сытырҕаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Эн атаһыҥ эт үөлбүт. Үөлбүт эт сыта кэлэр!..» — Хобороос таныытын сэгэлдьитэн сытырҕаамахтаата. И. Гоголев
«Эн кимҥиний?» — диэбиттии, ураанньыктаах сирэйэ малайан, эргиллэн көрдө уонна муннун сырдырҕатан сытырҕаамахтаан ылла. М. Доҕордуурап
[Эһэ] начаас тохтуу түһээт, …… бэдьэкэчийэн кэлэн, аргыый сытырҕаамахтаан баран, биэдэрэ иһигэр муннун батары биэрэн салаамахтыар диэри мин эмиэ сир ылан хааллым. Н. Заболоцкай

сыыйа диэнтэн хат.- күүһүр
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Кыламаннарын, бытыгын муустарын сыыйыта тардан ылан илгитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Өлөөнө тугу да хардарбата. Былаатын бытырыыһа иилсэн хаалбытын көннөрөн тобугар ууран имигэс тарбахтарынан сыыйыта тарпахтаата. «ХС»

даҕ. Утуйбатах, утуйар турукка киирэ илик. ☉ Неспящий, бодрствующий
Уһуктаҕас буоллаҕына кыламаннара титирэһэллэр, кылгаскылгастык тыынан сырдырҕатар. Амма Аччыгыйа
Ийэлэрэ эмээхсин утуйа илик, уһуктаҕас этэ. Суорун Омоллоон
Эһэ уһуктаҕас эбит, сүрдээх улахан чаан олгуй саҕа төбө арҕах иһиттэн утары быган, сирэй-сирэйдэрин таарыйса сыстылар. «ХС»

I
эб. Этиллэр санаа буолуон сөп курдугун көрдөрөр. ☉ Выражает допущение возможности совершения, осуществления того, о чем говорится в высказывании
Ардыгар, киһи сорох дьон маны көрбөтөхтөрө да ордук диэх айылаах. Софр. Данилов
Маны урут хайдах өйдөөбөтөхтөрө эбитэй диэххэ айылаах. И. Данилов
II
ситим т. Баһылатыылаах салаа (тэҥниир буолуу, төрүөт уо. д. а. суолталаах) этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных сравнения, образа действия, причины и т. п. к главному предложению
Тогойкин, күн өрө дэгдэйэн тахса илигинэ тиийдэрбин диэххэ айылаах, тиэтэйэн, сыыйа тэбэн сырдырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Октябрина төлөпүөн туруупкатын ууран баран, өссө тыаһыа диэххэ айылаах, икки илиитинэн хам баттаан олордо. М. Попов

туохт., фольк.
1. Туох эмэ туһунан сиһилии олохтоохтук норуот уусуран айымньытыгар кэпсээ. ☉ Подробно описывать, рассказывать о чём-л. в произведениях устного народного творчества
Дьүөрэ тылынан түһэрдэхпинэ, Үөрэкөтө үһүйдэхпинэ: Былыргы былдьаһыктаах дьылым Быралыйар быраман мындаатыгар Үлүскэннээх үөһээ биис уустара Үөрбэйэ көтөр кэмнэригэр — Аан алдьархай буолла. П. Ойуунускай
2. Тыл алыптаах күүһүгэр эрэнэн кими эмэ алҕаа, алгыста эт. ☉ Благословлять, напутствовать кого-л. словами благопожелания
Үчүгэйгэ үһүйдэҕим буоллун, Ыраҕа ыллаатаҕым буоллун, Дьолго туойдаҕым буоллун! Саха нар. ыр. III
Оҕонньор уотугар кылы быраҕан сыт таһаарда, арыынан сырдырҕатан киһи дэбигис өйдөөбөт тылларынан үһүйэн барда. «ХС»
3. Кими эмэ үөрэт, такай, туохха эмэ уһуйа сатаа. ☉ Обучать, учить кого-л. чему-л.
Үөскээбит миэрэҕэр дьукааххын Үһүйэн үөрэтэ сатаамаар. — Атын сир алааһын ыалларын Үгэһин өрүүтүн ытыктаар. «ХС»

туохт.
1. Быһыталаа, кырбастаа. ☉ Резать, нарезать что-л. на мелкие части
Бэйэтэ хаамар косилкалар, сиилэс отун кырбыыр массыыналар биир кэм куугунас тыастарынан аргыстанан үлэ күннэрэ ааһаллар, ааһаллар. Л. Попов
Албын бааһынай түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ася лапсаны кырбыыр, миэхэ эргиллэн, хантан, ханна баран иһэрбин эҥин ыйыталаһар. Н. Габышев
2. Күүскэ оҕус, сырбаталаа. ☉ Бить, ударять по чему-л. твердому
Мин чаһыны көрөн тураммын, халанчаны кырбаатым да, бука бары үмүрү тардыллан, үлэҕэ киириэх тустааххыт! Амма Аччыгыйа
Сырҕан эһэлэр кэлэн Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Дириҥ муора долгуна Дэриэспэ тааһы кырбыыр. С. Васильев
△ Быһыта оҕус, быһыта биэртэлээ (күүстээх утары тыал, самыыр туһунан). ☉ Бить, хлестать (о встречном ветре, дожде)
Сааскылыы хатан дьыбардаах түүн буолла, кылыс тыал сирэйбин быһыта кырбыыр. В. Чиряев
3. Кими, тугу эмэ ыалдьар, эмсэҕэлиир гына сыс, оҕус. ☉ Бить, избивать кого-л. [Ньукулай:] Кырбаатахха да тахсыбатах хараҕым уута таҕыста. А. Софронов
Туруйа Боҕорҕоно үрдүгэр сапта түһэр. Дабыдалын, атаҕын тоһута кырбыыр. Суорун Омоллоон
Күрүөҕэ киирэн, ынаҕы оту тула көтүтэ сылдьан үлтү кырбаата. Күндэ
◊ Кылы кырбаабыт (кырбастаабыт) курдук көр кыл
[Баһымньы:] Инньэ гынан абааһылар туох да кэмэтэ суох, кылы кырбаабыт курдук, элбэх буолбуттар. А. Софронов
ср. тюрк. кырмала ‘разбить на куски’

I
аат.
1. Киһи этин тэһэ анньан ыарытыннарар туох эмэ сытыы саркааҕа, иннэтэ. ☉ Острая, колющаяся шероховатость, колючка, шип, иголка
Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
Люба ачыкытын бигээбитинэн төҥкөйөн, түүппүлэтин иһиттэн от хатыытын тэбиир. У. Нуолур
Өтөх таһыгар аһыҥалар атахтарын хатыытынан кынаттарын аалан сырдырҕаталлар. Н. Якутскай
Үгүс үүнээйилэр уу паар буолан көтүүтүн аҕыйатаары, сэбирдэхтэрэ олус кыра буолаллар, оттон сороҕор сэбирдэхтэрин оннугар хатыылар үүнэн тахсаллар. КВА МГ
2. көсп. Киһини өһүргэтэр, хомотор тыл-өс. ☉ Язвительное замечание, злобная насмешка, колючка, колкость
Маайа сүрэҕэр, өйүгэр: «Аны ким эрэ кэлэн албыннаан барбыта буолаарай?», — диэн санаа хатыы буолан дириҥник хатанар. Н. Якутскай
Бу көрсүһүүттэн мин үөрүүм Айыына киэнин курдук толорута суоҕа, дууһам түгэҕин хатыы аалара. Далан
Тыл да хатыыта, мас да хатыыта биир быһыылаахтар: бэрт кыралар да мэлдьи аалаллар. П. Тобуруокап
♦ Халлаан хатыытын курдук — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Неисчислимо много, бесчисленное множество
Оҕонньоттор буоллаҕына «күөл диэн биһиэхэ халлаан хатыытын курдук» биитэр «күөл диэн итиннэ сүүтүк доҕуутун курдук» дэһээччилэр. Багдарыын Сүлбэ
Манна мин өбүгэлэрим олорбуттара. Халлаан хатыытын курдук кыймалас элбэх этилэр. «ХС». Хатыылаах тыл — кыһыылаах, киһини хомотор, өһүргэтэр тыл. ☉ Язвительное замечание, колкость, шпилька
Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
Хатыы- лаах тылгынан аалын көр аалын. Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап
[Сэмэн:] Эмиэ туох буоллугут, хатыылаах тылгытынан Таанньаҕа аалынныгыт? «ХС». Хатыылаах хараҕынан (хатыылааҕынан) көрөр — сөбүлээбэтэхтии, өстүйбүттүү, өһөөбүттүү көр. ☉ Смотреть на кого-л. недружелюбно, злым взглядом (букв. колючими глазами смотрит)
Кууһума инитин диэки хатыылаах хараҕынан көрбүтэ уонна оронугар тиийэн таҥастыын сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Турантаев, хаана уларыйан, Уолуктайы хатыылааҕынан тобулу көрдө. Болот Боотур
Баабылап тоҕо эрэ сэрэммит дуу, куттаммыт дуу курдук Өлөксөөс диэки хатыылааҕынан көрүтэлиир. Н. Якутскай
◊ Оҕо хатыыта көр оҕо. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Хатыы- лаах эрбэһин (ыт тыла) — таҥаскасапка, түүгэ хатанан хаалар бөлтөркөй астаах улахан кэтит сэбирдэхтээх сыыс от. ☉ Сорное растение с колючими цепкими соцветиями или плодами, лопух, репейник
Оннук арыы, дьүдьэйбит томуйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Лопух (хатыылаах ыт тылын) сиппит астардаах корзинкалара араас кыыл, сүөһү түүтүгэр эбэтэр киһи таҥаһыгар хатанан, үөскээбит үүнээйилэртэн букатын ыраатан хаалаллар. КВА Б
Кини бадараан устун аһара түргэнник сүүрэн аҕылаабыт, атаҕын хатыылаах эрбэһиҥҥэ хайыта тыыппыт. Р. Киплинг (тылб.). Хатыы от — хатыылаах эрбэһин (ыт тыла) диэн курдук. Хатыы от сиэмэтэ тарҕаныан иннинэ хотуурунан охсуохха эбэтэр илиинэн үргүөххэ наада. ВДИ ҮөКОБҮ
ср. алт. хаду ‘гвоздь’
II
хат I диэнтэн хай
аата. Охсуллубут от хатыыта мунньааччылар туруналлар. Хомус Уйбаан
♦ Тыҥ хатыыта көр тыҥ II
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутунмаһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Турар-турбат өлгөм үүнүүнү былдьаһа Тыҥ хатыытыттан ходуһаҕа киирдэҕэ. Чэчир-76
III
1.
хат II диэнтэн хай. аата. Баҕадьы ситиитин хатыы — эмиэ ылбычча дьахтар ылсыбат үлэтэ. КЕГ ДьСТ
Сиэлинэн быа хатыыта — ньилбэк бааһырыар диэри сыралаах үлэ. НБФ-МУу СОБ
2. даҕ. суолт. Хатыллыбыт. ☉ Кручёный
Хатыы кымньыы кыланан Халтаҥ эккэ хатанна. И. Чаҕылҕан
Онуманы баайар, өрөр үгэстээх дьон хатыы сабы сууйарга тиийээччилэр — оччоҕо сап дыгдайааччы. ДьХ
Хатыы быа төһө да эриллибитин иһин син биир быстар. «Кыым»

аат.
1. Ханна эмэ ыраах сылдьыы, ыраах барыы (үксүгэр улахан сыаллаах-соруктаах, тэриниилээх). ☉ Дальняя поездка, путешествие, путь, дорога (обычно трудная, длительная и хорошо снаряженная). Айаҥҥа тэрин, айаҥҥа хомун
□ Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.)
Ыраах айаҥҥа, кутталлаах суолга таптыыр кэргэнин ыытыан төһө да баҕарбатар, Ньургуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийэр. Н. Якутскай
Бэрт эрчимнээх куоластаах дьахтар саҥата араадьыйаланан сөмөлүөттэр айаннарын иһитиннэрэн субурутар. Амма Аччыгыйа
Ыраах айаннартан ыран, сылайан, Төһө да сындалыйан истэрбин, Эн тускунан бу саҥа ырыаларбын Мин алмаас оҕуруолуу тиһэбин. С. Данилов
2. Ыраах барар, сылдьар суол, барыы хайысхата. ☉ Направление движения, путь, дорога
Биһиги айаммытын эмиэ намыһах сэппэрээк талахтаах үрдүк сыыр бүөлүү түһэ сытар. Н. Заболоцкай
3. Барыы, баран иһии түргэнэ. ☉ Темп, скорость пути
Мин урукку айаммар холоотоххо ордук күүскэ көтүөм. Ньургун Боотур
Өйдөөх сүөһүлэр [ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Түргэн электровоз барахсан Түрбүйэн-күрбүйэн түспүтэ, Аттанан «дьаамыттан» арахсан, Айана эбиллэн испитэ. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Инники диэки барыы, сайдыы. ☉ Путь развития, продвижение по ступеням развития
Мин иннибэр Киэҥ суол Арыллан-күлүмүрдүү сытар. Ыҥырбытыҥ эн миигин, хомсомуол, Дьолго көтүтэр айаҥҥар. П. Тулааһынап
Күн аайы суол солуур этибит Өспөт дьол айанын аартыгар. С. Данилов
Биһиги уруккулары кытта аат былдьаспаппыт, кинилэр айаннарын салҕаан баран иһэр дьоммут. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Көлө атахтарын олбу-солбу үктээн, сүүрүү-хаамыы икки ардынан барыыта. ☉ Медленная рысь (средний аллюр)
Суһал айаннаах ат. СГФ СКТ
Айан сэлии икки ардынан атаралаабыт суола, кылы тарпыт курдук, көбүс-көнөтүк дыргыйа сытар. Л. Попов
♦ Аҕыс арахсыылаах айан хатын — эрэйдээх, оһоллоох-моһоллоох ыарахан уһун айан (айаны улуутутан, айан моһолуттан саллан этии). ☉ Долгая, изнурительная дорога, полная тяжелых испытаний (букв. со многими распутьями госпожа-дорога — следует ехать с большими предосторожностями)
Үрүҥ Уолан убайым түгэҕэ биллибэт күрэ ииҥҥэ тимирэн хаалла, тоҕус мөҕөһүннээх суол оһолугар, аҕыс арахсыылаах айан хатын алдьархайыгар түбэспит. ПЭК ОНЛЯ II. Айан аанын ас — уһун айаҥҥа турун. ☉ Начать долгий путь, отправиться в дальнюю дорогу
Айан аанын аһан, Ахсым суолу тэлэйэн Айа чаачар курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
◊ Айан киһитэ — ыраахтан саҥа кэлбит эбэтэр ыраата бараары тэриммит киһи; ыраахтан иһэр киһи. ☉ Только что приехавший или собирающийся в дальнюю дорогу человек; путник
Айан киһитэ киэҥ суолу таптыыр (өс хоһ.). Бу айан киһитэ кинилэр аттыларынан ааһар айан суолун тутан иһэр. Эрилик Эристиин
Айан киһитэ ааспыта буолуо, суол киһитэ тутайбыта буолуо — Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, сөлөгөйүнэн утахтааҥ! Ньургун Боотур. Айан суола — чугас эргининэн буолбакка, ыраата барар суол; ыраахха барар элбэх сырыылаах киэҥ суол. ☉ Большая проезжая дорога, большак
Айан суолугар туора охтубут харыйа курдук киһи (өс хоһ.). Айан суолунан биир маҥан аттаах мааны баҕайы киһи ааһан иһэн, тосту кинилэр диэки туораан, айаннатан мэҥилитэн кэллэ. Күндэ
Суккун Сонноох Суут албын үс оҕуһунан айан суолун устун куораттаан иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Сиһин көннөрбүт айан суола Күнүскү сылааны умнан, Сииги бүрүнэн кылбачыйа Сытар сынньанан ахан! Н. Дьяконов. Айан суолун тут — олохтоох кыра суолтан улахан айан суолугар киир; ыраах айаҥҥа турун. ☉ Выходить на большую проезжую дорогу (с узкой местной); держать дальний путь
Күһүнүгэр Аркашалыын, тус-туһунан чаастарга түбэһэн, уһун айан суолун туппуппут. П. Аввакумов. Айан талыы — дьахтар оҕолоноругар бастакы улахан талыыта. ☉ Первые продолжительные родовые схватки
Ийэм эрэйдээххэ, Айан талыыны Арҕаһынан киллэрэн, Абытайдатан барбыттааҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айан талыыта номнуо аара суолга ааһан, хороҥ …… талыыта кургумун иһинэн куппутунан барбыта. Н. Заболоцкай. Айан тыала — кылгас кэмҥэ күрүскүрүс кэлэн ааһар сирилэс тыал. ☉ Порывистый ветер
Оһох уота ыкса түүн Улам өһөн барара, Ураатыгар айан тыала Улуйбахтаан ааһара. Күннүк Уурастыырап
Ол иһин аргыстаһабын айан тыалын, Санаабын байытабын саҥа сирдэринэн. С. Данилов
Айан тыалыгар көтөхтөрөн Арыт тиэтэйэ, бытаара, Хоту сөрүүкүү көттөхтөрө Кавказ чараас былыттара. И. Эртюков. Айан хааһа (куһа, көтөрө) — соҕурууттан айаннаан иһэр, эбэтэр соҕуруу айаннаан иһэр хаас (кус, көтөр). ☉ Птицы, улетающие на юг или прилетающие с юга (перелетные птицы)
Саас онно харалдьык тахсара, Үрэх хааһыгар ньургуһун үүнэрэ, Ааһар этилэр айан хаастара, Оннук усталлара оҕо саас күннэрэ. С. Данилов
Арыы элээнин иэнигэр Айан кустара аарыыллар, Оһуор сибэкки симэҕэр Ойуур лыахтар оонньууллар. И. Чаҕылҕан
Сынньаныахпыт этэ диэн сорохтор соҕурууттан хоту, оттон сорохтор хотуттан соҕуруу көтөллөр. Адьас айан көтөрүн курдук баҕайыларбыт. И. Данилов. Айан харыллата кэпс., күл.-ооннь. — эрдээх үтүө айанньыт, айаҥҥа үөрүйэх, сатабыллаах киһи. ☉ Человек, привычный к дороге, сноровистый (букв. дорожный сокол)
Хата, айан харыллата буолуо эбиккин ээ, миигиннээҕэр баҕас ордуккун, оҕонньор кыыс эрэйдээбэккэ иһэриттэн үөрэрин эттэ. А. Сыромятникова. Айаҥҥа (айан суолургар) тур (турун) — ыраах барар быһыынан тэринэн айаҥҥын саҕалаа. ☉ Отправляться в далекий путь, начать свое путешествие
Кини айаныгар саҥардыы турбут быһыылаах, сылайбатах, эрчимнээхтик сыыйыта тэбэн сырдырҕата турбут. Амма Аччыгыйа
Улахан аартык устунан Угуйар айаҥҥа турдум. С. Руфов
Буурҕалаах буомнары нөҥүөлээн түсүһэн, Суолталаах киэҥ айан суолугар туруннуҥ. Күннүк Уурастыырап. <Тоҕус кулугулаах> дорҕоон (дорҕоонноох) айан суола — киэҥник биллэр, сураҕырар, ыраах барар, элбэх киһи сылдьар суола (толорутун фольк. улуутутан, киэргэтэн этии). ☉ Широко известная, оживленная проезжая дорога (украшающий эпитет в фольк.)
Дорҕоон айан суолугар Араас киһи түмсүбүт. А. Абаҕыыныскай
Дорҕоонноох айаҥҥа Турдаҕым диэн буоллун, Сүүрүккэ, долгуҥҥа Сүктэрдэ олоҕум. Дьуон Дьаҥылы
Амаан-дьамаан айаным алдьархайа Тоҕус кулугулаах Дорҕоон айан суолун Содула сутатан, Элэм эстэн, Былам быстан …… Аан дойдубуттан …… ааттаспытым. С. Зверев
Тибилгэн айан суола көр хоролҕон айан суола. Киэҥ алааһы ортотунан ааһар тибилгэн айан суолун кытыытыгар аарыма тиит үүнэн турарын көрбүккүт дуо? Софр. Данилов. Тэргэн айан суола — суоллартан эрэ бары өттүнэн уһулуччу чорбойор суол (киэҥинэн, сырыытынан, оҥоһуутунан дэхситинэн эҥин). ☉ Самая оживленная большая и лучшая трактовая дорога
Исай аҕатын пааматынньыга Дьокуускайтан Покровскайдыыр тэргэн айан суолугар турар. «ХС». Ходьороҥ айан — түргэн, сиэлии-сүүрүү былаастаах суһал, тиэтэл сырыы, хаамыы. ☉ Быстрый, между бегом и рысью, торопливый ход
Оннооҕор тротуарынан сылдьар сатыы дьон биир кэм ходьороҥ айанынан хаамсаллар. Н. Якутскай
Холлороон айан суола көр холлороон. Манна төттөрү-таары сыбдырыһан, холлороон айан суолун таһаарыммыттар. Амма Аччыгыйа. Хоролҕон айан суола — киэҥ-куоҥ, сылдьыһыылаах, дэхси көнө суол. ☉ Оживленная утоптанная широкая прямая дорога
Үөһэ аҕыйахта атыллаатар эрэ хоролҕон айан суолугар киирэр. М. Чооруоһап
ср. тюрк.-монг. айан, айаҥ ‘путь’, ‘путешествие’

I
аат.
1. Киһиэхэ аҕатын эбэтэр ийэтин аҕата. ☉ Отец отца или матери, дед
Тоҕус уоннаах эһэтигэр Толя кэпсээн чэмэлийэр. П. Тобуруокап
Кини эһэтэ Быралгы былыр тайҕаҕа киирэн баран төннүбэтэҕэ үһү. И. Гоголев
Эһэм төһө да кырыйдар, Баттаҕа төһө да маҥхайдар, Көрүдьүөс күндү сэһэннээх, Көр-күлүү кэпсээннээх. Т. Сметанин
2. харыс т., итэҕ. Уот иччитигэр эбэтэр булт иччитигэр Байанайга ытыктаан, сүгүрүйэн туһулааһын, туһулаан этии (үксүгэр тард. сыһыар-х уонна «тойон» диэн тылы кытары тут-лар). ☉ Почтительное обращение к духу огня или духу леса и воды, покровительствующему охотничьему или рыболовному промыслу, — Баянаю (обычно употр. с притяж. аффиксом и добавлением слова «господин»)
Харыс бытык, Хаччы сото, Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах даа буолларгын ыксалаан, Суох даа буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
[Сайсары уот иннигэр сөһүргэстиир:] О, тойон эһэм! Олус да ууннулар, Наһаа да дайбаатылар, Эгэ да диэлийдилэр! Суорун Омоллоон
Бардам тутуу, Барылы кэскил, Баай Байанай, Тойон эһэм обургуо! С. Зверев
◊ Баай барыылаах Байанайым (<Тойон> эһэм, эһэкэм) көр барыылаах
Баай барыылаах тойон эһэм, «эһээ» диэтэхпинэ, «эһээ» диир курдук буоларыҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары — Чоочоҕо:] Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына, миигин Баай хара тыа иччитэ Баай байанай эһэм Балым баайыттан матардын! А. Софронов
Хос эһэ көр хос II. Былыр хос эһэҥ эрэйдээх алаас ыалын аччыктыыртан быыһаары, бэйэтин сүөһүтүн сиэтэн буруйданан хаайыыга быраҕыллан сарбыллаахтаабыта. Айысхаана
Ыал амарах аҕата, эйэҕэс эһэтэ, хос эһэтэ. СВИ СММТО
Былыыр-былыр арай биирдэ эн хос эһэҥ миигин, эдэр уолчааны, ыраах балыктата муора туонатыгар илдьэ барда. А. Кривошапкин (тылб.). Эһэ кылын көр кылын I. Эһэ кылыным Ньурбаҕа биллэр-көстөр күүстээх киһи эбитэ үһү. Эһэ тойон көр тойон. Кыыһым оҕолорун кытары эһэ тойонун аахха ыалдьыттыы бардылар
ср. др.-тюрк. эчү апа ‘предки’
II
аат. Кугастыҥы күрэҥ түүлээх улахан адьырҕа кыыл. ☉ Крупное хищное млекопитающее с длинной бурой шерстью, медведь
Эһэ хатан баҕайытык кыланна, …… хааһаҕы быраҕаттыыр курдук тыа диэки омуннаахтык ойуоккалыы турда. Т. Сметанин
Эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ сырыттаҕына торҕоннуур, киһигэ-сүөһүгэ кутталлаах буолар. И. Сосин
Эһэ суоһа-суодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара. ПАК ЭТ
♦ Харыга аспыт эһэ көр хары. Оҕонньор, сатаҕай илиилээх уолуттан кыыһыран-кыйыттан, харыга аспыт эһэ курдук буолан олорор. Эһэ баһа буолан олорор — суостаах-суодаллаах көрүҥнэммит. ☉ Иметь грозный, устрашающий вид (букв. выглядит [как] медвежья голова)
[Уоһук:] Былыр киэҥ сирдээх, халыҥ баайдаах, элбэх үлэһиттээх баайдар, кулаактар аҕай эһэ баһа буолан олорбуттара. Күндэ. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы көр кымырдаҕастаа. Эһэ кымырдаҕастаабытыгар дылы (өс хоһ.). Эһэтэ киирбит — улаханнык кыыһырбыт, кыйахаммыт. ☉ Разгневаться, разозлиться (букв. его медведь [в него] вошёл)
[Кинээс] дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
◊ Кэриим эһэтэ — мэнээк эһэ диэн курдук (көр мэнээк)
Иллээх-эйэлээх ини-биилэр иннилэрин биэрбэттэр, кинилэртэн оннооҕор кэриим эһэтэ хорҕойор. Айталын
Мэнээк эһэ көр мэ- нээк. Быйыл чугаспытынан мэнээк эһэ баар буолбут. Олгуйдаах эһэ көр олгуй. Оҕокком, ойуурга өр сылдьан, Олгуйдаах эһэҕэ түбэспит. Д. Апросимов
Кэнники Афанасий убайдарын булан баран өссө икки эһэни бултаабыттара. Онтон биирдэстэрэ олгуйдаах аарымата этэ. «ХС». Сырҕан эһэ — ордук киҥнээх, адьырҕа эһэ. ☉ Лютый, свирепый медведь
Сырҕан эһэлэр кэлэн, Сытырҕаан сырдырҕаттылар, Чөҥөчөгү кырбаатылар. Эллэй
Сырҕан эһэ сынаҕалыыра, Боруллуо көтөр боруҥнуура, Хара суор үөрэ Хааҕыргыы халаахтыыра. С. Зверев
Лоҥкууда үрэх, сырҕан эһэ арҕаһын түүтүн курдук, хара ыарҕанан бүрүллэн уһаан-тэнийэн сытта. М. Доҕордуурап
Үрүҥ эһэ көр үрүҥ. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
Үрүҥ эһэ арҕаһа Үрүҥ мууһу быыһынан Өрүкүйэн көһүннэ, Үллэҥэлии хамсаата. Л. Попов
Хаардаах куйаар устун үрүҥ эһэлэр мээмэйдииллэр. МЛФ АҮө
Хаамыы эһэтэ көр хаамыы. Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай
Хагдаҥ эһэ көр хагдаҥ. [Булчукка] Сүүрэр атахтаах барыта Сөһүргэстии түһэн истэ: Дьааҥы тэһии чубукута, Хара тыа хагдаҥ эһэтэ. Эллэй
Бэрт улахан хагдаҥ эһэ тыылыы тэбэн сытар. Эрилик Эристиин
Мотуок солконон нуоҕалдьыйбыт ойуур, дьүдьэйбит хагдаҥ эһэ арҕаһын түүтүнүү, кугдарыйбыт. М. Доҕордуурап
Эһэ бараах көр бараах. Биһиги дьоммут бара сатаан, кустарыгар ханыылаттахтара аатыран, биир эһэ барааҕы кытта икки чөкчөҥөнү өлөрдүлэр. Н. Заболоцкай
Тыһыынча тоҕус сүүс биэс уон сэттэ сыллаахха Улуу арыыга тиэрбэстээх эһэ барааҕы өлөрбүттэрэ. АЛА КК
Кынатын тоһуттаран сүүрэ сылдьар эһэ барааҕы туттулар. «ХС». Эһэ кырыымпата от көр кырыымпа. Оттуур алааспытыгар эһэ кырыымпата от быйыл хойуутук үүммүт. Эһэ мэнээ- гэ — сайынын кыайан уойбакка, эһэ күһүн арҕахха киирбэккэ бэйдиэ барыыта (маннык эһэ дьоҥҥо, сүөһүгэ олус кутталлаах буолар). ☉ Появление поздней осенью медведей-шатунов, не залёгших в спячку (такие медведи очень опасны для людей и домашнего скота)
Күһүн ырбыт, кыайан уойбатах кыыллар арҕахха киирбэттэр. Оннуктар киһиэхэсүөһүгэ олус кутталлаахтар уонна кыһын тоҥон өлөллөр. Итини эһэ мэнээгэ дииллэр. ПАК ЭТ. Эһэ сиир талаҕа — үрүҥ талах диэн курдук (көр талах). Бу тыаҕа эһэ сиир талаҕа хойуутук үүммүт