно төрөөбүппүн, Тоҥ балаҕаҥҥа, Хараҥаҕа... С. Данилов
Түүн аракыаталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт, умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
Бу түүн улахан хаһыҥ түһэр үһү. М. Доҕордуурап
♦ Түүн төрөөбүт кэпс. — толоон оҕото диэн курдук (көр толоон). Ити түүн төрөөбүт оҕо. Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. Бүүкээнниир Ыаһах эрэйдээх …… күнүс олорбокко, түүн утуйбакка, харыһыйара хараҕын уута, көмүскэтэрэ көмүскэтин уута буола сылдьан, көҥүстээх үрэҕэр быт оҕуһун көлүйэн, сап өтүүтүн состорон нырылытан киирэн бара турда. Саха фольк. Түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла кэпс. — туохтан эмэ улаханнык долгуйан, туох эмэ буоларын олус кэтэһэн сүгүн олорор кыаҕыттан таҕыста, санааҕа-онооҕо түстэ. ☉ Быть в состоянии крайнего беспокойства, волнения в ожидании чего-л.
Наҕылга быста дьадаҥы оҕолору босхо аһатан үөрэтэр буолбуттар үһү диэн сурах иһилиннэ. Микиитэ түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла... Амма Аччыгыйа. Түүҥҥэ (хараҥаҕа) ылларда — хойукка диэри туохха, ханна эмэ тардыллан хараҥаҕа былдьатта, түүҥҥэ баттатта. ☉ Быть застигнутым ночной темнотой, задержавшись где-л. почему-л. «Этэргин этэ оҕус, тардыма, биһиги түүҥҥэ ылларыахпыт», — күүтэн ыксаан турбут сирдьит уол кыйаханан куолаһын сонотор. Р. Баҕатаайыскай
Борук түүҥҥэ ылларан, Холкуос дьоно хонууга, Отуу уотун сырдыгар Олбох тардан, аһыыллар. А. Абаҕыыныскай
Муҥхаттан төннөн иһэммин, Бу курдук киэһэрэммин, Ыкса түүҥҥэ ылларарым, Ыйдаҥаҕа махтанарым. М. Тимофеев. <Хараҥа> түүнү харахтан сөбүлээб. — түүн утуйбакка ону-маны гын; түүнүн онноманна сырыт. ☉ Бодрствовать, заниматься чем-л. ночью; разгуливать в ночное время, развлекаться ночами
Үлэлии, айа, кынаттанан, Сарсын ыраах барабын. Бу хоско, түүнү харахтанан, өр олорон ааҕарым. Н. Босиков
Били дьахтар …… хараҥа түүнү харахтанан таансылаан эрэ таһыахайданар. Э. Соколов
◊ Түүн үөһэ (орто, ортото) — түүн саамай хараҥарар кэмэ, 24 чаас буолуута. ☉ Время наступления полной темноты, полночь
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар, ордук чэлгиэннирэ тымныйар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньордоох эмээхсин] түүн орто саҕана утуйдулар. Күндэ
Күһүөрү. Түүн үөһэ. Халлаан имэ — Хара барыар. А. Абаҕыыныскай. Үрүҥ түүн — сайын хоту күн муҥутаан уһуур кэмигэр хараҥарбат сырдык түүн. ☉ Белые ночи, которые наступают летом на Севере
Сып-сырдык хотугу үрүҥ түүн. Уу-чуумпу долгураҥ. Сөп-сөрүүн. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥ түүн... Сылаас уонна сырдык, Күнэ суох сырдык курдук. Л. Попов
Бу — сыл саамай кэрэ кэмэ. Ол эрээри сотору үрүҥ түүннэр бүтүөхтэрин Кирилэ билэр. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. түн

туохт.
1. Умайан бүт, тохтоо (уот туһунан). ☉ Перестать гореть, погаснуть, потухнуть (об огне)
Хоруо буолбут хардаҕас Умуллаары тыһырҕаата. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр [Огдооччуйалаах Болот] ол курдук иккиэйэҕин умуллан эрэр көмүлүөк оһох иннигэр олорбохтоотулар. Н. Заболоцкай
Оҕонньор умуллан хаалбыт хамсатын, сототугар «топ-топ» охсубута. И. Федосеев
△ Умайан, сырдатан бүт, сабылын, араарылын (элэктэриичистибэ уотун этэргэ). ☉ Перестать гореть, светить, выключиться, погаснуть (об электрическом свете)
Элэктэриичистибэ уота умуллан, им балай буола түһэр. Амма Аччыгыйа
Саала уота умулларын кытта муусука тыаһа дьүрүһүйэ түһэр уонна кыһыл баархат быыс аргыый арыллан барар. Суорун Омоллоон
2. Сырдаан, сардаҥаран бүт, тохтоо (хол., халлаан эттиктэрин сырдыгын туһунан). ☉ Померкнуть, догореть, перестать излучать свет (напр., о небесных телах)
Холкуос моториһа Баанча, киирбит күн өссө да умуллубатах сардаҥатын түөһүгэр кытыаһыннара сытар уу-чуумпу үрэҕи тэлэ тыыран, айаннаан курулата турда. Л. Попов. Тиэтэйиий, айаннаан сохсоруй, Айанныы сылдьаҥҥын эн Көрүс күн кылбайа тахсарын, Саһарҕа умулларын. И. Эртюков
Түүн ракеталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт, умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
3. Үлэлии туран тохтоон хаал (тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Остановиться, заглохнуть (напр., о механизме)
[Тырахтарыыс:] Онтон адьас да умуллан хаалла. Двигательбин хаһыстым. Бэркэ эрэйдэнэн оҥордум. «ХС»
Мөҕүстүм да булбатым. Сатаатахха, сүүрбэ түөртээх күлүүһүм суох буолан биэрдэ. [Массыына] эмискэ дабааҥҥа умулунна. ҮА
Биир массыына кэбиинэтигэр диэри муустаах ууга тимирэн умуллан хаалбыт. А. Кривошапкин (тылб.)
4. көсп. Улам мөлтөөн, аҕыйаан, сыппаан бар (хол., тыас-уус, көр-нар туһунан). ☉ Затихать, замирать, смолкать, прекращаться (напр., о звуках, шуме)
Бары тугу эмэ саҥара сатыыллар да, ол саҥалара кэпсэтии буола кэҥээнуһаан барбат, утары уоста, умулла турар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэн тыаһа-ууһа, киэһээҥҥи көрө-нара умуллан барда. М. Доҕордуурап
Ханнык эрэ хампаанньа кэнниттэн агитационнай-маассабай үлэ умуллан, уҕараан хаалыытын инникитин таһаарымыахха. «ХС»
5. көсп. Уҕараа, кэҕин, симэлий (саҕыллан эрэр санаа, иэйии туһунан). ☉ Ослабевать, терять силы, увядать, угасать (о чувствах, порывах)
Ол кэриэтин, ыра баҕам уота умуллубатаҕына, хандьыдаат буоларга охсуһуом. Р. Баҕатаайыскай
Саҥа дьыл эйиэхэ уонна киниэхэ саҥа эрэли үөскэтэр, эһиги умуллубат уоттаах тапталгытын күөдьүтэр. Т. Сметанин
Саҥа экскаваторщик дууһатыгар айымньылаах үлэ умуллубат уота умайара. И. Данилов
6. көсп. Туохтан эмэ хомойон, санааҥ түһэн, курус гын, арбы-сарбы буол. ☉ Повесить голову, сникнуть
Глафира, таҥара кийиитинии, халлаан күөҕэ харахтарыгар умайбыт кыымнар умуллан хааллылар. Л. Попов
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
Суругун бүтүүтүгэр чугаһаан истэҕин аайы саннылара аллараа санньыһан, кыыспыт иэдэстэрэ улам умуллан бараллара. Ч. Айтматов (тылб.)
7. көсп. Күн сириттэн мат, суох буол, өл. ☉ Умереть, погибнуть, угаснуть
Кини, Модун ыарыы бохсон, Тымырын хаана тымныйбыта, Одун өлүү охсон, Уоттаах сүрэҕэ умуллубута. Күннүк Уурастыырап
Украина отугар охтоммун Умуллан хааллахпына даҕаны, Оҕом оҕотун оҕотугар Уйгу олоҕу аҕалан Көмүс туораах буоламмын Көрсөр күннээх буолуоҕум. П. Тулааһынап
Ыарыы түргэнник бэргээн испитэ, оҕонньор көрдөх ахсын бырда быстан умуллан барбыта. Г. Николаева (тылб.)
♦ Буруолара умулунна — буруота сабылынна диэн курдук (көр буруо)
Сураҕа түҥүрүгэр Өндүрүйээҥҥэ биэрбит үһү. Бэйэбин, тулаайахтарбын буора суох ыһан, буруобут умуллан, кумалааҥҥа барар күммүт кэллэ. М. Доҕордуурап
Биһиги торҕо буруобут умуллубатын, өссө тэнийэн унаарыйдын! ИИФ УоУоО
Сибилигин аҕай тырымныы дайар оҕом, күн анныгар көрбөтөх күндү доҕорум умсубуттара. Онон буруом умуллубута, күнүм хараарбыта. «ХС». Уота-күөһэ умуллубут — 1) дьүһүнэ өлбөөдүйбүт, хараҕын уота өспүт. ☉ Блёкнуть, угасать, тускнеть (о глазах)
Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов; 2) санаата түһэн кута-сүрэ тостон сылдьар. ☉ Стать безучастным, безразличным ко всему
Ырыа Ылдьаана сордоох ходуһаҕа таҕыстар эрэ сирэйэ-хараҕа суула көһөн, уота-күөһэ умуллан аатхарата сүөдэҥниирэ. Н. Лугинов
Кини урут тыаҕа тахса сылдьыбыт этэ, онон бастаан утаа уота-күөһэ умуллан, дьон этэрин хоту сылдьыбыта. П. Аввакумов
Оҕонньор эмээхсинигэр уота-күөһэ умуллан, сүргэтэ тостон тиийдэ. «ХС»
Аал уота умулунна — уота умулунна диэн курдук (көр уот II). Урааҥхай саханы Үөһэттэн-аллараттан Үлтү тэпсибиттэр, Аал уота умуллубут, Алаһа дьиэтэ алдьаммыт. П. Ойуунускай
Алаһалыын сабылынным, Аал уоттуун умулуннум, Ардахсирдэх астанным, Атах сыгынньах сыбдыйдым. Эллэй
ср. бур. унтарха ‘гаснуть’