I 1) шип; шипы; дөлүһүөн хатыыта шипы шиповника; 2) заноза; (илиибэр ) ха-тыыны киллэрдим я занозил палец; 3) иглы (напр. у ерша, окуня); хаахынай хатыыта хребтовые иглы ерша; 4) маленький гвоздик; мелкие гвозди; 5) неровность, шероховатость; муоста хатыыта шероховатости пола.
II 1. и. д. от хат =; 2. кручёный; хатыы быа кручёная верёвка; хатыы сап ссученная нитка.

тощать, худеть (напр. от болезни).

I нареч. снова, повторно, вторично; хат оҥор сделай заново, переделай; хат кэллэ он вторично пришёл; хат-хат ыйытыма не переспрашивай.
II беременная (о женщине).

I 1) сохнуть, высыхать; тирии хатта кожа (снятая) высохла; хаптаһын хайа хатта доска рассохлась; ардах түспэккэ, сир хатан хаалла земля высохла, потому что давно не было дождя; хам хат = совсем засохнуть; присохнуть; 2) черстветь; килиэп хаппыт хлеб зачерствел; 3) перен. разг. долго ждать, заждаться; хаппытым хас да хонно жду долго, несколько дней; 4) перен. худеть; дэлби хатан хаалбыт он совсем исхудал.

II сучить, вить; сап хат = сучить нитки; кыһыл кумаҕынан өтүү хатар йогов, из красного песка верёвку вьёт (говорится о красноречивом человеке).

I 1) закрывать, запирать (на крючок, на замок), заблокировать; ааны хатыырынан хатаа = закрыть дверь на крючок; күлүүһүнэн хатаа = запереть на ключ; 2) прибивать что-л. (гвоздём); тоһоҕонон хатаа = прибить гвоздём; 3) перен. удерживать в памяти, запоминать; кытаанахтык өйгөр хатаа = крепко запомнить что-л.
II похолодать (весной); бүгүн хатаабыт сегодня похолодало.

I
аат.
1. Киһи этин тэһэ анньан ыарытыннарар туох эмэ сытыы саркааҕа, иннэтэ. ☉ Острая, колющаяся шероховатость, колючка, шип, иголка
Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
Люба ачыкытын бигээбитинэн төҥкөйөн, түүппүлэтин иһиттэн от хатыытын тэбиир. У. Нуолур
Өтөх таһыгар аһыҥалар атахтарын хатыытынан кынаттарын аалан сырдырҕаталлар. Н. Якутскай
Үгүс үүнээйилэр уу паар буолан көтүүтүн аҕыйатаары, сэбирдэхтэрэ олус кыра буолаллар, оттон сороҕор сэбирдэхтэрин оннугар хатыылар үүнэн тахсаллар. КВА МГ
2. көсп. Киһини өһүргэтэр, хомотор тыл-өс. ☉ Язвительное замечание, злобная насмешка, колючка, колкость
Маайа сүрэҕэр, өйүгэр: «Аны ким эрэ кэлэн албыннаан барбыта буолаарай?», — диэн санаа хатыы буолан дириҥник хатанар. Н. Якутскай
Бу көрсүһүүттэн мин үөрүүм Айыына киэнин курдук толорута суоҕа, дууһам түгэҕин хатыы аалара. Далан
Тыл да хатыыта, мас да хатыыта биир быһыылаахтар: бэрт кыралар да мэлдьи аалаллар. П. Тобуруокап
♦ Халлаан хатыытын курдук — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Неисчислимо много, бесчисленное множество
Оҕонньоттор буоллаҕына «күөл диэн биһиэхэ халлаан хатыытын курдук» биитэр «күөл диэн итиннэ сүүтүк доҕуутун курдук» дэһээччилэр. Багдарыын Сүлбэ
Манна мин өбүгэлэрим олорбуттара. Халлаан хатыытын курдук кыймалас элбэх этилэр. «ХС». Хатыылаах тыл — кыһыылаах, киһини хомотор, өһүргэтэр тыл. ☉ Язвительное замечание, колкость, шпилька
Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
Хатыы- лаах тылгынан аалын көр аалын. Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап
[Сэмэн:] Эмиэ туох буоллугут, хатыылаах тылгытынан Таанньаҕа аалынныгыт? «ХС». Хатыылаах хараҕынан (хатыылааҕынан) көрөр — сөбүлээбэтэхтии, өстүйбүттүү, өһөөбүттүү көр. ☉ Смотреть на кого-л. недружелюбно, злым взглядом (букв. колючими глазами смотрит)
Кууһума инитин диэки хатыылаах хараҕынан көрбүтэ уонна оронугар тиийэн таҥастыын сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Турантаев, хаана уларыйан, Уолуктайы хатыылааҕынан тобулу көрдө. Болот Боотур
Баабылап тоҕо эрэ сэрэммит дуу, куттаммыт дуу курдук Өлөксөөс диэки хатыылааҕынан көрүтэлиир. Н. Якутскай
◊ Оҕо хатыыта көр оҕо. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Хатыы- лаах эрбэһин (ыт тыла) — таҥаскасапка, түүгэ хатанан хаалар бөлтөркөй астаах улахан кэтит сэбирдэхтээх сыыс от. ☉ Сорное растение с колючими цепкими соцветиями или плодами, лопух, репейник
Оннук арыы, дьүдьэйбит томуйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Лопух (хатыылаах ыт тылын) сиппит астардаах корзинкалара араас кыыл, сүөһү түүтүгэр эбэтэр киһи таҥаһыгар хатанан, үөскээбит үүнээйилэртэн букатын ыраатан хаалаллар. КВА Б
Кини бадараан устун аһара түргэнник сүүрэн аҕылаабыт, атаҕын хатыылаах эрбэһиҥҥэ хайыта тыыппыт. Р. Киплинг (тылб.). Хатыы от — хатыылаах эрбэһин (ыт тыла) диэн курдук. Хатыы от сиэмэтэ тарҕаныан иннинэ хотуурунан охсуохха эбэтэр илиинэн үргүөххэ наада. ВДИ ҮөКОБҮ
ср. алт. хаду ‘гвоздь’
II
хат I диэнтэн хай
аата. Охсуллубут от хатыыта мунньааччылар туруналлар. Хомус Уйбаан
♦ Тыҥ хатыыта көр тыҥ II
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутунмаһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Турар-турбат өлгөм үүнүүнү былдьаһа Тыҥ хатыытыттан ходуһаҕа киирдэҕэ. Чэчир-76
III
1.
хат II диэнтэн хай. аата. Баҕадьы ситиитин хатыы — эмиэ ылбычча дьахтар ылсыбат үлэтэ. КЕГ ДьСТ
Сиэлинэн быа хатыыта — ньилбэк бааһырыар диэри сыралаах үлэ. НБФ-МУу СОБ
2. даҕ. суолт. Хатыллыбыт. ☉ Кручёный
Хатыы кымньыы кыланан Халтаҥ эккэ хатанна. И. Чаҕылҕан
Онуманы баайар, өрөр үгэстээх дьон хатыы сабы сууйарга тиийээччилэр — оччоҕо сап дыгдайааччы. ДьХ
Хатыы быа төһө да эриллибитин иһин син биир быстар. «Кыым»

туохт. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн толору сит-хот. ☉ Достигнуть полной физической и духовной зрелости
Сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа саҥа олох араас үлэтигэр-мөккүөрүгэр буһа-хата охсубут, бэрт кыра үөрэхтээх, сахалыы уохтаах араатар, сытыы-хотуу дьон үөрэнэллэрэ. «ХС»
Петр Сенькин сэрии диэн тугун-ханныгын билэн буспут-хаппыт. «ХС»

туохт.
1. Уу, сиик тиийбэтиттэн кууран, кыратый, куччаа (үүнээйи туһунан). ☉ Уменьшаться в размере, высыхать от нехватки влаги, вянуть (о растении)
Иинэн-хатан турбут Титирик тиит мастар Тэтэркэй киистэлэннилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бадаай тойон алтан араҥаһын сүкпүткөтөхпүт былыргы модун тиит билигин иинэн-хатан турар. Л. Попов
Уоттаах-буурҕалаах сылларга ииммит-хаппыт чараҥҥа саҥа хахыйахтар чүмэчи курдук сандаардылар. И. Егоров
2. Дьүдьэйэн, этиҥ-хааныҥ уолан, улаханнык ыран хаал (ыарыыттан, ыар санааттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (от болезни, постоянных тяжелых дум, большого горя)
Кыыһа ыарыыта бэргээн, үксүн сытан тахсар, сэниэтэ да суоҕа сүрдээх. Өссө ордук ииннэ-хатта, кубарыйда. Болот Боотур
Оо, эрэйдээҕим, иинэн-хатан, илиитэ-атаҕа синньээн, көхсө хопполлон сирэйэ-хараҕа ньаспаллан, сэрбэйэн-арбайан, түргэнник да кырыйда-дьүдьэйдэ. Болот Боотур
Кини [Огдооччуйа] өссө да өр ыалдьан, иинэн-хатан баран, кэнники өлөн хаалта. Н. Заболоцкай

китиэ-хатаа буол — кыыһыр, киҥнэн. ☉ Злиться, сердиться
Балаайа барахсан... Урут Дарыбыан биир эмэ ытыгылыыр киһитин маанылаары гыннаҕына, быһа китиэ-хатаа буолар бэйэтэ, аһыы-аба күнүгэр сымнаан, өһүллэн биэрэр буоллаҕа. В. Яковлев
Киһим саҥата суох китиэхатаа буолан эрдэҕинэ, эмээхсин сатана эпсэн биэрдэҕэ үһү. «Чолбон»

туохт.
1. Кубус-кураанах буол. ☉ Быть, стать совершенно сухим
Быһыт оҥоһуллубатаҕа, уу тахсыбатаҕа буоллар, бу ходуһа бүтүннүү ити курдук кууран-хатан кугдарыйан туруо этэ. Амма Аччыгыйа
Ардах түһүмүнэ, сир-дойду кууран-хатан барда. М. Доҕордуурап
2. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть
Аһаатахтарына Хабырыыс-Хоборооско эмээхсин куурбут-хаппыт илиитэ хайаан да астарын дуомуттан арыый амтаннааҕын куду анньан биэрэр. И. Гоголев
Арай кини имигэс хаастара эрэ кини мэлдьи сылайбыт дьүһүннээх куурбукка-хаппыкка дылы сирэйин сэргэхситэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт. Улаханнык, уһуннук тоҥ, тымныыттан эрэйдэн. ☉ Мёрзнуть, испытывать неудобства от холода продолжительное время. Кыһын киһи тоҥор-хатар

тоҥ-хат диэнтэн хай
аата. Саҥа тутуу саҥардыы Саҕаланар кэмигэр — Тоҥуу-хатыы, Ыарахаттар үгүстэр. Эллэй

I
туохт.
1. Сиигэ, уута суох буолан, хагдарый, куур (от-мас, сир-дойду туһунан). ☉ Гибнуть от недостатка влаги, увядать, засыхать (о растительности); сохнуть, высыхать, засыхать изза отсутствия влаги (о почве, земле)
Добун сирдэр отторо хатан, хаһыҥтан тоҥон турар курдук хаамтахха курдурҕас тыастанна. М. Доҕордуурап
Ыраатта кураан буолбута, — Сирдойду куурда, хатта. Баал Хабырыыс
[Үүнээйи] буора хаттаҕына, уу кэмигэр аанньа кутуллубат буоллаҕына, умнаһа мастыйар, сэбирдэҕэ утуу-субуу түһэр, сибэккитэ тахсан иһэн таммалыыр. ЕАМ ББКП
2. Сиигин көтөн олоччу куур. ☉ Засыхать, высыхать (напр., о капле крови); становиться слишком сухим, пересыхать (напр., о губах)
Күөллэр үксүлэрэ уоллулар, үрүйэлэр кумаҕынан көрдүлэр, балыктар хайыылара хатан өллүлэр. И. Гоголев
Чабырҕайыттан хап-хара хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хаппыт. Н. Якутскай
Ийэлэрэ, бааһырбыт куба курдук, кыыкынаан ытаабыта да, ыртаччы хаппыт халтаһатыттан уу кэлбэт этэ. Эрилик Эристиин
Уостара куураллар, хаталлар, Уу кутан биэрбэттэр. А. Абаҕыыныскай
3. Сабыллыбакка, сууламмакка өр туран, сиигин көтөн, кытаатан хаал, буорту буол, курсуй (ас-үөл туһунан). ☉ Становиться твёрдым, портиться из-за потери влаги при неправильном хранении, черстветь (о продуктах питания)
Маайа хаппыт лэппиэскэлээҕин тоһута тутан тимир тэриэлкэҕэ туруорар. Н. Якутскай
Ыскаап иһигэр хатан хаалбыт килиэп тооромосторо сыталлара. П. Аввакумов
Бэҕэһээ киэһэ ордорбут куобахтарын этин уонна хаппыт иэдьэгэйи хобордооххо кутан аҕалан остуолга уурда. Р. Кулаковскай
4. Сөп буола кытаат (алдьаммат, үлтүрүйбэт гына — хол., туой, мас оҥоһуктары этэргэ); туһаҕа тахсар гына, төһө эмэ кэмҥэ сөптөөх сиргэ туран, куур, кураанах буол (хол., охсуллубут эбэтэр эмтээх оту, оттуллар маһы, аһы-үөлү этэргэ). ☉ Становиться прочным, твёрдым (об изделиях из глины, дерева); сушиться (о скошенной траве, о лекарственных травах); вялиться (напр., о мясе, рыбе)
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Субурҕаны хаста да оту эргитэҕин, кууруор, хатыар диэри. Н. Габышев
Күөрэгэй [кыыс аата] хаппыт үтэ балыгыттан ылан [эһэ оҕолоругар] биирдиини быраҕаттаата. Т. Сметанин
Былыр дьиэ маһа сылы быһа хата, суолла сытыахтаах. «ХС»
5. көсп., кэпс. Этиҥ-хааныҥ иинэ, суолла ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, сохнуть, чахнуть
Уон аҕыс саастаахпар мин туйгун Уляны таптааммын хаппытым. И. Гоголев
Мааппа эмээхсин куура хаппыт, уҥуоҕунан көрбүт имэ кытара түстэ. Күндэ
Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, сирэйэ кубарыйан, этэсиинэ хатан, хагдарыйар уһугар тиийбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ийэтэ батталтан өлбүтэ, …… Ол онтон эрэйи көрбүтэ, оҕокком буомура хаппыта. «ХС»
△ Ханнык эмэ ыарыыттан хамсаабат буола, этиҥ-сииниҥ баран (киһисүөһү этин-сиинин туһунан). ☉ Утрачивать подвижность, болезненно исхудать, усыхать (о части тела живого существа)
Уһуннук уһаммытым сэтигэр-сэлээнигэр уҥа илиим туттарбат буолла, тыыннаахпына хатта. Суорун Омоллоон
Илья Ефимович кырдьар сааһыгар уҥа илиитэ олус күүстээх үлэни тулуйбакка хатан барбыта. ОАП ОДьТС
6. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн күүстээх, тулуурдаах буолан таҕыс, оннук иитилин. ☉ Закаливаться, укрепляться (телом и духом)
Буурҕа уотун суоһугар Буһан, хатан үүммүтүм. П. Тулааһынап
Учуонай буолар диэн билигин олус үлэлээх, ыарахан. Үрдүк үөрэх кэнниттэн үлэлиигин, онтон үс сыл аспирантураҕа хатаҕын, диссертация суруйаҕын. Н. Габышев
Буут үлэттэн быһах угунуу хатта уонна, мэктиэтигэр, эдэригэр түһэргэ дылы буолан истэ. С. Федотов
△ Тулуурдаах, уҥумтуота суох быһый буола эрчилин, баайылын (үксүгэр сүүрүк ат туһунан). ☉ Спускать, сгонять жир, сбавлять вес, сушиться (обычно о скаковой лошади)
Соноҕостору тутан баран, кыһынын баайыллалларын курдук икки-үс хонукка кур отунан баайаҕын, оччоҕо түргэнник хатар. АНП ССХТ
♦ Баһа хатта көр бас II
Биир фашист илиитин даллаппытынан окуопаҕа төттөрү сууллар. Үөн, баһыҥ хатта ини... Багдарыын Сүлбэ
Бэлэһэ хатта — тамаҕа хатта диэн курдук. Төбөтө, ыаҕастаах уу курдук, дьалкыҥнас буолбут, бэлэһэ хам хатан хаалбыт. Н. Якутскай. Бэлэһиҥ (айаҕыҥ) хатаарай — айдаарыма, уоскуй (олус мэниктээбит, аһара барбыт оҕолору буойарга тут-лар). ☉ Так говорят, унимая расшалившихся детей (букв. [смотри] как бы горло не пересохло)
Аргыый эрэ, бэлэһиҥ хатаарай... Иҥииринэн хаппыт көр иҥиир. Тас көрүҥүн көрөн сэнээмэ — иҥииринэн хаппыт киһи. Күөмэ- йим куурда (кэһиэҕирдэ, хатта) көр күөмэй I. Катя уолуйбут омунугар күөмэйэ хатан хайдах эрэ аһыы амтаннанан хаалла. Н. Заболоцкай
Кинини [табаны] эккирэтэбит диэн күөмэйбит хатта. ВЛ РБЫ. Таас ытыс, хаппыт тарбах көр таас I. Ити киһиттэн көрдөһөн да диэн, таас ытыс, хаппыт тарбах. Тамаҕа хатта — олус утатан, айаҕын иһэ кууран хаалла. ☉ соотв. в горле пересохло
Тамаҕа хам хатар, Куртаҕа курулас. С. Данилов
Күөмэй, тамах хаттаҕына Омурт уу олуһун! И. Чаҕылҕан
Хаппыккар хатаа көр хатаа I. Миэхэ бэрт кыра эһэ үөһэ баар. Өлөр күммэр өрөһүлтэ гынаары хаппыппар хатаан сылдьабын. Далан
♦ Тыҥ хатта — сырдаа, сырдаан бар, халлаан сырдаата. ☉ Рассветать, начинать светать (букв. заря занимается)
Дьол баар эн түүн арыйар Тэтэрээтиҥ быыһыгар, Мин тыҥ хатыар диэри айар Таптыыр ырыам тылыгар. И. Гоголев
Тыҥ кылбайа хатыан инниттэн Табаһыттар хомуннулар. Р. Баҕатаайыскай
Тыҥ хатта илин саҕахха, Булчут турда хайыы-сахха. И. Артамонов
◊ Хам хат — 1) олус күүскэ ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно похудеть, исхудать, высохнуть
[Ньургуһун:] Иҥнэрим хааннара куурдулар, Илиилиин-атахтыын хам хаттым. Суорун Омоллоон
Уҥуоҕар хам хаппыт кыра оҕонньор, уоһун үрдүнээҕи маҥхайан эрэр бытыгын имэринэ-имэринэ саҥарар. М. Попов; 2) хамсаабакка биир сиргэ тур, олор. ☉ Застыть в каком-л. положении, прирасти к чему-л. (напр., к месту)
Чаһы стрелката биир сиргэ хам хаппыкка дылы сыҕарыйбат. И. Данилов
Октя барахсан кумааҕыга хам хатан эт тута илик эбит. «ХС»
«Аны уочаракка хам хатарым итэҕэс эбит», — диэн абаккатыгар ботугураан ылла. А. Кривошапкин (тылб.). Хойуута хатар — исүөс үлэтэ мөлтөөн, кыайан тахсан киирбэккэ эрэйдэнэр. ☉ Страдать запором
Ардыгар ыарыһах куртаҕын, оһоҕоһун үлэтэ мөлтүүр (хойуута хатар эбэтэр убуур). ТЕН ИДь
др.-тюрк., тюрк. хат
II
туохт. Икки утаҕы (хол., сүөһү иҥиирин эбэтэр сылгы сиэлин) ньилбэккэр ууран олорон бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу эрийэн сапта, быата өр. ☉ Сучить нитку (напр., из сухожилий животного), вить верёвку (напр., из конских волос)
Былыр мин эһэм сут дьыл …… эбэм баттаҕынан туһах хатан уонча улары бултаан өрүһүммүттэрэ үһү. Амма Аччыгыйа
Эбэтэ үрүҥ уонна хара өҥнөөх сылгы сиэлиттэн уһун ситии хатара. Г. Угаров
Орпут иҥиирдэрин илитэн баран иистэнэр сап курдук синньигэс гына сап хатар. «Чолбон»
Мин уот иннигэр олорон ньилбэкпэр тарбыйах өтүүтэ хатабын. «Чолбон»
♦ Кумахтан өтүүнү (быаны, ситиини) хатар (өрөр) көр кумах
Кумахтан өтүүнү хатар Кураанах тыл маастардара. Күннүк Уурастыырап
Кумахтан быаны да хаппаттар, Тыал тыаһа — эһи тылгыт! Баал Хабырыыс
(Кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү (кумаҕы) хатар — (кыһыл) кумаҕынан (тылынан) өтүү хатар диэн курдук (көр өтүү). Алексей Ивановичтара, кырдьык да, кыһыл тылынан кыайан өтүүнү хаппат киһи эбит. В. Ойуурускай
Жигитектэр — кыһыл тылынан кумаҕы хатар, хабараан, бас-баттах дьоннор. «ХС»
ср. хак., хат, тув. кадар, алт. кат ‘сучить, свивать’; др.-тюрк. хадар ‘вертеть’, ‘выворачивать’
III
даҕ., кэпс. Оҕолоноору сылдьар, ыарахан, оһоҕостоох (дьахтарга эрэ тут-лар). ☉ Беременная (о женщине)
Татьяна Афанасьевна кэргэнэ Алексей Трофимович сэриигэ барарыгар тохсус оҕотунан хат хаалбыта. ПНИ АДХ
Үлэтигэр кинини хат диэн өссө ким да өйдөөн-дьүүллээн билэ илик. Огдо
Хат дьахтар муҥханы үрдүнэн хаамыа суохтаах. Хаамтаҕына, балык булда хаҥнар дииллэр. «Саха с.». Хат буолуу дьахтар этигэр-хааныгар, доруобуйатын уопсай туругар улахан уларыйыылары үөскэтэр — бу дьахтар саамай тупсар, киэркэйэр, организма ситэр, толору сайдар кэмэ. ТЕН ИДь
♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? А-ИМН ОЫЭБЫ
Тобугар хат буолбут көр тобук. Чэ, доҕор, тобуккар хат буолбуккун дуу, бара охсуохха. НАГ ЯРФС II
IV
сыһ. Иккистээн, саҥалыы, хос (хол., тугу эмэ оҥор). ☉ Снова, вновь, повторно, вторично (напр., делать что-л.)
Дьэбдьиэ хат утуйуон санаата буолбата, уута да син хаммыт курдук. Болот Боотур
Тыл чыычаах буолбатах, төлө тутан баран, кинини хат төнүннэрбэккин. Н. Заболоцкай
Этэрбэһи хат улларарга эргэ уллуҥу көтүрэн, саҥаны олордуллар. Хомус Уйбаан
Билигин үгүс киһи уҥуохтара сыыһа оһон хат-хат туттаран эрэйдэнэллэр. А-ИНА ДьБО
◊ Хат таманнан көр таманнан. Онуоха көрдөҕүнэ — ата халыҥ куҥнаммыт, хат таманнаммыт, үтүө бэйэлэммит. Саха фольк.
тюрк. кат

I
туохт.
1. Тугу эмэ аһыллыбат гына сап (хол., күлүүстээн, олуурдаан). ☉ Закрывать, запирать что-л. (на замок, крючок)
Сып-сап таҥнан, кыбартыыратын хатаан, аллара түстэ. Е. Неймохов
Уордаахап киирээт, хап-сабар ааны хатаан кэбиспитэ. П. Степанов
«Тохтоо эрэ, бииргэ киириэх», — диэтэ Тимофей Нилыч массыынатын хатаан, күлүүһүн тылын сиэбигэр укта-укта. П. Аввакумов
2. Тугу эмэ туохха эмэ, батары саайан эбэтэр иҥиннэрэн түспэт гына иил, оҥор. ☉ Прибивать, вбивать что-л., прицеплять что-л. к чему-л., вонзать что-л. во что-л. Мойот кураанах күөгүтүгэр мэҥиэ хатыы олорон ойоҕоһугар кыра күлүүнү иһиттэ. Т. Сметанин
Сүгэтин аһыытынан маска хатаата. Сэмээр Баһылай
Эн аҕаҥ борбуйун иҥиирин быһа ыппыт оноҕоһун ити тииккэ хатаан хаалларбыта. В. Титов
♦ Болҕомтоҕун хатаа — болҕомтоҕун уур 1 диэн курдук (көр болҕомто)
Туох баар болҕомтотун үрүҥ маайкалаах эдэркээн уолга хатаата. Н. Лугинов
Витя болҕомтотун хатаабыт көтөрүн диэки Куонаан көрөн ылла. Н. Заболоцкай
Долоҕойгор тохтот (тут, хатаа) көр долоҕой. Үһүстээн да кэргэннэнэн табыллар биллибэт диэн Саша долоҕойугар хатаабыта. «ХС»
Мэйиигэр хатаа көр мэйии. Киэһэ мунньахха бараргын умнума, мэйиигэр хатаан кэбис. Өйгөр хатаа көр өй. Наһаар Наһаарабыс ити түбэлтэни умнубаттыы өйүгэр хатаабыта. Е. Неймохов
Киһи оҕо, эдэр эрдэҕинэ билбитин, өйдөөбүтүн үйэтин тухары саныы сылдьар, отойун умнубат. Өйүгэр хатыырдыы хатыыр. ИМС ОС
Аҕатын ити тылларын уол өйүгэр кытаанахтык хатаабыта. Дьиэ к. Санааҕын (санааҕар) хатаа — тугу эмэ бэлиэтии көр, өйдөө. ☉ Запомнить что-л., обратить внимание на что-л. Эппит тылбын Эккэр иҥэр, Саҥарбыт саҥабын Санааҕар хатаа. П. Ойуунускай
Гаврил Михайлович хайаан да бииргэ эмэ [сылгыга] санаатын хатаабыт буолуохтаах. «ХС». Сүрэххэр хатаа — өйгөр-санааҕар илдьэ сырыт. ☉ Сохранить в сердце, в памяти, запомнить
Кинилэр кэриэстэрин …… сүрэхпитигэр хатаан өйдүү сылдьыаҕыҥ! Амма Аччыгыйа
Эйэлээх хараххын Сүрэхпэр хатыаҕым. Күннүк Уурастыырап
Төбөҕөр ха- таа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Эн ити сүбэни эмиэ төбөҕөр кытаанахтык хатаа. И. Федосеев
Уу, быданнааҕы да суолу киһи өйө төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС». Хаппаргар хатаа — умнубат гына, кистэлэҥ санаа оҥостон илдьэ сырыт, өйгөр тут. ☉ Хорошо, надолго запомнить, сохранить в памяти (что-л. тайное)
Мэркииттэр хайа эрэ баайы-дуолу мунньунардыы, кыра да хом санааны хаһаанан, хаппардарыгар хатаан иһэллэр. Н. Лугинов. Кини кэрэ мөссүөнүн Сүрэхпэр сөҥөрдөбүн, Хаппарбар хатыыбын
эвен. фольк. Хаппыккар хатаа кэпс. — 1) ким да көрбөт, булбат гына кистээ. ☉ Тщательно прятать, хранить, скрывать что-л. (подальше от чужих глаз)
Дьэ, харчытын ыллар эрэ, дьахтар дьахтара өтөн, хаппыкка хатыа этэ... Миигиттэн кистиэ... А. Чехов (тылб.); 2) туох эмэ кистэлэҥи кимиэхэ да кэпсээмэ. ☉ Сохранить в тайне
Эн итини миигиттэн эрэ иһиттиҥ, таскар таһаарбакка, хаппыккар хатаан кэбис. «ХС». Хараҕын уотун хатаабыт — туохха эмэ ымсыыра санаабыт. ☉ соотв. положить глаз на что-л. Манчаары хабыр, эдэр сааһыгар хараҕын уотун хатаабыт баайдарын тэлгэһэлэригэр маҥан атынан ойутан киирэрэ. И. Гоголев
Үрдүк маска айыы да, абааһы да Харахтарын уотун хатыыллар. И. Гоголев
Хаарыаннаах хара тааска Харах уотун хатаабыт. Эллэй. Хараххын хатаа кэпс. — 1) тугу эмэ көрөн өйдөөн хаал, бэлиэтии көр. ☉ Окинуть взором, задержать взгляд
Нартаахап хараҥаҕа биллэ-биллибэттик туртайар Леся сирэйигэр тиһэх төгүл хараҕын хатаан баран, аппа диэки хаампыта. Софр. Данилов
Кэлэ-бара биригэдьиирдээх Наастаҕа үөннээх хараҕын хатаан ааһар. С. Федотов
Сэмэнчик ол дьиэлэргэ хараҕын хатаата. «ХС»; 2) кимиэхэ, туохха эмэ ымсыыра санаа, кими, тугу эмэ сөбүлүү көр. ☉ соотв. положить глаз на кого-что-л.
Волостной Туман кини атыгар хараҕын хатаабытын көхсүтүнэн туран бүтэйдии эмиэ сэрэйбитэ. Ойуку
Бэрдин, үчүгэйин билэн, тойон бэйэлээх киниэхэ хараҕын хатаатаҕа. У. Ойуур
Бэйэтин саастыыта олус үчүгэй кыыска Дьорҕоот хараҕын хатаабыта. «Чолбон»
Эдэр учуутал кырасыабай дьахтарга хараҕын хатаабыта. ПНИ АДХ
◊ Тыҥыраххын (тыҥыраххынан, тыҥыраххар) хатаа кэпс. — тугу эмэ тут, туохтан эмэ тутус. ☉ Зацепиться, схватиться за что-л. Суол ортотугар хаххан кинини утары көрөн, биилкэ курдук тыҥыраҕын өлбүт кукаакы үрдүгэр хатаан олорор эбит. Е. Макаров
Тиистэригэр ытыран, тыҥырахтарыгар хатаан баран, оҕо-уруу туһугар ытыы-ытыы, соһулла сылдьыахтара. Н. Борисов
ср. тюрк., монг. када ‘вбивать, втыкать, прикрепить’
II
туохт. Саас ириэрэн, итийэн иһэн эмискэ тымный, тыалыр. ☉ Наступать (о весенних заморозках), похолодать
Быйыл эмиэ муус устар эргэтигэр, ыам ыйын саҥатыгар хатаан турда. И. Гоголев
Халлаан хатаабыта ааһан, үс-түөрт хонуктан бэттэх күндьыл итийэн, сир-дойду сыттанан барда. И. Сосин
Халлаан хатаан турар. Төһө даҕаны сылаас саас кэлэрэ чугаһаабыта биллибитин иһин, ситэ итийбэт. И. Никифоров
◊ Харанан хатаа — хаар ууллубутун кэннэ тоҥор (сааскы халлаан туһунан). ☉ Морозить, холодать по весне после того, как снег растаял
Быйыл хаар халыҥ дьыла, сир сиигириэ ахан, саас эрэ тиийэн харанан хатаабатар ханнык. У. Нуолур

хатыы-тутуу курдук — олус кытаанах, тыйыс. ☉ Очень жёсткий, грубый, суровый
Дьиэтигэр дьоно улам-улам туой илиитин-атаҕын кэтэһэр, хас хаамтаҕын ахсын хатыы-тутуу курдук көрөр буоллулар. П. Ойуунускай
Чиэһинэй, ыраас киһи да, оҕолоругар тоҕо хатыытутуу курдугуй? А. Сыромятникова
Эр дьон саҥата хатыы-тутуу курдук. А. Фадеев (тылб.)

a. extra, additional

v. to become dry; хатыр= v. to become dry (of skin)

v. to twist, weave (a rope)

v. to lock; хатыыр n. lock